Nacjonalizm ukraiński

i UPA, używana obecnie jako flaga nacjonalistów ukraińskich.

Nacjonalizm ukraiński (również ukraiński ruch narodowy) – ukraiński nurt myśli politycznej i związany z nim ruch polityczny powstały w pierwszej połowie XIX wieku.

Jego celem było utworzenie niepodległego i zjednoczonego (z części ziem należących do Czechosłowacji, Polski, Rumunii i ZSRR, a wcześniej do Austro-Węgier i Rosji) państwa ukraińskiego (ukr. Українська Самостійна Соборна Держава). Ukraiński ruch narodowy w okresie tworzenia toczył zażartą walkę z ruchem moskalofilskim.

Jednym ze skutków działań nacjonalistów ukraińskich było ludobójstwo polskiej ludności cywilnej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Innym był, po zakończeniu II wojny światowej, opór przeciw sowietyzacji zachodniej Ukrainy (ostatnie grupy nacjonalistów ukraińskich walczyły przeciw ZSRR do lat 60. XX wieku).

Nacjonalizm ukraiński w latach 30. XX w. wykazywał wiele cech charakterystycznych dla faszyzmu i nacjonalizmu integralnego, określanego w ukraińskiej literaturze nacjonalistycznej mianem „czynnego nacjonalizmu”, jako przeciwstawienie do tradycyjnych nacjonalizmów europejskich. Jego głównym reprezentantem w XX w. była Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, powstała w 1929 roku z połączenia kilku mniejszych organizacji, przede wszystkim Ukraińskiej Organizacji Wojskowej, utworzonej w 1920 roku.

Narodziny nacjonalizmu ukraińskiego

Amerykański historyk John Armstrong uważa, że pierwszych śladów tworzenia się ideologii ukraińskiego nacjonalizmu należy się doszukiwać w twórczości pisarzy ukraińskich: Tarasa Szewczenki, Iwana Franko, Mykoła Kostomarowa, oraz w szczególności historyka Mychajła Hruszewskiego, który być może bardziej niż ktokolwiek inny zasługuje na tytuł ojca ukraińskiego nacjonalizmu<ref>J. Armstrong, Ukrainian Nationalism 1939-1945, Columbia University Press, New York 1955, s. 7</ref>. Autor ten wskazuje, iż inspiracją dla początków tej ideologii mógł być również dziewiętnastowieczny nacjonalizm niemiecki, a także działalność ludności polskiej w Galicji<ref>J. Armstrong, Ukrainian Nationalism..., s. 8</ref>. Tezę o dziewiętnastowiecznych korzeniach nacjonalizmu ukraińskiego podziela ukraiński historyk Jarosław Hrycak, który uważa austriacką Galicję za obszar jego formowania się. Jego zdaniem dwie podstawowe inspiracje dla rozwoju ruchu narodowego Ukraińców stanowiło przekonanie o związku Ukrainy z Europą Zachodnią oraz naśladownictwo polskiego nacjonalizmu<ref>Ukraina. Przewodnik Krytyki Politycznej. Z Jarosławem Hrycakiem rozmawia Iza Chruślińska, Warszawa–Gdańsk 2009, ISBN 978-83-61006-72-5, s. 126–129</ref>.

Pierwszym przedstawicielem nowoczesnego nacjonalizmu był Mykoła Michnowśkyj, który przed I wojną światową postulował powstanie niepodległego państwa ukraińskiego. Sformułował on hasło: „Ukraina dla Ukraińców”<ref name="motyka" />.

Rozwój ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego zintensyfikował się po przegranej wojnie z Polską w latach 1918-1919. Część oficerów Ukraińskiej Halickiej Armii (UHA) nie pogodziła się z przegraną. Niezadowoleni wyemigrowali do Europy Zachodniej, głównie do Czechosłowacji, i tam powołali do życia terrorystyczną i sabotażową Ukraińską Wojskową Organizację (UWO). Najważniejszą rolę w utworzeniu UWO odegrał płk UHA Jewhen Konowalec<ref>Roman Wysocki Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w Polsce 1929-1939 s. 41-47</ref>.

Większość kierowniczej kadry UWO stanowili wojskowi – kombatanci wojny polsko-ukraińskiej, która zakończyła się militarną klęską Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZURL) i jej likwidacją. Działacze i wojskowi ZURL byli nastawieni antypolsko<ref group="uwaga">Dochodziło nawet do współpracy i negocjacji z Rosją bolszewicką w trakcie i po wojnie polsko-bolszewickiej</ref>. UWO została powołana w sierpniu 1920 roku, w kulminacyjnym punkcie wojny polsko-bolszewickiej. Program UWO sprowadzał się do trzech podstawowych haseł:

Ukraińska Wojskowa Organizacja w roku 1929 weszła formalnie w skład Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), jednak do 1933 roku działała jako zakonspirowany i niezależny Referat Bojowy. Dopiero w tym roku Stepan Bandera, jako nowy przewodniczący Egzekutywy Krajowej OUN, zintegrował Referat Bojowy z resztą organizacji.

Historyk Roman Wysocki jako autorów mających wpływ na uformowanie się nacjonalizmu ukraińskiego wskazuje: Stepana Rudnyćkiego, w którego pracach<ref group="uwaga">S. Rudnyćkij Do osnow ukrainśkoho nacjonalizmu Wiedeń 1921.</ref> pojawiała się nowa definicja nacjonalizmu, oraz który wykazywał jego wyższość nad „ideami uniwersalnymi”, Wołodymyra Starosolśkiego<ref group="uwaga">Wołodymyr Starosolśki Teoria naciji Wiedeń 1922.</ref> i Julijana Ochrymowycza<ref group="uwaga">Julijan Ochrymowycz Rozwytok ukrainśkoji nacjonalno-politycznoji dumky w XIX st. Lwów-Kijów 1922</ref>. Kolejnym autorem, który przyczynił się do rozwoju nacjonalizmu ukraińskiego był pisarz Wiaczesław Łypynśkyj. Opublikował on cykl Listów do braci-chliborobów, w których wyróżniał jako dopełniające się formacje naród, państwo i społeczeństwo. Przy czym to państwo miało być czynnikiem kreującym naród. Za klęskę narodową Ukraińców uważał fakt, że w pierwszej próbie wywalczenie niepodległej państwowości ponieśli oni porażkę; równocześnie podkreślał, że zdolną do zwycięstwa w tej walce jest jedynie zdeterminowana elita, a nie całe społeczeństwo. Twierdził również, że przy budowie państwowości należy liczyć wyłącznie na własne siły. Poglądy Łypynśkiego znajdowały wielu zwolenników w tworzących się kręgach nacjonalistycznych, chociaż sam autor nie uważał się za przedstawiciela tego kierunku myślowego<ref>R. Wysocki, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w Polsce w latach 1929-1939, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2003, ISBN 83-227-2101-3, s. 77-79</ref>.

W dalszym kształtowaniu się ideologii nacjonalistycznej istotną rolę odegrały czasopisma nacjonalistyczne; „Literaturno-Naukowyj Wisnyk”, reaktywowany przez UWO w 1921 roku i kontrolowany przez tę organizację do 1933 roku oraz „Zahrawa”, wydawana we Lwowie w latach 1923-1924. „Zahrawa” grupowała nacjonalistów o różnych założeniach programowych, publikowali w niej: Dmytro Doncow, Dmytro Palijiw, Iwan Kuźmowycz, Wasyl Kuczabśkyj, Mychajło Matczak i O. Koberśkyj<ref>R. Wysocki, Organizacja…, s. 55</ref>. Twórcy „Zahrawy” przyczynili się następnie do powstania Ukraińskiej Partii Pracy Narodowej (UPNR), powołanej 20 kwietnia 1924 roku. W swojej deklaracji ideowej partia głosiła konieczność odtworzenia „narodowo-kulturalnego typu odrębności narodu ukraińskiego” i wyznaczenia jego roli w Europie. Program UPNR zakładał również orientację na chłopów, jako największą liczebnie warstwę społeczną w narodzie ukraińskim, podkreślając równolegle przyszłą rolę robotników. Podkreślał przy tym rolę gospodarki wolnorynkowej, poszanowania tradycji i wolności religijnej. Stale zaznaczany był przy tym nadrzędny interes narodowy<ref>R. Wysocki, Organizacja…, s. 55-57</ref>.

Cechy charakterystyczne dla ideologii nacjonalizmu ukraińskiego




, a od 1940 OUN-M
, a od 1940 OUN-M



Walka o „Wielką Ukrainę”

W połowie XIX wieku szerszego znaczenia nabiera wpływ Naddnieprza na Galicję Wschodnią. Pierwszym zwolennikiem połączenia był Pantelejmon Kulisz, członek Bractwa Cyryla i Metodego. Prześladowany przez władze rosyjskie, przeniósł się do Lwowa w 1891 roku. Kolejnymi byli Mychajło Drahomanow i Mychajło Hruszewski. Na początku XX wieku działali we Lwowie kolejni zwolennicy połączenia obu ziem – Dmytro Antonowycz, Wołodymyr Wynnyczenko, M. Mełenewśkyj, Symon Petlura. Przedstawiciele Wielkiej „Ukrainy” rozpoczęli również działalność w galicyjskim ruchu spółdzielczym (Wasyl Domanyćkyj, Andrij Żuk) i studenckim (Mykoła Zalizniak). Działania tych, jak i wielu innych osób, oddziaływały na rozwój poczucia narodowego Ukraińców galicyjskich. Po wykształceniu się bloków polityczno- militarnych (Ententa i Państwa Centralne) w pierwszej dekadzie XX wieku, Galicja została uznana przez nacjonalistów ukraińskich za „Piemont Ukrainy”, a państwa centralne za siłę, przy pomocy której oderwie się Ukrainę Naddnieprzańską od Rosji i połączy z Galicją, tworząc niepodległe ukraińskie państwo<ref>Tadeusz Dąbkowski, Ukraiński ruch narodowy 1912-1923, Warszawa 1985, s. 50-54</ref>.

W ideologii nacjonalistów ukraińskich najwyższą, absolutną wartością jest naród, a najważniejszym celem zdobycie niezależnego państwa i to za każdą cenę. W broszurze wydanej we Lwowie w 1929 roku pisano<ref>W.A. Serczyk, Historia Ukrainy, 1990, s. 416, [w:] Władysław Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939-1944, wydawnictwo Adam Marszałek, 2008</ref>:
<blockquote>Trzeba krwi – damy morze krwi! Trzeba terroru – uczyńmy go piekielnym. Trzeba poświęcić dobra materialne – nie zostawmy sobie niczego. Nie wstydźmy się mordów, grabieży, podpaleń. W walce nie ma etyki. Każda droga, która prowadzi do naszego najwyższego celu, bez względu na to, czy nazywa się bohaterstwem czy podłością jest naszą drogą</blockquote>

John Armstrong uważa, że ukraiński nacjonalizm czerpał po części wzorce z organizacji rewolucyjnych Rosji carskiej, w tym z ruchów nastawionych na terror indywidualny jak Narodnaja Wola (obrazują to lata 20. i 30. XX wieku – okres wzmożonych zamachów na polskich i radzieckich polityków i urzędników). Od bolszewików przejął natomiast metody ucisku politycznego<ref>J. Armstrong, Ukrainian Nationalism…, s. 22-23</ref>.

Antyrosyjskość i antyradzieckość

Według Dmytro Doncowa (twórcy ukraińskiej koncepcji nacjonalizmu, przyjętej w latach 30. XX wieku przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) za podstawę ideologiczną działalności politycznej) głównym wrogiem Ukrainy miała być Rosja, niezależnie od jej formy ustrojowej, kraj o skrajnie odmiennej od Europy cywilizacji<ref group="uwaga">wszystkie jego idee polityczne, bez względu na to, którą fazę rozwoju koncepcji weźmiemy pod uwagę, wynikały z podstawowego postulatu emancypacji Ukrainy spod wpływów rosyjskich. Przede wszystkim właśnie pogłębiającym się stopniem zależności politycznej i kulturowej Ukrainy od Rosji w ramach komunistycznego ZSRR tłumaczyć należy systematyczną radykalizację poglądów Doncowa w okresie międzywojennym, por. Tomasz Stryjek, op.cit.</ref>. Doncow przypisywał Ukrainie rolę obrońcy Europy przed Rosją i jej nieuchronnym imperializmem powracającym pod różną nazwą i w różnej postaci (stawiał carat na tej samej płaszczyźnie co bolszewizm)<ref>A. Wilson, Ukraińcy, Świat Książki, Warszawa 2002, ISBN 83-7391-935-X, s. 133</ref>. W odczycie wygłoszonym we Lwowie na II Wszechukraińskim Zjeździe Studentów w lipcu 1913 roku Doncow zaprezentował zarys programu opartego na zwróceniu się ku Europie Zachodniej i zerwaniu związków z Rosją, którą uznał za jednoznacznie nieprzychylną niepodległości Ukrainy. Pogląd ten rozwijał w wydanej w 1921 roku w Wiedniu pracy Podstawy naszej polityki<ref>R. Wysocki, Organizacja..., s. 81-82</ref>.

Zdaniem Tomasza Stryjka: Dlatego też w roku 1920 Doncow poparł sojusz polsko-ukraiński zawarty pomiędzy Józefem Piłsudskim a Symonem Petlurą wbrew stanowisku „haliczan”.

Doncow zapowiadał zmierzch idei „którym cześć oddawał wiek XIX” i proponował nowe, oparte na bezwzględnym poświęceniu organizacji i „żelaznej sile entuzjazmu”. Podkreślał, że taka postawa grupy niezłomnych jednostek wystarczy, by zdobyć niepodległe państwo, zaś w przypadku braku podjęcia stosownych działań Ukraina nigdy się nie odrodzi – zgodnie z doktryną walki narodów jej miejsce zajmie ktoś inny<ref>A. Wilson, op.cit., s. 134</ref>. Dlatego w ideologii nacjonalizmu ukraińskiego ważną rolę odgrywało promowanie odpowiednich wzorców osobowych – głównie postaci związanych z ruchem kozackim, walczących w XVII i XVIII w. z Moskwą i Polską, np. Bohdana Chmielnickiego, Iwana Mazepy, Iwana Gonty i Maksyma Żeleźniaka<ref>Karol Grunberg, Bolesław Sprengel, Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 422</ref>.

„Rewolucja narodowa” jako droga do niepodległości

Punkt 2 uchwały I Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów (Wiedeń, 1929 r.) głosił<ref>P. Mirczuk, Narys istoriji OUN, 1962, s. 10, [w:] Władysław Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939-1944, wydawnictwo Adam Marszałek, 2008</ref>:
<blockquote>Całkowite usunięcie wszystkich okupantów („zajmańców”) z ziem ukraińskich, co nastąpi w toku rewolucji narodowej i otworzy możliwości rozwoju narodu ukraińskiego (Nacji Ukraińskiej), zabezpieczy tylko system własnych militarnych sił i celowa polityka sojusznicza</blockquote> Główną rolę w „rewolucji narodowej”, która miała przynieść niepodległość mieli odegrać ukraińscy chłopi. Do nich przede wszystkim nacjonaliści kierowali swoją propagandę.

