Mleczaj rydz
Mleczaj rydz, rydz (Lactarius deliciosus (L.) Pers.) – gatunek grzybów należący do rodziny gołąbkowatych (Russulaceae).
Morfologia
- Kapelusz: Średnicy 4–12 cm, barwy cielistoczerwonawej lub w różnych odcieniach pomarańczowej, czasami z domieszką zieleni. Powierzchnia koncentrycznie strefowana, czasami jamkowato-plamista. U młodych owocników pokrój kapelusza jest wypukły, dojrzewający wklęsły, z płytkim wgłębieniem na środku, u starych okazów lejkowaty, długo z podwiniętymi brzegami. Pokryty śluzowatą przy dużej wilgotności powietrza skórką<ref name=Wojewoda></ref><ref></ref><ref></ref>.
- Hymenofor: Blaszkowy, blaszki barwy pomarańczowożóltawej, podobnej jak kapelusza, o różnej długości (mieszane), prosto przyrośnięte lub lekko zbiegające na trzon, cienkie i kruche. Po uszkodzeniu wybarwiają się lekko zielonawo.
- Trzon: Długości 3–7 cm i 1–2,5 cm średnicy, barwy kapelusza lub jaśniejszy, z ciemniejszymi jamkowatymi plamkami (poza tym gładki), przesiąknięty mleczkiem. Cylindryczny, początkowo pełny, potem pusty, przy podstawie zwężony.
- Miąższ: Zbudowany z kulistawych komórek, które powodują jego specyficzną kruchość i nieregularny przełam. Barwy bladopomarańczowej, zwarty, u dojrzałych owocników kruchy, przesiąknięty jaskrawopomarańczowym mleczkiem (długo nie zmieniającym barwy, czasem jaśniejącym lub ciemniejącym, a po okresie doby zieleniejącym), o smaku lekko gorzkawym, cierpkim i słodkawej, owocowej woni.
- Wysyp zarodników: Kremowy. Zarodniki niemal kuliste, o wymiarach przeważnie 7,5–9×6–8 μm, o powierzchni pokrytej amyloidalną siateczką, tworzoną przez brodawki połączone różnej szerokości listewkami<ref name=Wojewoda/>, bez pory rostkowej<ref name=Gerhardt></ref>.
Występowanie
Tworzy mikoryzę z sosnami (Pinus sp.), rozwija się w glebie, w lasach i młodnikach iglastych, na piaszczystych glebach<ref name=Gminder/>. Owocniki wytwarza (w Europie) przeważnie od sierpnia do października. Kraje, w których potwierdzono występowanie mleczaja rydza to: Australia, Austria, Belgia, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Hiszpania, Holandia, Izrael, Japonia, Kanada, Korea Południowa, Korea Północna, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Słowacja, Słowenia, Stany Zjednoczone, Szwajcaria, Szwecja, Turcja, Urugwaj, Wielka Brytania i Włochy<ref></ref>.
Znaczenie
Grzyb jadalny. Owocniki mleczaja rydza są jadalne, określane jako "wysoko cenione"<ref></ref><ref name=Wojewoda/>, "wyborne"<ref name=Gerhardt/> i najbardziej poszukiwane grzyby jadalne<ref name=mag></ref>. Najczęściej używa się je do marynowania w occie. Nadają się również do panierowania i smażenia, nie nadają się natomiast do suszenia<ref name=mag/>. Podczas przyrządzania cierpki posmak owocników znika.
Systematyka
Zgodnie z zasadami nomenklatury botanicznej (dotyczącej także grzybów) przyjęto, że gatunek ten został poprawnie zdiagnozowany taksonomicznie po raz pierwszy przez Karola Linneusza (jako Agaricus deliciosus) w "Species Plantarum" z 1753. Do rodzaju Lactarius został przeniesiony przez Samuela Graya w "A Natural Arrangement of British Plants" z 1821 i zatwierdzony przez Eliasa Friesa.Takson ten był opisywany pod następującymi synonimami<ref name=if/>:
- Agaricus deliciosus L., Sp. pl. 2: 1172 (1753),
- Galorrheus deliciosus (L.) P. Kumm., Führ. Pilzk.: 126 (Zwickau, 1871),
- Lactifluus deliciosus (L.) Kuntze, Revis. gen. pl. 2: 856 (Lipsk, 1891)
Gatunki podobne
Wśród grzybów o morfologicznie zbliżonych owocnikach wymienia się następujące gatunki<ref name=Wojewoda/>:- mleczaj świerkowy (Lactarius deterrimus), występujący wyłącznie pod świerkami (Picea sp.), o mleczku po ok. 30 min. przebarwiającym się czerwonofioletowo;
- mleczaj późnojesienny, mleczaj jodłowy (Lactarius salmonicolor), występujący pod jodłami (Abies sp.) i jedlicami (Pseudotsuga sp.). Nigdy nie zielenieje po uszkodzeniu;
- mleczaj zmienny (Lactarius semisanguifluus), o bardziej oliwkowozielonym kapeluszu, o mleczku przebarwiającym się winnoczerwono przy wysychaniu;
- mleczaj czerwieniejący (Lactarius sanguifluus), o mleczku winnoczerwonym i podobnie lekko zabarwionymi blaszkami;
- mleczaj modrzewiowy (Lactarius porninsis), występujący wyłącznie pod modrzewiami (Larix sp.), o białym mleczku.
Przez grzybiarzy gatunki te zazwyczaj są nierozróżniane; rozróżnienie ich tylko na podstawie wyglądu jest bardzo trudne, a czasami niemożliwe. Należy brać pod uwagę jeszcze inne cechy; miejsce występowania, kolor mleczka i zmianę koloru miąższu po uszkodzeniu. Z punktu widzenia grzybiarzy rozróżnienie gatunków nie jest bardzo istotne; gatunki te są bowiem jadalne, chociaż dość znacznie różnią się smakiem<ref name=Gminder></ref>. Jedynie mleczaj modrzewiowy jest lekko trujący<ref name=Wojewoda/>. Najbardziej charakterystycznymi cechami mleczaj rydza są: występowanie pod sosnami, wyraźne prążkowanie kapelusza i zieleniejące mleczko i miąższ po uszkodzeniu<ref name=Gminder/>.