Pszenica
Pszenica (Triticum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. Pochodzi z południowo-zachodniej i środkowej Azji. Wyróżnia się około 20 gatunków pszenicy. Oprócz jęczmienia jest najstarszym zbożem chlebowym uprawianym od co najmniej 6 tysięcy lat. Zajmuje pierwsze miejsce w światowej produkcji zbóż. Gatunkiem typowym jest pszenica zwyczajna Triticum aestivum L.<ref></ref>.
Charakterystyka
- Owoce: Ziarniaki, które zawierają duże ilości skrobi. Zawiera najwięcej białka i glutenu ze wszystkich gatunków zbóż. Dostarczają one także organizmowi: estrogeny, ryboflawinę, tiaminę, niacynę, karoten, tokoferol. Bogata w związki mineralne (sodu, wapnia, potasu, magnezu, fosforu, siarki, żelaza) i witaminy B1, B2, D, E, K, PP.
Skład ziarniaków zależy od odmiany oraz technologii produkcji, jakości gleby i warunków pogodowych i przeciętnie wynosi: woda – 13,2%, białko – 11,7%, węglowodany – 69,3%, błonnik – 2%, tłuszcze – 2%, substancje mineralne – 1,8%.
Występowanie
Typowe zboże klimatu umiarkowanego. Zasięg uprawy rozciąga się od 60°N do 50°S. W tropiku pola pszenicy można spotkać jedynie na wyżynie Dekan w Indiach, wyżynach Etiopii, Kenii, Tanganiki oraz Ekwadoru. Typowa roślina zbiorowisk trawiastych (stepów, prerii), a więc stref klimatycznych umiarkowanie wilgotnych.
{ class="wikitable" align=center
! 2Najwięksi producenci pszenicy (2008)
(w milionach ton)<ref></ref>
align="right" 112
align="right" 79
align="right" 68
align="right" 64
align="right" 39
align="right" 29
align="right" 26
align="right" 26
align="right" 21
align="right" 21
Łącznie na świecie align="right" 690 mln ton
2<small>
}
Zastosowanie
Do produkcji najlepszych gatunków mąk, które służą do wyrobu chleba; wyrobu makaronów oraz produktów cukierniczych.
Systematyka
- Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system APG III z 2009):
Rodzaj należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), rzędu wiechlinowców (Poales)<ref name=apweb/>. W obrębie rodziny należy do podrodziny wiechlinowych (Pooideae), plemienia Triticeae<ref></ref>.
- Pozycja w systemie Reveala (1994–1999):
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa komelinowe (Commelinidae Takht.), nadrząd Juncanae Takht., rząd wiechlinowce (Poales Small), rodzina wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), plemię Triticeae Dumort., podplemię Triticinae Fr., rodzaj pszenica (Triticum L.)<ref></ref>.
- Gatunki flory Polski, gatunki uprawiane u nas oraz efemerofity<ref name="checklist2002"></ref>:
- pszenica orkisz, szpelc (Triticum spelta L.) – gatunek uprawiany
- pszenica płaskurka, płaskurka (Triticum dicoccum Schrank) – gatunek uprawiany
- pszenica polska (Triticum polonicum L.) – efemerofit
- pszenica samopsza, płoskurnica, mochnatka (Triticum monococcum L.) – gatunek uprawiany
- pszenica szorstka, angielska (Triticum turgidum L.) – efemerofit
- pszenica zwyczajna (Triticum aestivum L., syn. Triticum vulgare Vill.) – gatunek uprawiany
- Inne gatunki<ref name=tpl></ref>:
- Triticum aethiopicum Jakubz.
- Triticum baeoticum Boiss.
- Triticum carthlicum Nevski
- Triticum compactum Host – pszenica karłowata, zbitokłosa, twardokłosa
- Triticum dicoccoides (Körn. ex Asch. & Graebn.) Schweinf.
- Triticum dicoccon (Schrank) Schübl.
- Triticum durum Desf. – pszenica twarda, makaronowa
- Triticum jakubzineri (Udachin & Shakhm.) Udachin & Shakhm.
- Triticum kiharae Dorof. & Migush.
- Triticum macha Dekapr. & Menabde
- Triticum ovatum (L.) Gren. & Godr.
- Triticum pungens (Pers.) DC.
- Triticum sphaerococcum Percival
- Triticum timopheevii (Zhuk.) Zhuk.
- Triticum turanicum Jakubz.
- Triticum urartu Thumanjan ex Gandilyan
- Triticum × borisovii Zhebrak
- Triticum × dimococcum E.Schiem. & Staudt
- Triticum × duelongatum Poleva
- Triticum × duromedium Lubimova
- Triticum × edwardii Zhebrak
- Triticum × fungicidum Zhuk.
- Triticum × teres H.R.Jiang & X.X.Kong
- Triticum × timococcum Kostov
- Triticum × turgidovillosum Tschermak
Krzyżówka pszenicy z żytem nosi nazwę pszenżyta (Triticosecale).
Klasyfikacja technologiczna
Pod względem wartości technologicznej odmiany podzielono na pięć grup jakościowych i grupy oznaczono literami:- E – pszenica elitarna,
- A – pszenica jakościowa,
- B – pszenica chlebowa,
- K – pszenica na ciastka,
- C – odmiany pozostałe (w tym również odmiany paszowe).
Znaczenie kulturowe
- w starożytnym Egipcie ziarna pszenicy wykorzystywane były w misteriach poświęconych Ozyrysowi<ref></ref> - przed zasiewami lepione były z ziemi figurki przedstawiające bóstwo, w które następnie wkładano ziarna zboża. Po pewnym czasie cała figurka pokrywała się zielonymi pędami co nawiązywała do mitycznej śmierci i odrodzenia boga, która miała zapewniać cykliczne wylewy Nilu;
- w mitologii greckiej kłosy pszenicy były atrybutem bogini Demeter<ref></ref>;
Linki zewnętrzne
- Strona poświęcona uprawie pszenicy