Czasopismo Prowodu Ukraińskich Nacjonalistów Rozbudowa nacji z listopada-grudnia 1930 roku zapowiadała krwawy przebieg „rewolucji narodowej”<ref>Krzysztof Łada, Teoria i ludobójcza praktyka ukraińskiego integralnego nacjonalizmu wobec Polaków, Żydów i Rosjan w pierwszej połowie XX wieku [w:] Czesław Partacz, Bogusław Polak, Waldemar Handke (red.), Wołyń i Małopolska Wschodnia 1943-1944, Koszalin-Leszno 2004, ISBN 83-921389-0-2, s. 48</ref>:
<blockquote>Kiedy nadejdzie ten nowy, wielki dzień, będziemy bez litości. Nie będzie żadnego zawieszenia broni, nie powtórzy się ani perejasławska, ani hadziacka umowa – przyjdzie nowy Żeleźniak, nowy Gonta. Nie będzie miłosierdzia ani dla wielkiego, ani dla małego, a poeta zaśpiewa: „I zarżnął ojciec syna”. (…) Tylko w morzu krwi, tylko bezwzględnością, tylko w jednym żelaznym szeregu i z jednym wodzem wywalczymy sobie prawa człowieka.</blockquote>

Antydemokratyzm i elitaryzm

Z czasem poglądy Dmytro Doncowa uległy radykalizacji i coraz silniej akcentowany był elitaryzm, głoszący, że władzę w państwie powinna przejąć narodowa dyktatura. Była to podstawowa zasada nacjonalizmu integralnego zwana przez Doncowa „czynnym nacjonalizmem”. Uchwała I Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów głosiła<ref name="tomas" />:
<blockquote>W czasie walk wyzwoleńczych tylko narodowa dyktatura, która ukształtuje się w toku rewolucji narodowej, będzie mogła zabezpieczyć siłę wewnętrzną nacji ukraińskiej oraz jej odporność na zewnątrz</blockquote>

Elementy faszyzmu

Uchwała II Zboru Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, który miał miejsce w Rzymie w sierpniu 1939 roku, wskazywała, że na czele państwa powinien stać Wódz wsparty ponadpartyjną (nie dopuszczającą do powstania jakiejkolwiek partii politycznej) hegemoniczną Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów<ref name="tomas" />.
<blockquote>
Przewodniczący Przywództwa Ukraińskich Nacjonalistów, jako przywódca i reprezentant walk wyzwoleńczych narodu ukraińskiego (Nacji Ukraińskiej) jest jego Wodzem. Za swą działalność i decyzje Przewodniczący PUN odpowiada przed Bogiem, Narodem i przed własnym sumieniem”. (…) Na czele państwa stanie powołany przez zorganizowaną wolę narodu Przewodniczący Państwa – Wódz Narodu. (…) istnienie partii politycznych zakazane będzie w drodze ustawy. Jedyną formą politycznej organizacji społeczeństwa będzie OUN (…). Organizacyjne przywitanie ma formę podniesienia wyprostowanej prawej ręki w prawo-skos wyżej czubka głowy. Obowiązujące słowa przywitania: Sława Ukrainie – odpowiedź: Bohaterom sława</blockquote>

John Armstrong podkreśla, że mimo zaznaczania roli przywództwa w ruchu OUN nie zrezygnowała z procedur demokratycznych takich jak głosowania, zjazdy i wybór zarządu w drodze głosowania delegatów<ref>John Armstrong, Ukrainian Nationalism…, s. 22-23</ref>.

Darwinizm społeczny Dmytro Doncowa

Dmytro Doncow w swojej doktrynie uznaje poszczególne „nacje” (narody) za odrębne gatunki co powoduje zgodnie z darwinizmem społecznym przyjęcie poglądu, że „nacje (narody) pozostają ze sobą w permanentnej wrogości, w stanie ciągłych wojen o byt i przestrzeń”. W wydanej w 1926 roku książce „Nacionalizm” Doncow odwoływał się wprost do teorii Karola Darwina: <blockquote>Kto wyobraża sobie narodowości jako odrębne gatunki, które, jak i w świecie organicznym zdane są na wieczną konkurencję między sobą – ten jasno widzi, że nawet dwie spośród nich nie zmieszczą się na jednym skrawku ziemi pod słońcem (…). Teoria Darwina tłumaczy postęp zwycięstwem silniejszego nad słabszym w ciągłej walce o istnienie<ref name="tomas" />.</blockquote>

Określenie „rasa” czy nacja „(naród)” w pismach Doncowa jest jednak tożsamym z definicją Ludwika Gumplowicza, tzn. jest określeniem socjologicznym, nie zaś definicją rasistowską zgodnie z tezami Houstona Chamberlaina i określanie Doncowa jako „rasisty” jest semantycznym nadużyciem<ref>Tomasz Stryjek Czy Polsce potrzebna jest upowska Norymberga? Nad książkami Wiktora Poliszczuka. w: Więź 4/2000, Warszawa 2000.</ref>.

Ekspansjonizm

Z darwinizmem społecznym wiąże się terytorialny ekspansjonizm, który miał być dowodem żywotności narodu i jego zdolności do przetrwania. Nacjonaliści ukraińscy nie definiowali granic planowanej ekspansji, która miała być logicznym wynikiem ich siły narodowej. Był to maksymalny cel strategiczny tego ruchu; znalazł swoje odzwierciedlenie w Uchwale I Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów (pkt 7)<ref name="polisz">Wiktor Poliszczuk, Doktryna D. Doncowa – tekst i analiza</ref>:
<blockquote>(…) Na drodze do własnego samourzeczywistnienia w formie największej intensywności znaczenia historycznego, nacja zwiększa liczebnie swe siły biofizyczne na jednocześnie poszerzanej bazie terytorialnej (…). Nacja znajduje się stale w stanie własnego rozrostu</blockquote>

Ustrój gospodarczy

Ustrój miał być oparty na własności prywatnej (choć przewidywano ograniczenie prawa obrotu ziemią i dopuszczano nacjonalizację niektórych zakładów). Nacjonaliści postrzegali przyszłe państwo jako tradycyjne społeczeństwo agrarne, w którym problemy społeczne rozwiąże reforma rolna tworząca silny stan chłopski<ref name="tomas" />. Poglądy nacjonalistów na sprawy gospodarcze z czasem jednak ewoluowały.

Różne spojrzenia na nacjonalizm ukraiński

Zdaniem Jarosława Hrycaka nacjonaliści wraz ze swoim intelektualnym przywódcą Dmytro Doncowem za winnych porażki po I wojnie uznali także starsze pokolenie ukraińskich działaczy niepodległościowych. Sądzili, że starsi działali za miękko, byli zbyt liberalni, nie potrafili skorzystać z energii, jakie niosą w sobie wielkie powstania chłopskie. Por. też oryginalną wersję wypowiedzi: Jarosław Hrycak „Bandera-romantyczny terrorysta” „Gazeta Wyborcza” 10 maja 2008</ref>.}}

Tego zdania nie podziela ukraiński historyk Heorhij Kasjanow, który pisał: Ukraiński radykalny nacjonalizm miał wyraźne rysy totalitarnego, antydemokratycznego i antykomunistycznego ruchu rewolucyjnego. Interes narodu przeważał w nim nad interesem jednostki. Inny ukraiński historyk, Iwan Łysiak-Rudnyćkyj, uważał, że OUN należy porównywać nie z faszyzmem czy nazizmem a z narodowo-radykalnymi ugrupowaniami takimi jak chorwaccy Ustasze, rumuńską Żelazną Gwardią, voldemarasowcami na Litwie, strzałokrzyżowcami na Węgrzech, czy radykalną grupą młodych (Obóz Wielkiej Polski,ONR) wewnątrz Narodowej Demokracji w Polsce<ref>Roman Wysocki, Organizacja…, s. 27</ref><ref name="motyka" />. Analogiczne stanowisko zajmował Ryszard Torzecki, dodając do tej listy terrorystów macedońskich i nacjonalistów baskijskich (ETA) i irlandzkich (Sinn Féin i IRA)<ref>Ryszard Torzecki, Kwestia ukraińska w Polsce…, s. 265-266</ref>. Autor syntezy dziejów Polski Hans Roos porównuje również OUN do irlandzkiego Sinn Féin<ref>Hans Roos, A history of modern Poland: from the foundation of the State in the First World War to the present day; translated from the German by J.R. Foster. London, 1966. Wyd. Eyre & Spottiswoode.; USA: New York 1966 Wyd. Alfred A. Knopf., s. 136 wydania amerykańskiego</ref>.

Wiktor Poliszczuk uważał ukraiński nacjonalizm integralny za doktrynę stanowiącą równoległy do faszystowskiego i nazistowskiego nurt, choć nie pozbawiony również wpływów bolszewizmu. Koncepcje polityczne Doncowa zostały przez Poliszczuka przedstawione jako idące o wiele dalej w stosowaniu zasad darwinizmu społecznego, niż Mussolini i Hitler<ref name=autonazwa1>Tomasz Stryjek Czy Polsce potrzebna jest upowska Norymberga? Nad książkami Wiktora Poliszczuka w: Więź 4/2000, Warszawa 2000</ref>.

Tezy Wiktora Poliszczuka spotkały się z krytyką m.in. Tomasza Stryjka, który uważa spojrzenie Poliszczuka za uproszczone. Zwraca on przede wszystkim uwagę, że idee głoszone przez Doncowa uległy w okresie 70 lat jego twórczego życia kilkakrotnej zasadniczej metamorfozie. Rdzeniem jego ideologii w tym okresie wydaje się być biologistyczne rozumienie narodu jako gatunku występującego w porządku natury (species) i wyposażenie go w przymioty „siły” i „ekspansji” dochodzące do praktycznego znaczenia w zależności od wpływu „woli” – zasadniczej siły motorycznej historii. Trwanie i rozwój narodów miały – jego zdaniem – zależeć przede wszystkim od realizacji przez nie pewnego „ideału” historycznego, w przypadku Ukrainy była nim misja obrony cywilizacji zachodniej przez niszczącym wpływem barbarzyństwa uosabianego przez „ducha” rosyjskiego. Opozycja: „Rosja” i „Europa” i – w związku z nią – dążenie do przemiany świadomości społecznej w kierunku definitywnego wyodrębnienia narodu ukraińskiego spod wpływu Rosji stało się zasadniczym celem publicystyki Doncowa we wszystkich okresach jego twórczości<ref name=autonazwa1 /><ref></ref>.

Zdaniem Romana Wysockiego

Ewolucja ukraińskiego nacjonalizmu

Dmytro Doncow, pisząc Nacjonalizm, opierał się raczej na koncepcjach niemieckich (czytał Fichtego i Herdera); nie jest wiadome, czy znał prace Maurrasa czy d’Annunzio. Stąd Armstrong określa jego nacjonalizm jako zestawienie „fanatycznego romantyzmu” z wpływem tradycji politycznej regionu (podziemne radykalne organizacje, nieufność, a nawet wrogość wobec demokracji parlamentarnej)<ref>J. Armstrong, Ukrainian Nationalism..., s. 21-22</ref>.
Ideologia OUN stanowi rzadko spotykany przypadek ewolucji programowej od faszyzmu do swego rodzaju socjaldemokracji. Dynamika tej przemiany, która dokonała się w ciągu zaledwie kilku lat, sprawiła, że transformacja ukraińskiego nacjonalizmu często uważana jest jako posunięcie taktyczne, kamuflowanie rzeczywistej natury. OUN Bandery decydując się (po uprzedniej współpracy) na walkę z Trzecią Rzeszą musiała zdystansować się od nazizmu, aby zyskać sojuszników w demokratycznych państwach Zachodu musiała wprowadzić elementy demokratyczne do swojego programu. Z drugiej strony, aby zyskać poparcie wschodniej części Ukrainy należało zradykalizować program społeczny<ref name="tomas" />.

Główni przedstawiciele

Ważniejsze publikacje

Ważniejsze konferencje i kongresy Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów

Działania Ukraińców do okresu autonomii galicyjskiej

Zorganizowany ruch ukraiński powstał w XIX wieku na obszarze ówczesnej Galicji Wschodniej (czyli wschodnich ziemiach polskich pod zaborem austriackim). Początkowo spory pomiędzy Rusinami a Polakami traktowano jako zwykłe spory między obrządkami rzymsko- i greckokatolickim. Powstawanie ukraińskiego ruchu narodowego było skutkiem stosunków społecznych i narodowościowych – w Galicji warstwą panującą, a więc uciskającą ruskich chłopów, była polska szlachta, na Bukowinie – bojarzy rumuńscy, a na Rusi Zakarpackiej – szlachta węgierska<ref>Jan Kozik – „Ukraiński ruch narodowy w Galicji w latach 1830-1848, s. 22</ref>. Lud ruski w I połowie XIX wieku nie posiadał jeszcze świadomości narodowej. Wskutek wzrostu obciążeń pańszczyźnianych i podziałów gospodarstw sytuacja chłopów stale się pogarszała. Rodziło to ciągłe spory sądowe z dworami, jak również wystąpienia siłowe przeciw urzędnikom dworskim i interweniującemu wojsku (rozruchy w obwodzie żółkiewskim 1802, tarnopolskim 1803 i 1838, samborskim 1819 i 1833, czortkowskim 1809 i 1838, stryjskim 1842).

Drugim przejawem formowania się ukraińskiego nacjonalizmu było utworzenie w czasie Wiosny Ludów Głównej Rady Ruskiej. Rozpoczęła ona wydawanie Zorii Hałyćkiej. 6 listopada 1848 Rada wysunęła żądania wydzielenia ukraińskiej części Galicji, stworzenia odrębnego wojska ukraińskiego, wprowadzenia w szkołach języka ukraińskiego, zrównania w prawach duchowieństwa ukraińskiego z klerem łacińskim, usunięcia urzędników wykazujących nieprzychylny stosunek do narodu ukraińskiego. Rada była również inicjatorem utworzenia Ruskiego Batalionu Strzelców Górskich, mającego walczyć z powstaniem węgierskim. Powstanie zostało rozgromione jednak przed zakończeniem formowania jednostki.

Wydarzenia Wiosny Ludów zostały stłumione, postulaty Rady nie zostały zrealizowane, i nastała era neoabsolutyzmu, która ograniczyła działalność ukraińskiego ruchu narodowego na około 10 lat.

Działania Ukraińców w czasie autonomii galicyjskiej

Od 1860 Polacy w Galicji rozpoczęli starania o nadanie autonomii, uwieńczone sukcesem w 1867.

Od uzyskania autonomii konflikt polsko-ukraiński znacznie się rozwinął. Autonomia zagwarantowała silną pozycję języka polskiego jako urzędowego w administracji i szkolnictwie, jedynie w sądownictwie dopuszczono jako pomocniczy język ukraiński. Również większość stanowisk zajęli Polacy. Równocześnie ukraiński ruch narodowy w Galicji przybierał zdecydowane oblicze antyrosyjskie. Zdaniem ukraińskiego historyka Jarosława Hrycaka nastawienie takie miało swoje korzenie w silnej identyfikacji ukraińskich działaczy w Galicji z Europą Zachodnią, której antonimem była Rosja, pojmowana jako kraj o niskiej kulturze, czy wręcz barbarzyński<ref>Jarosław Hrycak, Ukraina..., s. 125</ref>.

W 1903 Mykoła Michnowśkyj opublikował we Lwowie ulotkę 10 Przykazań UPL, uważaną za manifest ukraińskiego ruchu narodowego.

Działania Ukraińców w czasie I wojny światowej

Po wybuchu I wojny światowej 27 lipca 1914 we Lwowie spotkali się przedstawiciele ukraińskich niepodległościowych partii i ugrupowań politycznych z terenu Galicji, powołując Główną Radę Ukraińską (HUR). 3 sierpnia HUR wydała manifest, w którym zadeklarowała wierność wobec monarchii austriackiej oraz wezwała naród ukraiński do walki przeciw Rosji u boku państw centralnych oraz o "wyzwolenie Galicji spod polskiego ucisku". 6 sierpnia HUR wezwała ludność do wstępowania w szeregi Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych. 4 sierpnia emigranci z Ukrainy Naddnieprzańskiej utworzyli również we Lwowie Związek Wyzwolenia Ukrainy (SWU). Rozpoczęcie w sierpniu 1914 rosyjskiej ofensywy w Galicji spowodowało ewakuację HUR i SWU do Wiednia.

Na spotkaniu w Wiedniu 15 grudnia 1914 ukraińscy posłowie do Rady Państwa zaapelowali do wszystkich ukraińskich partii z Galicji i Bukowiny o stworzenie wspólnego przedstawicielstwa. Rozmowy trwały aż do maja 1915, kiedy to powołano Ogólną Radę Ukraińską (ZUR). Wpływ na zakończenie dyskusji miała ofensywa wojsk niemiecko-austriackich i wyparcie Rosjan z Galicji. ZUR ogłosiła podobny do poprzednich deklaracji manifest o konieczności utworzenia przy pomocy państw centralnych państwa ukraińskiego oraz powstania osobnego, ukraińskiego kraju koronnego, złożonego z Galicji Wschodniej, części Bukowiny i Rusi Podkarpackiej.


Wskutek tego politycy ukraińscy zaczęli domagać się zmiany namiestnika Galicji na osobę bezstronną. 22 czerwca 1915, w dniu odbicia Lwowa, osiągnęli swój cel – namiestnika Witolda Korytowskiego wymieniono na generał-gubernatora gen. Hermanna von Colarda, a następnie w 1916 gen. Ericha von Dillera. Polacy proponowali w rewanżu na to stanowisko Tadeusza Rozwadowskiego, jednak następcą Dillera w kwietniu 1917 został gen. Karl Georg Graf Huyn.

W końcu 1915 sprawy związane z Ukrainą Naddnieprzańską przejęli Niemcy. Delegacja ZUR (Kost Łewycki i Mykoła Wasylko) kilkakrotnie wyjeżdżali do Berlina na rozmowy o tworzeniu ukraińskiej administracji na zajętych terenach Ukrainy. Jednak Niemcom bardziej odpowiadała współpraca z SWU, który już na początku wojny delegował do Berlina swoich przedstawicieli – Jewhena Łewyćkiego i Dmytra Doncowa. W Berlinie utworzyli oni Ukraińskie Biuro Prasowe, prowadzili również akcję propagandową wśród wziętych do niewoli Ukraińców z armii rosyjskiej. Z jeńców zaczęto tworzyć ukraińskie jednostki wojskowe.

Po raz drugi działalność ZUR została zatrzymana przez ofensywę Brusiłowa. Dopiero po kontrofensywie wojsk niemiecko-austriackich w lipcu i sierpniu 1917, działalność ZUR stała się bardziej aktywna. Ukraińcom udało się uzyskać posadę zastępcy namiestnika Galicji dla Wołodymyra Decykewycza, co było dużym osiągnięciem dla na drodze do wprowadzenia Ukraińców do administracji galicyjskiej.

Jednak 5 listopada 1916 ogłoszono zapowiedź utworzenia z ziem Królestwa Polskiego samodzielnego państwa polskiego. Aby polscy zwolennicy rozwiązania austro-polskiego nie doznali zawodu, cesarz Franciszek Józef wydał patent o rozszerzeniu autonomii Galicji. Nie było w nim mowy o podziale Galicji na część ukraińską i polską, co wywołało protest Ukraińskiej Reprezentacji parlamentarnej, która 7 listopada 1917 oświadczyła, że Ukraińcy nigdy nie zgodzą się na zwiększenie autonomii, i nie uznają polskiego panowania nad Galicją.

We wrześniu 1918 we Lwowie powołano Ukraiński Generalny Komisariat Wojskowy, przygotowujący przejęcie władzy w Galicji Wschodniej, przy pomocy oddziałów armii austro-węgierskiej.

Działania nacjonalistów w okresie międzywojennym

II Rzeczpospolita

Lata 1918-1930

20 listopada 1935.
w 1928 roku w związku z akcjami terrorystycznymi w Małopolsce Wschodniej przeprowadzanymi przez UWO/OUN
Po upadku powstałych w 1918 ukraińskich państwowości – Ukraińskiej Republiki Ludowej i Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej lata 20. XX w. przyniosły w konsekwencji gwałtowny rozwój ukraińskich organizacji emigracyjnych, przeciwstawiających się zarówno Rosji sowieckiej i Ukrainie sowieckiej (traktowanej jako podporządkowane Moskwie państwo marionetkowe w ramach ZSRR), jak i Polsce, traktowanej jako okupant "ziem ukraińskich".

Ideologiem nacjonalizmu ukraińskiego stał się przede wszystkim Dmytro Doncow. Pozostawał on w kontaktach z Jewhenem Konowalcem od początku lat 20., gdy w 1923 podjął się redagowania pisma „Zahrawa”, będącego swego rodzaju laboratorium ukraińskiej myśli nacjonalistycznej. Jego prace studiowali członkowie Organizacji Wyższych Klas Ukraińskich Gimnazjów, na bazie której powstał Związek Ukraińskiej Młodzieży Nacjonalistycznej. Również pod wpływem Doncowa powstał dekalog ukraińskiego nacjonalisty<ref name="tomas" />.

W tym czasie UWO przeprowadzało szereg akcji sabotażowych i zamachów – m.in. nieudany zamach na Naczelnika Państwa marszałka Józefa Piłsudskiego, również nieudany – na prezydenta Stanisława Wojciechowskiego i udane: na kuratora szkolnego Stanisława Sobińskiego (w zamachu wziął udział późniejszy dowódca UPA, Roman Szuchewycz), oraz na ukraińskiego profesora Sydira Twerdochliba.

W 1929 r. na I Kongresie Ukraińskich Nacjonalistów w Wiedniu doszło do zjednoczenia ukraińskich środowisk nacjonalistycznych. Utworzyły one Organizację Ukraińskich Nacjonalistów i przyjęły doktrynę radykalnego nacjonalizmu jako swoją ideologię. Tym samym głównym celem nacjonalistów było wywalczenie niepodległej Ukrainy za wszelką cenę i każdym kosztem. Na czele OUN stanął Jewhen Konowalec, jego zastępcą został Mykoła Sciborski. OUN nie była partią typu parlamentarnego, od początku działała jako zakonspirowana organizacja typu wojskowego<ref name="filar" />.

Celem OUN była walka z Polską (zdaniem S. Yekelchyka był to cel podstawowy<ref name="yek172">S. Yekelchyk, Ukraina, s. 172.</ref>) oraz ZSRR w celu utworzenia niepodległej Ukrainy (w granicach od Donu aż po Małopolskę), poprzez m.in. oderwanie od Państwa Polskiego województw: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego<ref name = Rzemieniuk>Florentyna Rzemieniuk, Unici Polscy 1596-1946, Siedlce 1998, s. 202, 204, 210</ref>. OUN była od początku w II Rzeczypospolitej organizacją nielegalną i opowiadała się przeciwko polityce ugody polsko-ukraińskiej, reprezentowanej ze strony ukraińskiej przez UNDO (ukraińską partię legalnie działającą w Polsce), ze strony zaś polskiej – przez wpływową część obozu piłsudczyków z Tadeuszem Hołówką – wiceprezesem BBWR i Henrykiem Józewskim. Polityka ugody polsko-ukraińskiej zaistniała po zmianie polityki wewnętrznej ZSRR w r. 1929 – odejście przez bolszewików od polityki ukrainizacji, rozpoczęcie przymusowej kolektywizacji rolnictwa i w konsekwencji klęski głodu na Ukrainie sowieckiej (1932).

Realizując politykę przeciwną zbliżeniu polsko-ukraińskiemu OUN organizowała akty terroru indywidualnego przeciw wysokim urzędnikom Rzeczypospolitej m.in. zamachy przeciwko Tadeuszowi Hołówce (1931) i Bronisławowi Pierackiemu (1934), czy zabójstwo dyrektora ukraińskiego gimnazjum Iwana Babija, a także akty przemocy przeciw instytucjom państwa polskiego (m.in. ekspropriacje).

OUN kontynuowała w Polsce metody UWO, w ciągu jesieni 1930 przeprowadziła ponad 2 tys. aktów sabotażu na majątki ziemian i osadników oraz obiekty państwowe. Terror UWO, a potem OUN skierowany był także przeciwko Ukraińcom, którzy opowiadali się za ugodą polsko-ukraińską. W swej polityce UWO, a następnie OUN znalazło poparcie kolejnych niemieckich rządów Republiki Weimarskiej, dążących konsekwentnie do podważenia międzynarodowej pozycji II Rzeczypospolitej i przeprowadzonej za zgodą mocarstw Ententy rewizji granicy niemiecko-polskiej ustalonej traktatem wersalskim. Akcje sabotażowe UWO miały w zamierzeniu także doprowadzić do umiędzynarodowienia kwestii ukraińskiej na terenie Małopolski Wschodniej – do interwencji Ligi Narodów.

Późniejsze polskie działania represyjne i zapobiegawcze kolejnym aktom terroru ujawniły, że także niektórzy działacze UNDO, Płastu, Łuha, jak i liczni uczniowie ukraińskich szkół byli zaangażowani w działania terrorystyczne<ref>Karol Grunberg, Bolesław Sprengel, Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 395, 421, 423-425</ref><ref>Grzegorz Mazur, Problem pacyfikacji Małopolski Wschodniej, "Zeszyty Historyczne", nr 135, s. 8-9, 11-12, 19</ref>. W działalność OUN zaangażowała się większość czynnej politycznie młodzieży ukraińskiej w II RP<ref name="yek172"/>.

Lata 1931-1939

W 1931 roku w doniesieniach policyjnych zaczęły pojawiać się informacje o planowanych zamachach przygotowywanych przez OUN na kolejne ważne osobistości w państwie, m.in.: ministra spraw zagranicznych Augusta Zaleskiego, premiera RP Felicjana Sławoj Składkowskiego, ministra rolnictwa i reform rolnych Bronisława Nakoniecznikowa-Klukowskiego, marszałka Sejmu Stanisława Cara, Józefa Becka, oraz posła Piotra Pewnego. W wyniku polskich akcji wywiadowczych przeprowadzonych na przełomie 1930/31 w województwie tarnopolskim zostały zlikwidowane nacjonalistyczne bojówki OUN w powiatach: brzeżańskim, czortkowskim, podhajeckim, tarnopolskim, zborowskim i zbaraskim, oraz kilkadziesiąt ukraińskich jednostek antypolskich. W 1931 roku nacjonaliści ukraińscy na terenie Małopolski Wschodniej i Wołynia przeprowadzili 43 akcje sabotażowe lub terrorystyczne, mianowicie w województwie: lwowskim – 23 (7 podpaleń, 3 przypadki uszkodzenia sieci telefonicznej, 10 akcji terrorystycznych, w tym zabójstwa, 2 napady i jeden opór zbrojny), tarnopolskim – 11 (6 podpaleń, 1 zamach na kolei, 1 opór względem służb porządkowych, 2 przypadki uszkodzenia drutów łącznościowych, 1 prowokacja), stanisławowskim – 8 (2 podpalenia, 2 napady, 4 akcje terrorystyczne), wołyńskim – 1 (1 podpalenie). Statystyki na rok 1931 mówią o następujących ofiarach terroru ukraińskiego: 8 osób zabitych w zamachach terrorystycznych, morderstwo posterunkowego Policji Państwowej podczas ataku na wóz pocztowy koło Birczy, morderstwo posterunkowego Policji Państwowej pod Peczeniżynem, morderstwo posła na Sejm Tadeusza Hołówki<ref name = Litwinski>Robert Litwiński, Policja wobec UWO i OUN w II Rzeczypospolitej, Biuletyn IPN, nr 12 (121)</ref>.

W 1932 roku ukraińscy nacjonaliści dwukrotnie pobili dyrektora ukraińskiego gimnazjum we Lwowie Iwana Babija (dwa lata później wykonali na nim wyrok śmierci), 22 marca 1932 zamordowali podkomisarza Emiliana Czechowskiego, na przełomie lutego/marca w wyniku zatrzymania studenta ukraińskiego w Tarnopolu aresztowano kolejnych 16 osób, z których niektóre były podejrzewane o dokonanie kilku zabójstw, w czerwcu 1932 w Krzemieńcu dokonano masowych aresztowań uczniów ukraińskich szkół średnich z podejrzeniem przynależności do OUN<ref name = Litwinski/>.

W 1933 zamordowano aspiranta Jerzego Ciecielczuka, we wrześniu udaremniono bezpośrednią próbę zabójstwa kuratora lwowskiego Gadomskiego<ref name = Litwinski/>.

W 1934 roku doszło do kolejnej fali zamachów. 15 czerwca 1934 został zamordowany minister spraw wewnętrznych II RP Bronisław Pieracki. W konsekwencji tego zamachu doszło do utworzenia obozu w Berezie Kartuskiej, w którym umieszczano w trybie administracyjnym przede wszystkim działaczy OUN.

13 marca 1934 roku został zamordowany także starszy posterunkowy Józef Głowniak z Tok w województwie tarnopolskim. Morderstwa dokonali Ukraińcy: Piotr Flinta i Ołeks Litwin (członkowie OUN), poprzez zadanie ofierze 13 ciosów szydłem i bagnetem. 9 maja 1934 w parku Stryjskim we Lwowie zamordowano studenta Jakuba Baczyńskiego; zastrzelili go członkowie OUN z tego samego pistoletu, z którego miesiąc później zginał minister Bronisław Pieracki. 25 lipca 1934 został zastrzelony dyrektor ukraińskiego gimnazjum Iwan Babij. Poza wymienionymi ofiarami w 1934 roku Ukraińcy zabili ponadto trzech policjantów, dwóch strażników gminnych, oraz kilku własnych rodaków, podejrzewanych o kontakty z wywiadem polskim. 13 lipca 1934 w porze nocnej doszło także do głośnego napadu na posterunek policji w Uhnowie; podczas niego, poinformowana wcześniej o planowanym ataku policja polska, ujęła ukraińskich sprawców<ref name = Litwinski/>.

Najgłośniejsze ofiary to: zastrzelony 15 października 1922 ukraiński profesor Sydir Twerdochlib, zamordowany 19 października 1926 lwowski kurator szkolny Stanisław Sobiński, zamordowany 29 listopada 1930 dziedzic Józef Wojciechowski, zamordowany 28 stycznia 1931 hrabia Borowski, zabity 29 sierpnia 1931 polityk Tadeusz Hołówko, zabity 22 marca 1932 podkomisarz Emilian Czechowski, zabity 21 października 1933 sekretarz konsulatu ZSRR we Lwowie, rezydent wywiadu sowieckiego, Aleksiej Majłow<ref group="uwaga">Celem zamachu miał być konsul ZSRR we Lwowie – Majłow zginął, błędnie uznany przez zamachowca za konsula. Zamach związany był z wielkim głodem na Ukrainie wywołanym przez politykę władz sowieckich. Zamach na Majłowa był pretekstem dla władz polskich do zakazu publicznych demonstracji ukraińskich na znak protestu przeciw ludobójczej polityce sowieckiej. W czasie procesu Mykoły Łemyka – bezpośredniego sprawcy zamachu na Majłowa sąd uniemożliwił przedstawienie politycznych motywacji zamachu – sytuacji na Ukrainie sowieckiej. Były to kroki podejmowane przez władze polskie na rzecz efemerycznego odprężenia w stosunkach z ZSRR po zawarciu polsko-sowieckiego układu o nieagresji. Zamachowiec został skazany na karę śmierci, zamienioną w konsekwencji amnestii na dożywotnie więzienie. Robert Kuśnierz, Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1933), Toruń 2005, wyd. Adam Marszałek ISBN 978-83-61201-05-2, s. 220 i passim</ref>, zamordowany 13 marca 1934 starszy posterunkowy Józef Głowniak, zastrzelony 15 czerwca 1934 minister Spraw Wewnętrznych Bronisław Pieracki, zamordowany 25 lipca 1934 dyrektor ukraińskiego gimnazjum Iwan Babij. Do najgłośniejszych akcji należały:


W latach 1935-1936 w Warszawie i we Lwowie odbyły się procesy uczestników zamachów oraz członków krajowej egzekutywy OUN. Stepan Bandera i Mykoła Łebed za działalność antypaństwową i sprawstwo kierownicze zamachu na ministra Pierackiego zostali skazani na karę śmierci, zamienioną w trybie amnestii na dożywotnie więzienie<ref name="filar" />.

OUN od samego początku współpracowała z Niemcami (Abwehra); w okresie odprężenia stosunków z Polską po podpisaniu w styczniu 1934 polsko-niemieckiej deklaracji o niestosowaniu przemocy, w latach 1934–1938 kontakty te zostały w pewnym stopniu ograniczone<ref group="uwaga">Przykładem jest aresztowanie przebywającego w Niemczech Mykoły Łebedia i jego ekstradycja do Polski w 1935, gdzie był sądzony w sprawie o zabójstwo Bronisława Pierackiego</ref>. Ponowne ożywienie kontaktów nastąpiło na wiosnę 1939, w ramach przygotowań Niemiec do agresji na Polskę.

Polityka ugody prowadzona w Małopolsce Wschodniej przez UNDO i polski rząd (której kulminacyjnym momentem było formalne porozumienie rządu Mariana Zyndram-Kościałkowskiego z UNDO w 1935) załamała się w r. 1938, a władze krajowe przeszły do polityki "wzmacniania elementu polskiego na wschodzie"<ref>Ryszard Torzecki, Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993, s. 21</ref>. Jednocześnie Henryk Józewski został zdymisjonowany, a Wojsko Polskie przeprowadziło tzw. "akcję polonizacyjno-rewindykacyjną" (połączoną np. z burzeniem cerkwi na terenach etnicznie mieszanych). Powstały także organizacje odwołujących się do anachronicznych tradycji szlachty zagrodowej i separatyzmów regionalnych (Huculi, Bojkowie)<ref>Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s. 123-128</ref>. Zdaniem Roberta Potockiego przeciwstawiło to obywateli RP narodowości ukraińskiej państwu polskiemu i Polakom zamieszkującym tereny mieszane etniczne<ref>Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1; rozdział 3 Od konsolidacji państwowej do homogenizacji etnicznej, w szczególności s. 199-227</ref>.

Przed wrześniem '39 OUN zintensyfikowała dozbrojenie swoich kadr, oraz nasiliła działania propagandowe w których wzywała Ukraińców do niewstępowania do Wojska Polskiego i porzucenia zamiarów obrony Polski w razie wybuchu wojny<ref name = Litwinski/>. Po agresji Niemiec na Polskę ukraińscy członkowie i zwolennicy organizacji OUN we wrześniu 1939 dokonali dywersji wobec państwa polskiego. Zdaniem Władysława Filara i Marka Koprowskiego ukraińskie społeczeństwo wobec agresji Niemiec na Polskę w większości zachowało lojalną postawę, w wojsku polskim walczyło ponad 100 tys. Ukraińców (m.in. Pawło Szandruk został odznaczony orderem Virtuti Militari) a partie ukraińskie i osoby takie jak Andrzej Szeptycki potępiły dywersję OUN<ref name="filar" /><ref name="kresy" /><ref>Ryszard Torzecki, Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993 Wyd. PWN, ISBN 83-01-11126-7. s 24, s. 34 przypis 14</ref>.


Konsekwencją zmiany polityki polskiej na Wołyniu na prowadzoną z pozycji siły było rozszerzenie wpływów OUN (do tej pory działającej przede wszystkim w Małopolsce Wschodniej) na Wołyń i radykalizacja nastrojów społeczeństwa ukraińskiego na Wołyniu, a także dyskredytacja polityki ugodowej prowadzonej przez reprezentowane w Sejmie RP ukraińskie ugrupowania polityczne<ref group="uwaga">"W tej sytuacji maksymalistyczna polityka państwa polskiego wobec tej grupy ludności przyczyniała się jedynie do radykalizacji postaw, gdyż dość skutecznie kompromitowała ona ukraińskie elementy konstruktywne, określając je mianem radykalizmu nacjonalistycznego. Co w końcu musiałaby uczynić ludność ukraińska, aby przestała być postrzegana jako grupa wywrotowa, skoro nawet władze II Rzeczypospolitej uważały propagowaną przez legalne stronnictwa polityczne koncepcję pracy organicznej za potencjalnie niebezpieczną dla Polski? Zamiast skanalizowania wysiłków tej mniejszości etnicznej na aspiracjach społeczno-ekonomicznych i depolityzacji konfliktu etnicznego, władze polskie niejako same przyczyniały się do stopniowej eskalacji napięcia, otwarcie faworyzując jedną grupę przeciw drugiej." Por. Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1,s. 187.</ref>. Miało to znaczące konsekwencje, gdy aparatu państwa polskiego na tym obszarze miało po wrześniu 1939 zabraknąć<ref>Timothy Snyder Tajna wojna.Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę. Kraków 2008, Wydawnictwo Znak; ISBN 978-83-240-1033-2, Rozdział 8 „Rewindykacje dusz” s.197-222 i passim. U Snydera też obszerny opis sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej na Wołyniu w okresie międzywojennym i okresie II wojny światowej.</ref>. Aresztowania działaczy OUN w r. 1934 spowodowały bowiem zaprzestanie akcji terrorystycznej, ale nie powstrzymały rozwoju samej organizacji. Formalny koniec polityki ugody stwierdził u schyłku 1938 z trybuny Sejmu RP jego wicemarszałek Wasyl Mudry. Robert Potocki twierdzi, że choć władze polskie miały prawo zwalczać działania secesjonistyczne to poprzez nadmierną represyjność i odpowiedzialność zbiorową<ref>Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1 s. 227</ref>.

23 maja 1938 r. w terrorystycznym zamachu przeprowadzonym przez agenta NKWD Pawła Sudopłatowa w Rotterdamie zginął Jewhen Konowalec. II nadzwyczajny zbór OUN w Rzymie (27 sierpnia 1939 r.) pod nieobecność przebywającego w więzieniu Stepana Bandery i jego zwolenników ogłosił Andrija Melnyka Głównym Prowidnykiem OUN<ref name="filar" />.

Od września 1938 do marca 1939 zanotowano 397 wystąpień demonstracyjnych, 47 aktów sabotażu i 34 akty terrorystyczne organizowane przez nacjonalistów<ref name="kresy"></ref>.

Od 16 marca do 12 kwietnia 1939 r. było 59 demonstracji, 5 aktów sabotażu i 21 aktów terroru. Wzmożenie akcji OUN było w znacznej mierze efektem inspiracji Abwehry, która u progu wojny chciała wysondować realną siłę finansowanej przez siebie organizacji, uważającej się za sojusznika Niemiec. W wyniku ustaleń Prowodu OUN na czele z Andrijem Melnykiem<ref group="uwaga">Zięciem Jewhena Konowalca, od jego śmierci w zamachu w maju 1938 pełniącym obowiązki głównego prowidnyka OUN.</ref> z Abwehrą sformowano w 1939 Legion Ukraiński. Abwehra kierowana przez Wilhelma Canarisa dążyła do wywołania na Wołyniu i Małopolsce Wschodniej antypolskiego powstania. Canaris miał przekonywać Hitlera, by w zbliżającej się wojnie z Polską wykorzystać „kartę ukraińską”. Łudzono także kierownictwo OUN, że będzie ona mogła przeprowadzić na Kresach II RP „Narodową Rewolucję” i utworzy „zachodnią Ukrainę”. Policja polska przeprowadziła prewencyjne aresztowania członków i sympatyków OUN. W województwie wołyńskim (stan na 17 sierpnia 1939 r.) aresztowano 754 osoby (624 uwięziono), we lwowskim (stan na 1 lipca 1939 r.) zatrzymano 1621 osób podejrzanych o członkostwo w OUN. Akcja OUN nie spotkała się z aprobatą legalnych ukraińskich organizacji (UNDO), które napiętnowały dywersję<ref name="filar" /><ref name="kresy"/>.

Nacjonaliści ukraińscy w Czechosłowacji

W czasie wojny polsko-ukraińskiej na terenie Czechosłowacji schroniło się kilka jednostek zagrożonych okrążeniem lub rozbiciem (m.in. 1 Brygada Górska UHA). Zostały one internowane w obozach internowania. W Czechosłowacji (prowadzącej niechętną Polsce politykę) schroniło się wielu emigrantów z Polski. W Pradze powstał Wolny Uniwersytet Ukraiński, utworzono również ukraińskie gimnazjum, Ukraiński Wyższy Instytut Pedagogiczny im. Mychajła Drahomanowa, Ukraińską Akademię Gospodarczą w Poděbradach.

W Czechosłowacji zezwolono również na działalność ukraińskich i rusińskich partii politycznych. Oprócz Czech, ożywiona ukraińska działalność polityczna była prowadzona na terenie Rusi Podkarpackiej. Przez Ruś Podkarpacką wiódł jeden z szlaków przemytniczych, którym nacjonaliści ukraińscy przerzucali do Polski m.in. broń i dokumenty dla UWO/OUN<ref name = Litwinski/>.

Z Czechosłowacji na wielką skalę przemycano do Polski nielegalne i zakazane ukraińskie wydawnictwa nacjonalistyczne, m.in. czasopismo Surmę i Ukrainśkyj Hołos. Tylko w okresie od czerwca do grudnia 1933 roku, przemycona na teren Polski aż około 600 kg nielegalnych druków. Znanymi przemytnikami związanymi z Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów byli m.in. Mykoła Kłymyszyn i Jarosław Karpyneć<ref name = Litwinski/>.

Organizacje

Działania nacjonalistów podczas II wojny światowej

1 września 1939 – 22 czerwca 1941

Tuż przed rozpoczęciem II wojny światowej Niemcy chwilowo wstrzymali poparcie dla OUN, ze względu na pakt Ribbentrop-Mołotow. ZSRR nie życzył sobie żadnych akcji Ukraińców na obszarze, który znalazł się w jego „strefie interesów”, a III Rzesza nie chciała zadrażnienia stosunków z nowym sojusznikiem. Dodatkowo w nocy z 1 na 2 września 1939 r. polska policja w ramach planowanych na wypadek wybuchu wojny aresztowań zatrzymała około 7 tys. Ukraińców podejrzanych o związek z organizacjami nacjonalistycznymi<ref group="uwaga">Większość po kilku dniach zwolniono.</ref>. Jednocześnie Krajowa Egzekutywa OUN odmówiła pod koniec sierpnia 1939 Zagranicznemu Prowodowi zgody na wywołanie powstania<ref>Ryszard Torzecki Kwestia ukraińska w polityce... s. 178-186, 187-189; Ryszard Torzecki Polacy i Ukraińcy..., s. 30-37</ref>. Wobec ociągania się ZSRR z przyrzeczoną obietnicą agresji na Polskę, kierownictwo III Rzeszy rozważało jednak 12 września plan rozpoczęcia siłami OUN rebelii antypolskiej, która w planie Adolfa Hitlera miała doprowadzić do krwawej kontrakcji polskiej i ostatecznie do wymordowania polskiego ziemiaństwa rękami ukraińskimi w polsko-ukraińskiej wojnie domowej. 15 września Wilhelm Canaris udzielił Andrijowi Melnykowi warunkowej zgody na rozpoczęcie powstania antypolskiego. 17 września z chwilą agresji ZSRR na Polskę zgoda niemiecka przestała być aktualna. Od 12 września miały jednak miejsce nieskoordynowane, w większości z łatwością tłumione przez wojsko i policję, akcje dywersyjne uzbrojonych bojówek OUN<ref group="uwaga">Wobec braku zgody Krajowej Egzekutywy OUN, decyzje akcji podejmowały struktury lokalne.</ref> na terenie województw południowo-wschodnich RP (pierwsze w nocy z 12/13 września w Stryju). Ich eskalacja nastąpiła w chaosie po wkroczeniu Armii Czerwonej<ref>Grzegorz Motyka Ukraińska partyzantka...s.69-73.</ref>. OUN-owcy mordowali głównie polskich osadników, rozbrojonych żołnierzy, a także zwykłych miejscowych chłopów<ref name="kresy" />.

Z pierwszym otwartym publicznym wezwaniem do masowego mordowania Polaków wystąpił po rozpoczęciu agresji sowieckiej na Polskę 17 września 1939 dowódca Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej komandarm Siemion Timoszenko pisząc w jednej z odezw: Bronią, kosami, widłami i siekierami bij swoich odwiecznych wrogów – polskich panów<ref>Andrzej Friszke Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2003, ISBN 83-207-1711-6, por. też Ryszard Szawłowski „Trzy ludobójstwa”</ref>. Ogółem w akcjach przeciwko polskiej ludności cywilnej we wrześniu i październiku 1939 r. z rąk bojówek nacjonalistycznych i komunistycznych (czasem występujących wspólnie) zginęło ok. 2000 Polaków w Małopolsce Wschodniej i około 1000 na Wołyniu<ref>Grzegorz Motyka, tamże.</ref><ref name="kresy" />.

Wraz z Niemcami we wrześniu 1939 r. na teren Polski wkroczył Legion Ukraiński, dowodzony przez Romana Suszkę, pod politycznym kierownictwem OUN. Oddział ten, podzielony na mniejsze jednostki przydzielone do Wehrmachtu, nie biorąc udziału w walkach, po 17 września został wycofany na zaplecze. Niektóre pododdziały w składzie jednostek niemieckich dotarły w pobliże Stryja i Lwowa, skąd wycofały się po przekazaniu tych terenów przez Wehrmacht pod okupację sowiecką<ref name="motyka" />. Nie wzięły one jednak udziału w walkach.

Po agresji sowieckiej na Polskę legalne partie ukraińskie, próbując ratować swych członków przed terrorem NKWD oficjalnie rozwiązały się, co zresztą nie ustrzegło ich działaczy od sowieckich represji. W konsekwencji jedyną czynną organizacją ukraińską pozostała po 17 września 1939 r. – cały czas zakonspirowaną – była OUN. Sowieckie władze okupacyjne po przeprowadzeniu pseudowyborów dokonały w październiku 1939 formalnej aneksji okupowanych terenów II Rzeczypospolitej. Konsekwencją aneksji było narzucenie mieszkańcom terenów okupowanych obywatelstwa ZSRR i rozpoczęcie procesu sowietyzacji terenów okupowanych i systematycznych represji policyjnych NKWD.

Uwolniony we wrześniu 1939 r. Stepan Bandera udał się do Rzymu i w spotkaniu z Melnykiem zażądał zmian w składzie Centralnego Prowodu OUN. Po odmowie, Bandera zwołał w Krakowie 10 lutego 1940 r. naradę aktywu OUN, która unieważniła decyzje zboru rzymskiego. Utworzono wtedy tzw. rewolucyjną frakcję OUN (OUN-R), pod kierownictwem Bandery zwaną od jego nazwiska OUN-B (Bandery). 1–3 kwietnia 1940 r. w Krakowie odbył się kolejny zjazd OUN, który zatwierdził podział OUN na OUN-M (Melnyka) i OUN-B (występującą oficjalnie pod nazwą OUN-SD – ukr.Samostijnykiw Derżawnykiw (pol.Niepodległościowców – Państwowców)). OUN-B przyjęła orientację na rewolucyjną walkę o suwerenną Ukrainę, bez oglądania się na „cudzą pomoc”. W treści uchwał i rezolucji II zjazdu krakowskiego przyjęto zasady totalitaryzmu i monopartyjności, a także walki z „wrogimi” mniejszościami narodowymi w przyszłej Ukrainie<ref name="filar">Władysław Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939-1944, wydawnictwo Adam Marszałek, 2008</ref>.

Większość działaczy OUN poprzez linię demarkacyjną (podobnie jak większość działaczy ukraińskich partii legalnych) przeszła po agresji ZSRR na Polskę we wrześniu na teren okupowany przez Niemców<ref group="uwaga">We Lwowie po 17 września dowódca obrony miasta gen. Władysław Langner wydał na prośbę działaczy UNDO (Wasyl Mudry) specjalne przepustki dla zagrożonych przez represje sowieckie działaczy ukraińskich (Wasyl Mudry, Roman Smal-Stocki, Iwan Kedryn-Rudnyćkyj, Roman Daszkewycz, Pawło Łysiak). Por. Ryszard Torzecki, „Polacy i Ukraińcy...”, s. 40</ref>. W Generalnym Gubernatorstwie działalność OUN była tolerowana przez niemieckiego okupanta, pragnącego podsycać antagonizm ukraińsko-polski i wykorzystać OUN w przypadku konfliktu niemiecko-sowieckiego. W Krakowie odbyła się tolerowana konferencja, a później kongres OUN. Powstał Centralny Ukraiński Komitet Narodowy (złożony głównie z działaczy OUN-M), który miał za zadanie rozwijać życie ukraińskiego społeczeństwa w GG. Pod kierownictwem Abwehry szkolono kadry OUN do przyszłych zadań dywersyjnych i wywiadowczych.

Kierownictwo OUN utrzymywało nie zdekonspirowaną strukturę OUN z okresu przedwojennego. NKWD po masowych aresztowaniach działaczy ukraińskich partii działających oficjalnie w II Rzeczypospolitej<ref group="uwaga">W latach 1939-1941 aresztowano następujących posłów i senatorów RP (reprezentantów partii ukraińskich) znajdujących się na terenie okupacji sowieckiej: Wołodymyr Cełewycz, Wołodymyr Decykewycz, Hryń Hankewycz, Omelian Hordynśkyj, Ostap Łucki, Mykoła Małyćkyj, Iłarion Tarnawśkyj, wśród byłych posłów i senatorów znaleźli się m.in.: Dmytro Łewycki, Kost Łewycki, Wasyl Baranyk, Iwan Błażkewycz, Nestor Chomiak, Serhij Chruckyj, Jura Czukur, Osyp Kohut, Antin Kuńko, Wołodymyr Kuźmowycz, Antin Maksymowycz, Petro Szekeryk-Donikyw, Hryć Terszakoweć</ref> rozpoczęło na początku 1940 roku inwigilację i aresztowania członków konspiracyjnej – i nie ujawnionej przed Sowietami po agresji ZSRR na Polskę – struktury OUN. NKWD dwukrotnie aresztowało skład Krajowej Egzekutywy OUN i przeprowadziło pokazowe procesy. Z sowieckich danych wynika, że w okresie od od października 1939 do grudnia 1940 rozbito 352 organizacje ukraińskich nacjonalistów i aresztowano 4435 ich członków<ref name="motyka" />. Od grudnia 1940 r. struktury OUN na terenach okupowanych przez ZSRR prowadziły aktywną działalność rozpoznawczo-dywersyjną związaną z rozpoczęciem przygotowań III Rzeszy do wojny z ZSRR, wówczas Abwehra ponownie sugerowała przywódcom OUN-B możliwość powstania państwa ukraińskiego opartego o III Rzeszę<ref name="filar" />.

22 czerwca 1941–1942 r.

u. Oficerowie niemieccy i działacze OUN-B w otoczeniu flag OUN i swastyk. Przechodzący aktywiści OUN pozdrawiają ich pozdrowieniem OUN.
: Aleksander Stepczuk, Iwan Klimczak oraz Nikon Semeniuk w służbie niemieckiej w latach 1941-1942
jako więzień KL Auschwitz 1942.
22 czerwca 1941 wojska niemieckie uderzyły na ZSRR. W ślad za Wehrmachtem na teren Wołynia i Małopolski Wschodniej weszły tzw. grupy marszowe OUN-B i OUN-M. Zadaniem grup było stworzenie administracji ukraińskiej: objęcie kierowniczych stanowisk w tworzonych organach samorządowych, utworzenie siatki organizacji OUN, prowadzenie antysowieckiej agitacji wśród ludności. Pomiędzy grupami obu stronnictw dochodziło do waśni i starć, m.in. banderowcy zlikwidowali całą grupę pochodową OUN-M, która kierowała się na Wołyń<ref name="filar" />. Na tereny te wkroczyły także dwa bataliony Nachtigall i Roland, które wchodziły w skład Drużyny Ukraińskich Nacjonalistów<ref name="motyka" />.

30 czerwca we Lwowie działacze OUN-B ogłosili akt odnowienia państwa ukraińskiego. Stwierdzono w nim, że z „woli narodu ukraińskiego”, OUN-B powołuje rząd. Premierem został Jarosław Stećko. Ponadto zadeklarowano że: Odrodzone Państwo Ukraińskie będzie ściśle współdziałać z Narodowo-Socjalistycznymi Wielkimi Niemcami, które pod kierunkiem Adolfa Hitlera tworzą nowy ład w Europie.

W czerwcu 1941 r. członkowie OUN-B podczas rozpoczęcia okupacji Małopolski Wschodniej przez Wehrmacht zabili kilkuset Polaków, we Lwowie milicja ukraińska rozstrzelała ok. 100 polskich studentów. Plany rządu Stećki zakładały, że ludność polską zamierzano zasymilować, a polską inteligencję niemieckim wzorem wymordować. Instrukcja OUN-B względem Polaków zakładała:

Siły policyjne III Rzeszy (Einsatzkommando zur besonderen Verwendung) dokonały mordu profesorów lwowskich oraz inteligencji Krzemieńca i Stanisławowa najprawdopodobniej na podstawie list proskrypcyjnych sporządzonych przez aktywistów OUN-M.

Adolf Hitler był zdecydowanie przeciwny koncepcji powstania państwa ukraińskiego, pragnąc wszystkich Słowian przekształcić w niewolniczą siłę roboczą imperialnej III Rzeszy. Podczas ostatecznych rozmów prowadzonych we wrześniu 1941 r. w Berlinie w gmachu byłej ambasady polskiej pomiędzy przedstawicielami Abwehry i OUN-B, zarówno Stepan Bandera, jak i Jarosław Stećko odmówili odwołania deklaracji niepodległości Ukrainy. W konsekwencji zostali zatrzymani w areszcie domowym, a następnie przewiezieni do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen i osadzeni w oddziale dla więźniów specjalnych tzw. Zellenbau, gdzie przebywali również m.in. pierwszy dowódca Armii Krajowej Stefan Rowecki, kanclerz Austrii Kurt Schuschnigg, czy premier Francji Edouard Daladier). Cały kierowniczy aktyw OUN-B został również aresztowany<ref group="uwaga">Aresztowani zostali przez Gestapo, obok Stepana Bandery i Jarosława Stećki m.in. byli prowidnycy OUN: Iwan Gabrusewycz, Bohdan Kordiuk, Lew Rebet i Stepan Łenkawskyj, a także Ołeksandr Bandera, Wasyl Bandera, Dmytro Jaciw,Mykoła Kłymyszyn, Dmytro Myron, Wsewołod Petriw, Jarosław Rak, Iwan Rawłyk, Tymisz Semczyszyn, Wołodymyr Stachiw, Rostysław Wołoszyn, Ostap Łynda. Zamordowani zostali: Pantelejmon Sak, Iwan Kłymiw i poetka Ołena Teliha</ref>. Po aresztowaniu 15 września 1941 przez Gestapo Lwa Rebeta, funkcję pełniącego obowiązki prowidnyka OUN-B objął działający w podziemiu Mykoła Łebed. Było to zgodne z ustaleniami prowodu OUN-B z 10 lipca 1941 co do kolejności przejęcia władzy w organizacji w przypadku niemieckich aresztowań. 4 października 1941 dowództwo SS i policji na Dystrykt Galicja wydało za Łebediem list gończy<ref>Grzegorz Mazur, Jerzy Skwara, Jerzy Węgierski, Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa 1 IX 1939 – 5 II 1946, Katowice 2007, Wyd. Unia Katowice, ISBN 978-83-86250-49-3, s. 212, 241. Niemcy aresztowali matkę Łebedia, jego żonę z dzieckiem i siostrę</ref>.

OUN-B po masowych aresztowaniach przez Gestapo we wrześniu 1941 (które dotknęły ok. 80% aktywu OUN-B<ref>Grzegorz Motyka „Ukraińska partyzantka 1942-1960”, Warszawa 2006 Wyd. Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza RYTM, ISBN 83-88490-58-3 (ISP PAN,) ISBN 83-7399-163-8 (Rytm), ISBN 978-83-88490-58-3; s. 92</ref>) starała się obsadzić swoimi ludźmi urzędy, organizacje i przedsiębiorstwa uwolnione po ucieczce Sowietów. Ukraińcy zgłaszali się też do Ukraińskiej Policji Pomocniczej. Tę strategię zatwierdzono na konferencji na przełomie września i października 1941 r. w Zboiskach<ref name="filar" />.

W kwietniu 1942 r. odbyła się kolejna konferencja OUN-B, która powołała nowy Centralny Prowid i rozważyła strategię działań. Nie zmieniono stosunku do melnykowców, których uważano za wrogów, nasilono działania propagandowe i organizacyjne. Na Wołyniu niemal w każdej wiosce pracowali banderowscy agitatorzy. Przygotowano także plany tworzenia oddziałów partyzanckich, ale nie przystąpiono do ich realizacji. OUN-B latem 1942 r. nie widziała takiej potrzeby. Na Wołyniu działały w tym czasie oddziały partyzanckie Siczy Poleskiej (które używały nazwy Ukraińska Powstańcza Armia) stworzone przez Taras Borowća ps. Taras Bulba. Zyskały one duży rozgłos i poparcie ukraińskiej ludności. OUN-M również prowadziła działalność organizacyjną, przeprowadzając szkolenia i tworząc bojówki (w 1942 r. ich liczebność wynosiła 450 osób)<ref name="motyka" />.

W październiku 1942 r. we Lwowie odbyła się konferencja referentów wojennych OUN-B. Popularność Siczy Poleskiej i rosnące poparcie dla jej działań wśród ludności zmusiły OUN-B do rewizji stanowiska. Wszyscy uczestnicy konferencji byli zgodni, że należy utworzyć własną partyzantkę. Na kolejnym spotkaniu w grudniu 1942 r. postanowiono przystąpić do tworzenia Oddziałów Wojskowych OUN. Rozważono również stosunek do mniejszości narodowych: Rosjan, Węgrów, Czechów, Rumunów postanowiono „zostawić w spokoju”, Żydów i Ormian likwidować, Polaków wysiedlić pod groźbą śmierci<ref name="motyka" />.

1943–1944 r.

Do tworzenia oddziałów partyzanckich na Wołyniu przystąpił Dmytro Klaczkiwski ps. "Kłym Sawur" wraz z Iwanem Łytwyńczukiem ps. "Dubowyj". Na terenie za który odpowiadał sformowano pierwszą sotnię oddziałów wojskowych OUN-B pod dowództwem Hryhorija Perehijniaka „Dowbeszki-Korobki”, która 7–9 lutego przeprowadziła pierwsze akcje (atak na niemiecki posterunek policyjny we Włodzimiercu i wymordowanie polskich mieszkańców Parośli I).

Między 17 a 23 lutego 1943 r. odbyła się III konferencja OUN-B. Po bitwie stalingradzkiej dostrzeżono możliwość klęski Niemiec. Postanowiono przyspieszyć tworzenie partyzantki (która miała nosić nazwę Ukraińska Armia Wyzwoleńcza) i "uwolnić Ukrainę" od okupacji niemieckiej przed nadejściem Armii Czerwonej. Pomiędzy 15 marca a 10 kwietnia 1943 na rozkaz OUN-B z policji ukraińskiej zdezerterowało 5 tys. członków, którzy zasilili oddziały militarne OUN-B. 13 maja 1943 władzę nad OUN w miejsce Mykoły Łebedia (p.o. prowidnyka krajowego) przejął kolegialnie jako Biuro Prowodu – triumwirat: Zinowij Matła, Dmytro Majiwśkyj i Roman Szuchewycz, ten ostatni jako p.o. głównego prowidnyka. Odbyło się to w trybie quasi-zamachu stanu pod nieobecność Łebedia, który opuścił naradę kierownictwa OUN<ref>Grzegorz Motyka, Ukraińska partyzantka..., s. 117, oraz analogicznie Grzegorz Motyka, Postawy wobec konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 1939-1953 w zależności od przynależności etnicznej, państwowej i religijnej w "Tygiel narodów. Stosunki społeczne i etniczne na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej", praca zbiorowa pd redakcją Krzysztofa Jasiewicza, Wyd. Instytut Studiów Politycznych PAN, oficyna wydawnicza Rytm, Polonia Aid Foundation Trust, Warszawa/Londyn 2002, ISBN 83 88794-72-8, s 325-336</ref>.

Od kwietnia/maja 1943 r. oddziały OUN-B zaczęły używać nazwy Ukraińska Armia Powstańcza wykorzystując popularność tej formacji. Rozpoczęto również wciąganie do współpracy partyzanckich oddziałów OUN-M i Tarasa Bulby, a następnie wcielono je siłą niejednokrotnie mordując oponentów<ref name="motyka" />.

Od marca 1943 r. na Wołyniu UPA w zorganizowany sposób przystąpiła do ludobójstwa polskiej ludności cywilnej, dokonując czystki etnicznej. Decyzja o usunięciu polskiej ludności zapadła według niektórych historyków na III konferencji OUN-B w lutym 1943. Wersji tej nie potwierdzają jednak ustalenia śledztwa Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu<ref group="uwaga">Pionu śledczego Instytutu Pamięci Narodowej.</ref>, według których najprawdopodobniej podjął ją samodzielnie Dmytro Klaczkiwski<ref>Grzegorz Motyka "Postawy wobec konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 1939-1953 w zależności od przynależności etnicznej, państwowej i religijnej" w Tygiel narodów. Stosunki społeczne i etniczne na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej praca zbiorowa pd redakcją Krzysztofa Jasiewicza, Wyd. Instytut Studiów Politycznych PAN, oficyna wydawnicza Rytm, Polonia Aid Foundation Trust, Warszawa/Londyn 2002, ISBN 83 88794-72-8, s 325-336</ref>. Niepodważalny jest natomiast fakt wydania w czerwcu 1943 r. przez dowódcę UPA na na Wołyniu Dmytra Klaczkiwskiego rozkazu o powszechnej fizycznej likwidacji całej ludności polskiej. W wyniku „antypolskiej akcji” na Wołyniu wymordowano w sumie ok. 60 tys. Polaków<ref name="motyka" />.

28 kwietnia 1943 r. III Rzesza w porozumieniu z działaczami OUN-M rozpoczęła tworzenie Dywizji SS „Galizien”. Początkowo niemiecki werbunek do dywizji spotkał się z krytyką banderowców, lecz wkrótce docenili oni możliwość przeszkolenia wojskowego możliwego w ramach dywizji. Banderowcy starali się w konsekwencji wprowadzić do dywizji jak najwięcej swoich sympatyków, którzy w przyszłości pomogli by uzyskać nad nią kontrolę. Ilość ochotników przewyższyła znacznie stany etatowe dywizji. Stworzone z ochotników do dywizji pułki policyjne (4 pułk policji SS i 5 pułk policji SS) wzięły udział w niemieckich akcjach pacyfikacyjnych na Lubelszczyźnie i na terenie Małopolski Wschodniej. Formowana w Rzeszy dywizja, przerzucona w maju 1944 na front wschodni, w czerwcu 1944 r. została okrążona przez Armię Czerwoną i rozbita w bitwie pod Brodami. Około 200 żołnierzy po wyjściu z okrążenia dołączyło do UPA<ref name="motyka" />.

W lipcu – sierpniu 1943 r. UPA panowała już nad dużymi obszarami na Wołyniu, przystąpiono do parcelacji majątków ziemskich<ref group="uwaga">Pod okupacją sowiecką wywłaszczonych i przekształconych w sowchozy, pod okupacją niemiecką pod przymusowym niemieckim zarządem powierniczym (niem. Treuhandschaft). Zarządcami majątków na terenach II Rzeczypospolitej pozostających w latach 1939-1941 pod okupacją sowiecką administracja niemiecka najczęściej mianowała Polaków.</ref>między ukraińskich chłopów. Parcelacją objęto również ziemię należącą do gospodarstw chłopskich zbiegłych, lub wymordowanych Polaków. W Małopolsce Wschodniej od czerwca 1943 r. również zaczęły powstawać oddziały partyzanckie. Dla zmylenia Niemców oddziały te nazywano Ukraińską Narodową Samoobroną, jej dowódcą był Ołeksandr Łućkyj. Od 21 do 25 sierpnia 1943 r. we wsi Złota Swoboda w woj. tarnopolskim odbył się III zjazd OUN. W trakcie obrad zadeklarowano odejście od integralnego nacjonalizmu, wobec tego że w oczach aliantów zachodnich akceptację mogą uzyskać jedynie systemy demokratyczne. Mimo tego program na szczeblu społeczno-gospodarczym uległ dalszej radykalizacji: proklamowano usunięcie obszarników, kapitalistów i bolszewickich pasożytów<ref group="uwaga">Przełom nastąpił w na III nadzwyczajnym Zborze OUN(b) 21-25 sierpnia 1943 r., który oficjalnie proklamował walkę na dwa fronty - z imperializmem niemiecko-hitlerowskim i „moskiewsko-bolszewickim”. Sojusznikiem strategicznym miały być odtąd demokracje Zachodu. Dalszej radykalizacji uległ program społeczno-gospodarczy. Usunięto wzmianki o ustroju korporacyjnym - celem miało być „społeczeństwo bezklasowe”, Ukraina „bez obszarników, kapitalistów i bolszewickich pasożytów”. Zniesienie wszelkiego wyzysku człowieka przez człowieka zapewniałaby publiczna własność najważniejszych środków produkcji i wymiany, swoboda chłopów w wyborze sposobów użytkowania ziemi, udział robotników w zarządzaniu przedsiębiorstwami, swobody związkowe i „wolna praca”. Jeszcze istotniejsze zmiany zaszły w sferze postulatów politycznych - zamiast „nacjokracji” (monopartyjnej dyktatury OUN) ustrojem niepodległej Ukrainy miała być nieokreślona „władza ludowa”. Wprawdzie nie przyjęto postulatu republiki demokratycznej ale wpisano do programu niektóre postulaty demokratyczne (m.in. równość kobiet, wolność słowa i prasy, wolność sumienia i przekonań, wolność wyboru pracy, swoboda działania związków zawodowych, prawo do strajku); według Abwehry oznaczało to przejście na pozycje „światopoglądu demokratycznego”. Przewidywano na przyszłość pełne równouprawnienie mniejszości narodowych z Ukraińcami, a także pełną równość obywateli w prawach i obowiązkach niezależnie od przynależności etnicznej. Przekształcona została sama struktura samej OUN(b), w której jednoosobowe przywództwo Łebed’a zastąpiono kierownictwem kolegialnym pod kierunkiem Romana Szuchewycza. Jak stwierdzała jedna z publikacji nacjonalistycznych, to „życie podyktowało potrzebę zmian w strukturze organizacyjnej OUN oraz w jej programie” (a nie tylko w taktyce). Jarosław Tomasiewicz Ukraiński ruch narodowy. Między faszyzmem a nacjonalkomunizmem.</ref>. Zjazd umocnił pozycję Romana Szuchewycza, zatwierdzając powołanie Biura Prowodu i funkcję Szuchewycza<ref name="motyka" />.

W styczniu 1944 r. oddziały UNS zaczęły się przeformowywać w UPA, we wsi Soroky koło Lwowa zwołano konferencję która postanowiła utworzyć ponadpartyjną nadbudowę polityczną UPA w postaci Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej. Utworzono ją ostatecznie w czerwcu-lipcu 1944 r. zapraszając do współpracy możliwie jak najszerszą reprezentację polityczną. Prezydentem UHWR został Kyryło Ośmak. UHWR była próbą pogodzenia nurtu myślenia nacjonalistycznego z narodowo-demokratycznym. Przyszła Ukraina nie miała być już zdominowana przez jedną partię, ale miała zapewnić obywatelom podstawowe prawa demokratyczne. W rzeczywistości ten zwrot ku demokracji był w dużej mierze zabiegiem propagandowym, obliczonym na pozyskanie uznania aliantów. Główną rolę w UHWR odgrywali banderowcy – Szuchewycz był jednocześnie dowódcą UPA, p.o. głównego prowidnyka OUN-B i sekretarzem generalnym UHWR. Stosunek banderowców do UHWR najlepiej oddają ich rozkazy w których pisano: „Prowadząc prace wśród ludności, powinniśmy udawać demokratów, pozostając w rzeczywistości nacjonalistami”. Prezydent UHWR został po wkroczeniu Armii Czerwonej do Lwowa, aresztowany we wrześniu 1944 przez NKWD<ref name="motyka" /><ref name="filar" />.

W tym czasie melnykowcy tracili poparcie. Zaczęło się od straty dwóch ważnych działaczy: Jarosława Baranowśkiego i Romana Suszki, zastrzelonych najprawdopodobniej przez banderowców. Działacze OUN-M oskarżali UPA o ściąganie kontyngentów od chłopów ukraińskich, potępili mordowanie Polaków. Andrij Melnyk w Berlinie skrytykował politykę niemiecką wobec Ukraińców. Niemcy odpowiedzieli aresztowaniami wielu działaczy co sparaliżowało działalność OUN-M. Część oddziałów zbrojnych melnykowców została siłą włączona do UPA<ref name="motyka" />. Na przełomie 1943/1944 Melnyk został również aresztowany przez Gestapo i osadzony w Sachsenhausen- Zellenbau obok Bandery i Stećki.

Od początku 1944 r. masowe mordy na Polakach zaczęły występować także w Małopolsce Wschodnie w województwach: tarnopolskim, stanisławowskim i lwowskim. Większość była dziełem oddziałów UPA rajdujących z terenu Wołynia. Ludobójstwo na większą skalę nastąpiło od marca 1944. Wobec wkraczającej Armii Czerwonej, dowództwo UPA wydało szczegółowy rozkaz z instrukcją jak usuwać Polaków. Zgodnie z nim miano wzywać Polaków do opuszczenia ziemi a wypadku nieposłuszeństwa likwidować. Szczególne nasilenie mordów miało miejsce w Wielkanoc. Zasięg akcji UPA przesuwał się ze wschodu na zachód. W lipcu 1944 r. na zjeździe UHWR poruszono kwestię polską, dyskusję podsumował Roman Szuchewycz: Dowództwo UPA wydało rozkaz przesiedlenia Polaków, jeśli sami się nie przesiedlą. Ataki są kontynuowane [...] Tworzymy dla siebie wygodne pozycje, których nie można osiągnąć przy zielonych stołach (rozmów) [...] Ogółem wg różnych danych w Małopolsce Wschodniej zostało wymordowanych od 20 do ponad 100 tys. Polaków. Ponadto na terenie dzisiejszej Polski w latach 1943 – 1948 zginęło 6–8 tys. Polaków<ref name="motyka" />.

Po skierowaniu walki także w stronę niemiecką UPA przyjęła taktykę nieatakowania Wehrmachtu a jedynie niemieckiej administracji i policji. Niszczono urzędy administracji, palono dokumenty, mleczarnie, młyny, tartaki, atakowano mniejsze miejscowości znosząc słabe posterunki i urządzano zasadzki na patrole policyjne, rozbrajano mniejsze grupy wojska. Niemcy odpowiadali obławami na oddziały UPA i akcjami represyjnymi. Do większych potyczek doszło pod Radowiczami 7–9 września 1943 r., pod Zagorowem i k. góry Łopata. Pomimo starć cały czas OUN-B miała kontakt z władzami niemieckimi. Dla obu stron głównym wrogiem byli Sowieci. Dlatego dochodziło do lokalnych porozumień, które nasilały się wraz ze zbliżaniem się Armii Czerwonej. 5 marca 1944 r. doszło do spotkania komisarza niemieckiego Bernharda Papee z przedstawicielem OUN-B księdzem greckokatolickim Iwanem Hryniochem. Nacjonaliści zażądali zwolnienia ukraińskich więźniów politycznych i pozostawienia swobody działania przeciwko polskiej ludności cywilnej. Niemcy nie zgodzili się na te żądania domagając się zaprzestania działań przynoszących szkodę interesom Niemiec, obiecali wstrzymanie represji wobec ludności ukraińskiej i zwolnili rodziny (ale nie działaczy) zatrzymanych ounowców. Po zajęciu Wołynia i Wschodniej Małopolski przez Armię Czerwoną Niemcy przekazywali UPA broń i amunicję<ref name="motyka" />.

UPA prowadziła też walki z sowiecką partyzantką. W styczniu 1943 r. na Wołyniu było 650 sowieckich partyzantów. Jednak liczba ich szybko wzrastała, z terenu Białorusi i Wschodniej Ukrainy przybywały nowe oddziały (por. Sydor Kowpak) i wykonywały rajdy w kierunku zachodnim prowadząc działania dywersyjno-wywiadowcze przeciw Niemcom. Spotkało się to z przeciwdziałaniem UPA, która stoczyła wiele potyczek z Sowietami z których największa miała miejsce koło Teremna. Z czasem oddziałów sowieckich przybywało, UPA zrezygnowała z akcji ofensywnych pod koniec 1943 r. Atakowała tylko mniejsze grupy partyzantów i przeprowadzała likwidacje wszystkich Ukraińców podejrzanych o sympatie komunistyczne. Wobec wkraczającej w 1944 r. na tereny działania UPA, Armii Czerwonej dowództwo przyjęło taktykę przeczekania. W przeciwieństwie do polskiej partyzantki, która przeprowadziła Akcję Burza na Wołyniu i Lwowie przeciwko Niemcom przy współpracy z jednostkami Armii Czerwonej, nacjonaliści ukraińscy nie prowadzili działań zbrojnych wobec jednostek frontowych niemieckich i sowieckich w okresie przejścia frontu. Dzięki temu uniknięto aresztowań. Po przejściu frontu podjęto działania wobec tworzącej się administracji i oddziałom sowieckim<ref name="motyka" />.

Organizacje

Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich

Zbieranie historycznych świadectw zbrodni

Prócz instytucji państwowych powołanych ustawowo do badania, dokumentowania i ścigania zbrodni przeciwko narodowi polskiemu jak Instytut Pamięci Narodowej, badaniem i dokumentowaniem zbrodni ukraińskich nacjonalistów zajmują się organizacje społeczne, w tym Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, założone w 1992 Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów z siedzibą we Wrocławiu, które wydaje kwartalnik Na Rubieży i działający od 1982 Ośrodek „Karta” wydający „kwartalnik „Karta”. Karta uczestniczyła w organizacji w latach 1997-2005 serii seminariów historyków polskich i ukraińskich, poświęconych wzajemnym stosunkom w okresie II wojny światowej. Owocem seminariów jest dziesięciotomowa seria „Polska-Ukraina. Trudne pytania” zawierająca opracowania przygotowane w trakcie seminariów. Współwydawcami serii były Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej i Ośrodek „Karta”.

Prowadzone śledztwa

Śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych przez ukraińskich nacjonalistów na ludności polskiej w latach 1939-1947 prowadzą obecnie terenowe oddziały Instytutu Pamięci Narodowej.

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie prowadzi śledztwa<ref></ref>:
Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu we Wrocławiu prowadzi szereg śledztw w sprawach o zbrodnie ludobójstwa dokonane w latach 1939–1945 przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w obrębie byłych województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, z wyjątkiem tej części województwa lwowskiego, która po 1945 r. znalazła się w granicach Rzeczypospolitej Polskiej<ref>Przemysław Miszko, Krzysztof Matkowski, Zbrodnie ludobójstwa popełnione przez nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w latach 1939–1945 na osobach narodowości polskiej – w świetle śledztw OKŚZpNP we Wrocławiu [w:] Zbrodnie przeszłości. Opracowania i materiały prokuratorów IPN, t. 2: Ludobójstwo, red. Radosław Ignatiew, Antoni Kura, Warszawa 2008, s.50</ref>.
Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Rzeszowie prowadzi aktualnie (stan na listopad 2011 r.) następujące śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych przez ukraińskich nacjonalistów na ludności polskiej:

Szacunki ofiar rzezi wołyńskiej i czystki etnicznej w Małopolsce Wschodniej

Ryszard Szawłowski w artykule Genocidium atrox, publikowanym również jako Trzy ludobójstwa<ref>Ryszard Szawłowski Trzy ludobójstwa.</ref> porównując zbrodnie dokonane na Polakach przez III Rzeszę, ZSRR i nacjonalistów ukraińskich, uznał, że te ostatnie z pewnych względów przewyższają zbrodnie niemieckie i sowieckie. Jego zdaniem o takiej kwalifikacji decyduje:

Działania ukraińskich nacjonalistów w latach 1945–1991

OUN i UPA w ZSRR

Wg sowieckich ocen na terenach Białoruskiej SRR działało około 250 grup OUN-B i UPA, każda liczyła od 25 do 500 osób. Charakter działań był podobny jak w Ukraińskiej SRR – zabijano funkcjonariuszy sowieckich, dokonywano akcji sabotażowych. W latach 1944–1947 UPA dokonała około 2384 dywersji antysowieckich, zabijając 1012–1225 osób. Przeciwko nim przeprowadzono około 4474 operacji przeciwpartyzanckich likwidując 92 nielegalne organizacje oraz 670 formacji partyzanckich, zabito około 3 tys. polskich i ukraińskich partyzantów (w BSRR działała również polska partyzantka). Od października 1943 r. po kwiecień 1953 r. Sowieci aresztowali 1282 ukraińskich nacjonalistów<ref name="motyka" />.

Od chwili zajęcia Wołynia i Małopolski Wschodniej przez Armię Czerwoną w 1944 r. mieszkańców terenów okupowanych i anektowanych w 1939 władze sowieckie traktowały jako obywateli ZSRR<ref group="uwaga">Umowa ustanawiająca przebieg granicy sowiecko-polskiej wzdłuż tzw.Linii Curzona została formalnie zawarta dopiero 16 sierpnia 1945 pomiędzy rządem ZSRR a Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej wyłonionym w konsekwencji postanowień konferencji jałtańskiej</ref>. Na ludność wiejską nałożono wysokie kontyngenty, ze wschodu ZSRR przybyły sowieckie kadry partyjne i państwowe, rozpoczęły się ponownie masowe aresztowania i deportacje „elementów antysowieckich”, niezależnie od narodowości (żołnierzy Armii Krajowej, czy profesorów wyższych uczelni lwowskich wywiezionych do pracy niewolniczej do obozów koncentracyjnych Gułagu w Donbasie<ref>Maria Kulczyńska 1656Lwów-Donbas 19451657</ref>). Władze sowieckie zwalczały wszystkie przejawy ukraińskiego nacjonalizmu ; ukraińscy działacze polityczni, spółdzielczy, czy inteligenci byli aresztowani i deportowani do systemu Gułagu. Rozpoczęły się również sowieckie prześladowania antyreligijne. Motyw walki z „nacjonalizmem ukraińskim” pojawił się w tym kontekście w czasie siłowej likwidacji Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej<ref>B. Bociurkiw, Ukrainian Greek Catholic Church and the Soviet State (1939-1950), Edmonton-Toronto 1996, Canadian Institute of Ukrainian Studies Press, ISBN 1-895571-12-X</ref>.

UPA była zwalczana przez na Wojska Wewnętrzne NKWD, wsparte siatką agentów. UPA po nieudanych próbach rajdów na wschód skoncentrowała się na obronie terenu przed wpływami sowieckimi. Przeciwstawiała się ściąganiu kontyngentów, zabijała aktywistów, napadała na tworzone rady wiejskie, uwalniała więźniów, mordowała rzeczywistych bądź domniemanych agentów sowieckich (nierzadko z całymi rodzinami), paliła zboże i magazyny. Mniejsze grupy sowieckich żołnierzy były likwidowane. . 5 i 6 lutego 1945 odbyła się narada Centralnego Prowodu OUN, na której postanowiono zmienić taktykę. Od tej pory UPA działała w małych grupach w sile czot, część członków skierowano do życia na „legalnej stopie” – tworzyli oni zakonspirowane grupy działające w miejscowościach, oddziały UPA całkowicie podporządkowano lokalnym prowidnykom OUN. Z czasem sytuacja nacjonalistycznego podziemia zaczęła się gwałtowanie pogarszać, wpływ na to miały następujące czynniki: NKWD do zwalczanie partyzantki rzuciła duże siły – ponad 30 tys. wojsk wewnętrznych NKWD, podległe NKWD oddziały pograniczne, 69 tys. żołnierzy istriebitilnych batalionów NKWD, gęsta siatka agenturalna (175 rezydentów wywiadu NKWD, 1196 agentów, 9843 informatorów), deportacje osób powiązanych z partyzantką UPA, skuteczna taktyka przeciwpartyzancka (obławy w lasach, przeszukania domów, gęsta sieć posterunków tzw. Wielka Blokada), pogarszające się morale (oddalająca się nadzieja na konflikt pomiędzy ZSRR a Zachodem). Mimo to UPA mobilizowane do walki przez swoich aktywistów nie zamierzało kapitulować<ref name="motyka"/>.

Większymi sukcesami UPA w walce z Sowietami było: postrzelenie w zasadzce na drodze dowódcy 1 Frontu Ukraińskiego gen. Nikołaja Watutina, rozgromienie batalionu Armii Czerwonej niedaleko Podhajec, wysadzenie składu amunicji i zniszczenie 5 samolotów na lwowskim lotnisku Skniłów, wyjście z okrążenia dużych sił UPA w bitwie pod Hurbami w lasach krzemienieckich. 26 stycznia 1945 roku enkawudziści zatrzymali jednego z wyższych dowódców UPA Jurija Stelmaszczuka, który po śledztwie wydał miejsce przebywania Dmytra Klaczkiwskiego. Po pościgu przez oddział wojsk wewnętrznych NKWD 12 lutego 1945 r. pierwszy dowódca UPA został zastrzelony. W 1946 r. w wyniku dużych strat Szuchewycz podjął decyzję o częściowym zdemobilizowaniu oddziałów i przejściu do podziemia. Od tej pory UPA nie przeprowadzało większych akcji partyzanckich. Duży nacisk położono na akcje propagandowe, likwidowanie sympatyków władzy sowieckiej i dywersje. Dużym ciosem dla nacjonalistycznego podziemia była „operacja Zachód” rozpoczęta 21 października 1947 r. – wysiedlono w niej 76 192 Ukraińców podejrzanych o sprzyjanie OUN.
W latach 1948–1949 w wyniku działań NKWD, oddziały UPA działały jedynie w Karpatach, w 1949 r. pozostały tylko dwie sotnie. 3 września 1949 r. Szuchewycz wydał rozkaz zakończenia wszelkich działań partyzanckich. Faktycznym początkiem końca działalności UPA było zabicie 5 marca 1950 przez NKWD Romana Szuchewycza – naczelnego dowódcy UPA – podczas próby aresztowania w Biłohorszczu. Szczątkowe oddziały partyzanckie UPA utrzymały się na terenie Ukraińskiej SRR do połowy lat 50. XX wieku. W 1959 r. aresztowani Centralni Prowidnycy OUN: Matwijenka, Halasa i Kuk, wydali pod naciskiem KGB publiczne oświadczenia potępiające walkę zbrojną, doszło także do pokazowych procesów ounowców w których zapadły wyroki śmierci. Do 1960 r. Sowieci zlikwidowali resztki zbrojnych grup OUN-B i UPA<ref name="motyka"/>.

W sumie w trakcie zwalczania UPA w Ukraińskiej SRR Sowieci zabili 153 tys., aresztowali 134 tys. i deportowali ponad 203 tys. mieszkańców zachodnich obwodów Ukrainy. Z kolei z ręki OUN, OUN-SB i UPA (według danych KGB USSR) zginęło 30 676 osób (m.in. 8340 żołnierzy, 2732 przedstawicieli władzy radzieckiej, 15 355 mieszkańców kołchozów i wsi, 676 robotników, 860 dzieci, starców, gospodyń domowych)<ref name="motyka">Grzegorz Motyka, Ukraińska partyzantka 1942-1960, Warszawa 2006, rozdziały: III, V, VI, VIII, VIII, IX</ref>.

OUN, UPA w PRL

, zdjęcie z 1946
Pod względem struktury tereny obecnej Polski wchodziły do dwóch okręgów UPA: II i VI. Po ustaleniu granicy dokonano reorganizacji tworząc VI Okręg Wojskowy UPA „San”, podlegający zgrupowaniu UPA-Zachód dowodzonemu przez Wasyla Sydora. Siatką cywilną kierował Jarosław Staruch, któremu podlegali: dowódca UPA Myrosław Onyszkewycz, dowódca SB OUN Petro Fedoriw oraz odpowiedzialny za działalność propagandową Wasyl Halasa. Tereny dzisiejszej Polski były określane jako Zakerzonia. . OUN-B i UPA w Polsce od roku 1945 miały zadanie utworzyć kanały łączności z Zachodnią Europą oraz przeciwdziałać wysiedleniom Ukraińców, które wynikły z umowy o wymianie ludności między Polską a BSRR i USRR.
Inni badacze tematu uważają, że UPA dążyło do oderwania od Rzeczypospolitej terenów uważanych przez nich za ukraińskie. Dowodem na to ma być proklamowanie na terenie powiatu przemyskiego i okolic przez nacjonalistów ukraińskich tzw. Republiki Przemyskiej<ref></ref>. Zwycięstwo nad hitlerowskimi Niemcami i ustalenie granicy między PRL a ZSRR nie oznaczało rezygnacji OUN-UPA z traktowania dalszych terenów obecnej Polski, wówczas zamieszkanych w zdecydowanej mniejszości przez ludność ukraińską, jako części ich przyszłego państwa. Nad tym obszarem OUN-UPA starały się utrzymać kontrolę, licząc na wybuch trzeciej wojny światowej. Po zakończeniu wojny nacjonaliści nadal mordowali i rabowali Polaków, a także stosowali terror wobec ukraińskiej ludności zmuszając ją do podporządkowania się OUN-UPA<ref name="ewa"></ref>

Oddziały UPA i SKW walcząc z wysiedleniami Ukraińców prowadziły także akcje przeciwko posterunkom MO, niszczono tory kolejowe, mosty, palono wysiedlone wsie, organizowano zasadzki na oddziały wojska, atakowano i palono polskie wsie (m.in. Wiązownicę, Borownicę, Nowosielce). W kwietniu-maju 1945 podjęto próby porozumienia pomiędzy UPA a AK. Spowodowało to zatrzymanie akcji przesiedleńczej. Wówczas komunistyczne władze podjęły decyzję o wysiedlaniu siłą przy użyciu wojska. Do połowy 1946 sukcesy wojska były niewielkie. Dopiero w 1946 nowa taktyka polegająca na nocnych przeczesywaniach wsi i lasów dała pewne rezultaty. Mimo to UPA w owych walkach miała niejednokrotnie przewagę dzięki lepszej znajomości terenu, dobrze urządzonym kryjówkom, doskonałemu rozeznaniu wszelkich ruchów polskiej strony w wyniku obserwacji i wywiadu współpracującej z nią ludności ukraińskiej, która też zapewniała zaopatrzenie uzupełniane rabunkiem dokonywanym na Polakach. Na początku 1947 władze polskie postanowiły ostatecznie rozwiązać problem UPA i Ukraińców w Polsce (wiele wskazuje, że pod naciskiem władz sowieckich). 28 kwietnia 1947 r. przeprowadzono akcję Wisła w wyniku której wysiedlono ponad 140 tys. Ukraińców. Podejrzanych o sympatie nacjonalistyczne kierowano do obozu pracy w Jaworznie. Równocześnie przeprowadzono silne uderzenia w struktury UPA. Większość sotni została zdziesiątkowana, część z nich zmuszona została przebijać się przez Czechosłowację na Zachód. 17 września 1947 krajowy prowidnyk OUN, Jarosław Staruch, otoczony przez KBW wysadził się w bunkrze, dzień wcześniej aresztowano szefa SB OUN Petro Fedoriwa, 5 marca 1948 r. aresztowano dowódcę UPA Myrosława Onyszkewycza. Resztki podziemia zlikwidowano do jesieni 1948 r.<ref name="motyka" /><ref name="ewa" />.

UPA w Czechosłowacji

Ukraińcy zamieszkujący Słowację byli słabo uświadomieni narodowościowo. Część z nich uważała się za Rusinów lub Karpato-Rusinów. Poparcie dla działań nacjonalistycznej partyzantki było niewielkie i wiązało się raczej z niechęci do komunizmu. Najczęstszą formą działalności UPA w Czechosłowacji były rajdy wykonywane z terenu Polski w celu prowadzenia antykomunistycznej propagandy, sotnie UPA unikały raczej walki, w grudniu 1945 nieustalony do tej pory oddział (prawdopodobnie bojówka SB-OUN) obrabował kilka miejscowości, w Kolbasovie dokonał pogromu Żydów (zginęło 11 osób), zabito także w innych miejscowościach 18 komunistów i Żydów. 6 maja 1946 r. doszło do spotkania polsko-czechosłowackiego na którym ustalono zasady współpracy przy zwalczaniu UPA. W tym miesiącu rozpoczęto przekazywanie ukraińskiej ludności stronie polskiej, która kierowała ją do ZSRR (w sumie przeniesiono 3116 osób). Na granicy pojawiły się silne patrole wojska, które przeprowadzały obławy na UPA (czasem zapędzały się na stronę polską). Podczas akcji Wisła na Słowacji, Morawach i Czechach do zwalczania UPA przygotowano 13,5 tys. ludzi. Nie zapobiegło to próbom przedostania się UPA na Zachód. Rajdy podjęły sotnie „Hromenki”, „Burłaki” i „Brodycza”. Jedynie pierwszej z tych sotni udało się w większości przebić do Austrii.
Ogółem Czechosłowacy zabili 61 upowców, 289 wzięli do niewoli, aresztowano 65 współpracowników UPA i 46 członków siatki cywilnej. Straty czechosłowackie wyniosły 32 zabitych i 26 rannych<ref name="motyka" />.

Nacjonaliści ukraińscy na emigracji

Już w 1944 r. Centralny Prowid OUN-B wysłał na zachód specjalną ekipę OUN-B i UHWR, by uzyskać międzynarodowe poparcie dla ukraińskiego podziemia. Szefem misji został Mykoła Łebed. Od początku pojawiły się nieporozumienia pomiędzy ekipą UHWR a wypuszczonymi z więzień banderowcami. Bandera i Stećko nie mogli pogodzić się z czysto symboliczną rolą, jaką dla nich przewidziała nowa władza OUN. W lutym 1946 r. w Monachium banderowcy utworzyli Zagraniczne Formacje OUN (ZCz OUN) kierowane przez Banderę. Ważną częścią tej organizacji była Służba Bezpieczeństwa (SB ZCz OUN), która likwidowała sowieckich agentów, a także przeciwników politycznych. W 1947 r. do Niemiec przybyło kilkuset partyzantów UPA, którzy przebili się z Polski. Wzbudzili oni zainteresowanie zachodnich wywiadów, które rozważały możliwość nacjonalistów do działań wywiadowczych. 28-31 sierpnia 1948 r. w Mittenwaldzie w Niemczech zebrała się Nadzwyczajna Konferencja ZCz OUN, na której doszło do rozłamu - z partii odeszli m.in. Lew Rebet i Mykoła Łebed. Spotkało się to z krytyką Centralnego Prowidu OUN, w wyniku której Bandera zrzekł się przewodnictwa Zcz OUN. Do partii przyjęto z powrotem usuniętych członków UHWR, a na III Konferencji ZCz OUN w 1951 r. na przewodniczącego wybrano Stećkę. Zgoda nie potrwała długo, 25 grudnia 1956 r. Lew Rebet powołał do życia nową organizację – OUN-z odwołującą się do platformy demokratycznej UHWR. Jednocześnie ZCz OUN oficjalnie powróciły do ideologii Doncowa<ref name="motyka"/>.

Sowieckie służby specjalne prowadziły grę operacyjną z ukraińskimi nacjonalistami na emigracji, dezinformując władze Zcz OUN. Akcja ta rozpoczęła się w 1948 r. zwerbowaniem do współpracy Leona Łapińskiego ps. Zenon. Od tej pory zrzuty spadochroniarzy na terytorium USSR były dość skutecznie likwidowane. Oprócz tego utworzono fikcyjne oddziały siatki podziemia, nadawano fałszywe radiogramy do środowiska banderowskiego w Niemczech. Pomiędzy 1951 a 1954 rokiem przechwycono 4 grupy kurierskie, zlikwidowano 33 agentów SIS oraz CIA. Dzięki wywiadowi udało się także schwytać dwóch ostatnich członków Centralnego Prowidu OUN – Wasyla Hałasę i Wasyla Kuka. W 1954 r., po wpadce siatki Zenona, Brytyjczycy zerwali współpracę z OUN. ZCz OUN zawarło jednak porozumienie z wywiadem włoskim. Nadal wysyłało do Polski i USRR swoich kurierów i przedstawicieli. Wpływ na to miała dezinformacja sowiecka, która podtrzymywała złudne wrażenie u emigracyjnych działaczy o istnieniu w USRR silnego podziemia<ref name="motyka"/>.

Wywołało to irytację władz sowieckich, które postanowiło zlikwidować kierownictwo emigracyjnego OUN. Jako pierwszy cel wybrano przywódcę OUN-z, jako że organizacja ta współpracowała z USA. 12 października 1957 r. agent KGB Ukrainiec Bohdan Staszynski zamordował Lwa Rebeta, a 15 października 1959 r. Stepana Banderę z Zcz OUN (Zagraniczne Formacje OUN)<ref name="motyka"/>.

Nacjonalizm ukraiński obecnie

w Przemyślu
(ul. Łyczakowska 50) – "Ukraina dla Ukraińców"
przedstawiający wizerunek Stepana Bandery z napisem "BANDERA - NASZ BOHATER" podczas meczu ukraińskich klubów piłkarskich: Karpaty Lwów vs. Szachtar Donieck (15 kwietnia 2010)
]
na jednej z kamienic lwowskich

W czasie rozkładu ZSRR (od 1989) i po jego upadku (1991) i proklamowaniu niepodległości przez Ukrainę zostały odtworzone na jej terenie (z udziałem ukraińskiej emigracji politycznej z Europy Zachodniej i Kanady) organizacje nacjonalistów ukraińskich. Najpierw melnykowcy, którzy swoją frakcję OUN zarejestrowali jako organizację społeczną, za nimi podążyli banderowcy, którzy zarejestrowali się na Ukrainie, jako Kongres Ukraińskich Nacjonalistów. Powróciła także OUN-z, której przywódcy: Anatol Kaminskyj, Jaroslaw Pelenskyj, Taras Hunczak rozpoczęli pracę w kijowskich uczelniach<ref name="polisz" />.

W obwodach zachodnich Ukrainy od kilku lat stale rosnące poparcie Ukraińców w wyborach znajduje nacjonalistyczna partia Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda. W 2009 partia odniosła sukces w wyborach w obwodzie tarnopolskim zdobywając 34,45% poparcia, odpowiednio 154 325 głosów wyborców<ref>JC zakończył paralelne podliczanie głosów do Tarnopolskiej Rady Obwodowej</ref>. Partia ta zwyciężyła także podczas wyborów samorządowych w 2010 roku zarówno w obwodzie tarnopolskim, jak i iwanofrankiwskim i lwowskim.

Na obszarze współczesnej zachodniej Ukrainy masowo od kilu lat pojawiają się ulice, place, szkoły publiczne i prywatne, itp. którym nadawane są nazwy ideologów ukraińskiego nacjonalizmu, szczególnie Stepana Bandery, Romana Szuchewycza, Jewhena Konowalca, Dmytro Klaczkiwskiego i Stepana Łenkawskiego. Dla uczczenia tych postaci tworzone są specjalne miejsca kultury, typu muzea i izby pamięci, a miejscowe samorządy ukraińskie falowo nadają tytuły honorowych obywateli poszczególnych miast powyższym osobą. Ponadto stale budowane są nowe, kosztowne pomniki ku upamiętnieniu tych postaci. Tylko do 2010 roku na zachodzie Ukrainy dzięki dotacjom samorządów ukraińskich odsłonięto około 1000 pomników i tablic ku czci UPA i SS "Galizien"<ref>'</ref>.

Po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości na jej obszarze rozpoczął się proces kształtowania świadomości historycznej Ukraińców, dokonywany głównie przez ukraińskie władze, historyków i dziennikarzy. Proces ten zwany jest przez niektórych badaczy jako polityka "OUN-UPA-Hołodomor"<ref>John-Paul Himka, Interventions: Challenging the Myths of Twentieth-Century Ukrainian History, s. 7 wersja elektroniczna</ref>. Wzorców dla współczesnej polityki historycznej dostarczyły publikacje ukraińskich autorów emigracyjnych z których wielu było nacjonalistami<ref>David R. Marples, Heroes and Villains: Creating National History in Contemporary Ukraine, Budapeszt-Nowy Jork 2007, ISBN 978-963-7326-98-1, s. XII</ref><ref>Per Anders Rudling, Multiculturalism, memory, and ritualization: Ukrainian nationalist monuments in Edmonton, Alberta, Nationalities Papers, 39:5, s. 737</ref>. Jednym z głównych punktów nowoczesnej interpretacji własnej historii przez diasporę ukraińską było zaprzeczanie faszystowskiej i antysemickiej naturze OUN, jej zbrodniom wojennym, czystkom etnicznym i udziałowi w Holokauście<ref>Per Anders Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust: A Study in the Manufacturing of Historical Myths, The Carl Beck Papers in Russian & East European Studies, No. 2107, November 2011, ISSN 0889-275X, s. 20</ref>.

OUN i UPA niezgodnie z faktami przedstawiane są jako organizacje demokratyczne, tolerancyjne i przychylne wieloetnicznej Ukrainie<ref name=rudlingmyths28>Per Anders Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s. 28</ref>, które położyły podwaliny obecnej ukraińskiej demokracji<ref>Per Anders Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s. 24</ref>, sojusznik zachodnich aliantów<ref name=olszanski></ref>. Uczestników nacjonalistycznego podziemia przedstawia się jako bohaterów gotowych bezinteresownie oddać życie za niepodległość Ukrainy, walczących jakoby na terenie całego kraju w jego współczesnych granicach<ref>David R. Marples, Heroes and Villains..., s. 137</ref>. W opowieściach o nich rzeczywistość miesza się z mitami i legendami. David R. Marples wymienia następujące składniki mitu o wojowniku UPA: idealizm, samopoświęcenie, odwaga, męstwo, rycerskość oraz nawiązania do Kozaczyzny<ref>David R. Marples, Heroes and Villains..., s. 138–139</ref>.

Gloryfikacja

Stepan Bandera i Roman Szuchewycz zostali odznaczeni przez prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenkę najwyższym ukraińskim tytułem honorowym – Bohatera Ukrainy. Po kilku latach dekret ten został uchylony prawomocnym orzeczeniem Okręgowego Sądu Administracyjnego w Doniecku. W odpowiedzi na ten wyrok władze zachodnich obwodów Ukrainy wyraziły stanowczy sprzeciw, a działacze nacjonalistyczni z partii Swoboda zagrozili "marszem na Kijów i usunięciem siłą obecnych władz". Jurij Michalczyszyn, deputowany do Rady Miejskiej Lwowa oświadczył: Banderowska armia przepłynie przez Dniepr i wyrzuci z Kijowa donieckich bandytów<ref>Eugeniusz Tuzow-Lubański, Banderowcy: Nasza armia pójdzie na Kijów, "Nasz Dziennik", 15-16 stycznia 2011 Kijów</ref>.

Tytuł Bohatera Ukrainy posiada także Jurij Szuchewycz (syn Romana Szuchewycza), który uzyskał to odznaczenie także z rąk prezydenta Juszczenki.

W gloryfikacji OUN i UPA biorą udział takie media jak pierwszy kanał TV, 5 Kanał, gazety Deń, Dzerkało Tyżnia, Ukraińska Prawda, Ukraina Mołoda oraz różne media lokalne<ref>Ivan Katchanovski, Terrorists or National Heroes? Politics of the OUN and the UPA in Ukraine, s. 24, przyp.1 wersja elektroniczna</ref>.

Nacjonalistyczny polityk ukraiński Rostysław Nowożenec jest pomysłodawcą nazwania nowo powstającego we Lwowie stadionu na Euro 2012 imieniem Stepana Bandery<ref>Lwowski radny: stadion imienia Bandery.</ref>. Nowożenec ponadto stoi na czele fundacji „Ukraina-Ruś”, która w 2010 roku wydała przewodnik zatytułowany „Ukraińskie miejsca w Polsce”, który spotkał się ze stanowczym odzewem w mediach polskich. W przewodniku tym znalazły się m.in. niezgodne z prawdą twierdzenie, że plemię Polan to plemię ukraińskie, Juliusz Słowacki, Zygmunt II August, Stanisław August Poniatowski byli Ukraińcami, a Kraków to „staroukraiński gród”, który dostał się pod okupację Polaków<ref>Ukraińcy twierdzą, że założyli Polskę.</ref>. Od państwa rosyjskiego zażądał 10,5 trylionów hrywien jako odszkodowanie dla Ukrainy za „śmierć milionów jej mieszkańców z rąk rosyjskich oprawców”<ref>Ростислав Новоженец: «Все русское мешает нам жить! (j.ukr.).</ref>.

Rok 2011 decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej został ogłoszony na Lwowszczyźnie rokiem Jewhena Konowalca (z okazji przypadającej rocznicy jego 120 urodzin)<ref>Rok 2011 rokiem Szaszkewycza i Konowalca na Lwowszczyźnie; rok ten został na Lwowszczyźnie poświęcony także pisarzowi Markijanowi Szaszkewyczowi</ref>. Tarnopolska Rada Obwodowa także poświęciła rok 2011 dwóm nacjonalistycznym działaczom ukraińskim: Jewhenowi Konowalcowi i Dmytro Klaczkiwskiemu ("Kłym Sawur") (jednemu z inicjatorów i głównych kierujących rzezią wołyńską)<ref>Rok Sawura na Tarnopolszczyźnie</ref>.

W październiku 2011 roku jedną z ulic we wsi Rajliw (obwód lwowski) przemianowano na "Żołnierzy Batalionu Nachtigall". Stało się to z inspiracji radnego nacjonalistycznej partii Swoboda Mariana Berezdeckiego<ref>Ulica batalionu Nachtigall</ref>.

Stepan Bandera otrzymał z rąk rad miejskich władz ukraińskich honorowe obywatelstwo wielu miast na terenie dzisiejszej Ukrainy Zachodniej (których liczba stale rośnie), są to m.in. Łuck<ref>Ukraiński zbrodniarz Stepan Bandera honorowym obywatelem Łucka</ref>, Lwów<ref>Bandera i Szuchewycz zostali honorowymi obywatelami Lwowa</ref>, Iwano-Frankiwsk (dawny Stanisławów)<ref>Bandera i Szuchewycz zostali honorowymi obywatelami Iwano-Frankowska</ref>, Tarnopol<ref name=kresy>Bandera i Szuchewycz honorowymi obywatelami Tarnopola</ref>, Truskawiec<ref>Stepan Bandera został honorowym obywatelem Truskawca</ref>, Kowel<ref name = Żółkiew>Bandera honorowym obywatelem</ref>, Sokal<ref name = Żółkiew/>, Czerwonogród (dawny Krystynopol)<ref name = Czerwonohrad>Bandera został honorowym obywatelem kolejnego miasta</ref>, Chust<ref name = Czerwonohrad/>, Brody<ref>Bandera honorowym obywatelem Brodów</ref>, Żółkiew<ref>Bandera honorowym obywatelem Żółkwi</ref>, Trembowla<ref name=SBandera>Zachodnia Ukraina broni Stepana Bandery</ref>, Jaworów<ref name = Jaworów>Jaworów i Nowojaworowsk honorują Banderę i Szuchewycza</ref>, Nowojaworowsk<ref name = Jaworów/>, Borysław<ref name="honoruje">Borysław honoruje liderów OUN</ref>, Radziechów<ref name = Jaworów/>, Dublany<ref name = Jaworów/>, Rawa Ruska<ref name = Jaworów/>, Kuźniecowsk<ref name = Kuzniecowsk> Kuźniecowsk uhonorował Banderę i Szuchewycza</ref>, Kołomyja<ref name = Kuzniecowsk/>, Dolina<ref name = Kuzniecowsk/>, Stebnik<ref name = Kuzniecowsk/>, Skole<ref name = Kuzniecowsk/>, Morsztyn<ref name = Kuzniecowsk/>, Wołświn<ref name = Bandera2>Bandera Honorowym Obywatelem</ref>, Zborów<ref name = Bandera2/>.

Za zasługi dla Ukrainy Stepanowi Banderze pobudowano także pomniki w takich miastach jak: Stanisławów<ref name = Bandera>Semper Fidelis, "Pismo Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich", styczeń-luty 2006, str. 17</ref>, Drohobycz<ref name = Bandera/>, Stryj<ref name = Bandera/>, Dublany<ref name = Bandera/>, Mościska<ref name = Bandera/>, Uhrynów Stary<ref name = Bandera/>, Lwów<ref>We Lwowie odsłonięto pomnik Stepana Bandery</ref>, Tarnopol<ref>Pomnik Bandery w Tarnopolu</ref>, Sambor (poświęcony przez 11 kapłanów z miejscowych cerkwi)<ref name = Sambor>W Samborze poświęcono pomnik Bandery</ref>. Kolejne budowy pomników przedstawiających wizerunek Bandery planowane są w Łucku<ref>W Łucku każdy może wypowiedzieć się o pomniku Stepana Bandery</ref>, Buczaczu<ref>Nowe pomniki dla Bandery</ref>, oraz w Równym, Kijowie i Czerniowcach<ref name = Sambor/>.

Stepan Bandera posiada także kilka muzeów poświęconych swojej postaci, mieszczą się one w m.in. Stryju, Uhrynowie Starym, Dublanach, a także w Londynie.

Roman Szuchewycz otrzymał z rąk rad miejskich władz ukraińskich honorowe obywatelstwo następujących miast: Lwów<ref>Bandera i Szuchewycz zostali honorowymi obywatelami Lwowa</ref>, Iwano-Frankiwsk (Stanisławów)<ref>Bandera i Szuchewycz zostały honorowymi obywatelami Iwano-Frankowska</ref>, Tarnopol<ref name=kresy />, Trembowla<ref name=SBandera />, Borysław<ref name="honoruje"/>, Jaworów (a także rejon jaworowski)<ref name = Jaworsk>Jaworów i Nowojaworowsk honorują Banderę i Szuchewycza</ref>, Nowojaworowsk<ref name = Jaworsk/>, Kuźniecowsk<ref>Kuźniecowsk uhonorował Banderę i Szuchewycza</ref>, Chust (tytuł honorowego obywatela tego ostatniego miasta został przyznany 10 marca 2010, odebrany na wniosek w maju 2011)<ref>Chust: Bandera i Szuchewycz pozbawieni tytułów honorowych obywateli</ref>.

Pierwszy pomnik upamiętniający Szuchewycza powstał w Buffalo (USA) w 1968 z inicjatywy tamtejszych Ukraińców za zgodą miejscowych władz<ref>Dzień Kresowej Żałoby</ref>. Obecnie na Ukrainie istnieją trzy pomniki poświęcone Szuchewyczowi, wybudowane z inicjatywy tutejszych władz ukraińskich, jeden z nich wybudowano w styczniu 2009 roku w miejscu gdzie poległ dowódca UPA – Biłohorszczu<ref>Pomnik Szuchewycza odsłonięty</ref>. Kolejny pomnik zostanie Szuchewyczowi wzniesiony we Lwowie, konkurs na jego budowę został już rozstrzygnięty<ref>We Lwowie powstanie pomnik dowódcy UPA</ref>.

Szuchewycz posiada także kilka muzeów poświęconych swojej postaci, mieszczą się one w m.in. Lwowie, Biłohorszczu i w Knihiniczach, muzeum ma powstać także w Krakowcu (w tym mieście istnieje już szkoła imienia Romana Szuchewycza).

Z kolei 28 lutego 2011 Jewhen Konowalec uzyskał tytuł (obok Stepana Bandery i Romana Szuchewycza) honorowego obywatela miasta Borysławia<ref name="honoruje"/>. Ponadto we wsi Zaszków (w miejscu urodzenia Konowalca) istnieje muzeum poświęcone jego postaci (filia lwowskiego muzeum historycznego), natomiast w Muzeum Historycznym we Lwowie w tzw. "Dziale wyzwolenia narodowego" znajduje się jego popiersie.

W 1995 ukraińskie władze samorządowe ufundowały Dmytro Klaczkiwskiemu pomnik w Zbarażu. W 2002 roku jego pomnik powstał również w Równem na rogu ulic Puszkina i Sobornej.

W miejscowości Uhorniki 22 sierpnia 2010 roku ukraińskie władze w obecności duchownych greckokatolickich odsłoniły pomnik Stepana Łenkawskiego (j.ukr. Stepan Łenkawskyj) – głównego ideologa Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), autora „Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty”<ref> Odsłonięcie pomnika Stepana Łenkawskiego w Uhornykach</ref>.

5 stycznia 2008 w Kołomyi odsłonięto i poświęcono pomnik Myrosława Symczycza – ukraińskiego działacz nacjonalistycznego, kapitana Ukraińskiej Powstańczej Armii<ref>В Коломые установили прижизненный памятник бывшему сотнику УПА (j. ukr.)</ref>.

Współczesne t-shirty z hasłami ukraińskich nacjonalistów. Wśród haseł:

<center>
<gallery widths="180px" heights="120px">
Grafika: Майки1.jpg
Grafika: Майки2.jpg
Grafika:Майки3.jpg
</gallery>
</center>

Wydarzenia

W 2009 roku aktywiści nacjonalistycznej partii Swoboda usiłowali zakłócić uroczystości rocznicowe upamiętniające zbrodnię w Hucie Pieniackiej<ref>Huta Pieniacka: 65 rocznica zbrodni, kresy.pl [dostęp 05.04.2009].</ref>. Również w 2010 r. nacjonaliści ze Swobody usiłowali przeszkodzić rocznicowym obchodom mordu w Hucie Pieniackiej blokując dojście do pomnika zamordowanych<ref>Huta Pieniacka kole w oczy nacjonalistów.</ref>, rok wcześniej zażądali demontażu pomnika upamiętniającego polskie ofiary mordu, wystawionego w tej miejscowości w 2005 roku przez polską organizację państwową – Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa<ref>[http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,6321245,Ukrainscy_nacjonalisci_chca_uczcic_pamiec_ofiar__polskich.html. Ukraińscy nacjonaliści chcą uczcić pamięć ofiar „polskich szowinistów”].</ref>.

Pod koniec 2009 roku w telewizji ukraińskiej wyemitowano "popularnonaukowy" serial odcinkowy "Historia ziem ukraińskich", sponsorowany przez Browar Lwowski, który wywołał skandal. Odcinek był poświęcony rzezi humańskiej i zachęcał do poznania "chwalebnej przeszłości ojczyzny"; w tracie jego emisji pojawił się wątek gdy ataman Żeleźniak po zdobyciu miasta posilając się piwem lwowskim powiesił na kościelnej wieży „Lacha, Żyda i psa – bo ich wiara jednakowa” (Lach, Żyd i sobaka – wse wira odnaka). Słowa te w przeszłości wykorzystywane były na tabliczkach, które podczas koliszczyzny hajdamacy umieszczali na szubienicach obok mordowanych Polaków i Żydów (obok człowieka wieszano zazwyczaj także zwierzę, często psa). W Polsce picie piwa Grupy Carlsberg (do której należy Browar Lwowski) zostało szeroko zbojkotowane, domagano się szybkich i stanowczych przeprosin<ref>Poseł Pięta piętnuje ukraiński serial i piwo</ref>.

1 kwietnia 2010 r. grupa nacjonalistycznej młodzieży ze Swobody, wznosząc antypolskie i antysemickie hasła, przerwała obrady konferencji prasowej z udziałem ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego, na której zapowiadano złożenie wniosku o unieważnienie dekretu o przyznaniu tytułu Bohatera Ukrainy dla Stepana Bandery<ref>Na konferencji ks. Isakowicza-Zaleskiego krzyczeli: Okupanci, precz!</ref>.

Nacjonalistyczny polityk ukraiński Rostysław Nowożenec wraz z Jurijem Szuchewyczem (synem Romana Szuchewycza, dowódcy UPA) na wiecu we Lwowie w styczniu 2011 r. po raz kolejny wzywał do przyłączenia do Ukrainy ziem znajdujących się m.in. w Polsce: Łemkowszczyzny, Nadsania, Chełmszczyzny i Podlasia<ref>Wiec we Lwowie: odłączyć ukraińskie ziemie od Polski.</ref>.

W 2012 r. w wyniku nacisków przedstawicieli nacjonalistycznej "Swobody" uniemożliwiono niemieckiemu historykowi Grzegorzowi Rossolińskiemu-Liebe wygłoszenie swoich wykładów pt. "Stepan Bandera: życie ukraińskiego rewolucyjnego ultranacjonalisty i pamięć o nim, lata 1909-2009„ oraz ”OUN-UPA oraz etniczna i polityczna przemoc na zachodniej Ukrainie w latach 1939-1950". Historyk zaczął odbierać telefony z pogróżkami, a instytucje które wypożyczały pomieszczenia do przeprowadzenia wykładów pod różnymi pretekstami odmówiły udostępnienia sal<ref>Ukraina: Krytycznych o Banderze wykładów nie będzie</ref>.

Wypowiedzi

W 2007 prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko ogłosił podczas wizyty w Izraelu, że UPA nie była zaangażowana w żadne antyżydowskie akcje. W tym samym roku, powołując się na stanowisko Rządowej Komisji, zaprzeczył oskarżeniom o zbrodnie na Polakach.

Po wyborach w 2010 roku lider partii nacjonalistycznej Swoboda – Ołeh Tiahnybok (ukraiński polityk, prawnik i lekarz) w swoim powyborczym wystąpieniu ogłosił, że będzie starał się o rozszerzenie granic państwa ukraińskiego, ponieważ obecne są „niesprawiedliwe”<ref>Eugeniusz Tuzow-Lubański, Terytorialne apetyty Tiahnyboka, Myśl Polska, nr 47-48, 21-28 listopada 2010.</ref>.

W miejscowości Uhorniki 22 sierpnia 2010 roku ukraińskie władze w obecności duchownych greckokatolickich odsłoniły pomnik Stepana Łenkawskiego. W uroczystościach tych uczestniczył aktywnie (obok przedstawicieli ukraińskich władz i duchownych greckokatolickich) Wiktor Anuszkewyczus – ukraiński inżynier i samorządowiec, od 2006 prezydent (mer) Iwano-Frankiwska (Stanisławowa). Podczas tej uroczystości wygłosił przemówienie, w którym padły słowa: Bez takich postaci jak Stepan Łenkawski nie stalibyśmy dziś pod niebiesko-żółtym sztandarem, nie chodzilibyśmy w wyszywanych koszulach do ukraińskiej cerkwi greckokatolickiej. Dzięki takim osobom narodziła się niepodległość Ukrainy<ref>Krzysztof Nieczypor, 1694Odsłonięcie pomnika Stepana Łenkawskiego w Uhornykach1695, eastbook.eu z 7 stycznia 2010</ref>.

W 2011 roku w Uhrynowie Starym (podobnie jak i w innym miejscowościach w zachodnich obwodach Ukrainy) odbyły się huczne obchody 102 urodzin Stepana Bandery w których wziął udział Ołeksandr Sycz – ukraiński historyk, polityk, przewodniczący Iwanofrankowskiej Rady Obwodowej, z ramienia nacjonalistycznej partii Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda, zastępca przewodniczącego partii, doktor historii i kierownik katedry zarządzania w Państwowym Uniwersytecie Technicznym Nafty i Gazu w Iwano-Frankiwsku, oraz wspomniany Ołeh Tiahnybok. Podczas uroczystego zebrania w miejscu urodzenia Bandery, Ołeksandr Sycz nazwał region karpacki "banderowską krainą", a radnych samorządów regionu wzywał do stania się "duchowymi i urzędowymi banderowcami", natomiast Ołeh Tiahnybok wzywał Ukraińców do narodowej rewolucji słowami: "Tylko narodowa rewolucja jest w stanie zbudować na Ukrainie ustrój społeczny, który będzie odpowiadał większości obywateli kraju", według niego rewolucja ta musi być "krwawa i bezlitosna w stosunku do wrogów Ukrainy"<ref>Eugeniusz Tuzow-Lubański, Zbliża się banderowska rewolucja?, Nasz Dziennik nr 2 (3933), 4 stycznia 2011</ref>.

Organizacje

Do tradycji i ideologii nacjonalistycznej nawiązywały, lub nawiązują:

Wspólnym mianownikiem tych ugrupowań jest antypolonizm, antyrosyjskość i antykomunizm. Opowiadają się za wyłącznym statusem języka ukraińskiego jako urzędowego na Ukrainie, za wystąpieniem Ukrainy z WNP i przeciwko związkom z Federacją Rosyjską, za energetyczną niezależnością Ukrainy od Rosji, odszkodowaniami od Rosji dla ofiar represji w okresie sowieckim, uznaniem Wielkiego Głodu na Ukrainie za zbrodnię ludobójstwa, przyznaniem statusu kombatantów dla walczących w UPA.

Linki zewnętrzne

Literatura w języku polskim

Literatura obcojęzyczna


Ukrainian nationalism