Kuchnia litewska
Kuchnia litewska to potrawy i napoje charakterystyczne dla Litwy oraz kultury jej mieszkańców.
Historia
Od początku osadnictwa na terenach współczesnej Litwy przeważały lasy. Upowszechnienie się rolnictwa we wczesnym średniowieczu spowodowało wzrost spożycia rozmaitych zbóż, zarówno w postaci kasz, jak i wypieków. Litwa jako kraj w przeważającym stopniu rolniczy stała się także jednym z czołowych konsumentów produktów mlecznych, o wiele trudniej dostępnych w Europie zachodniej. Dietę uzupełniały niektóre warzywa (z początku głównie dzikie), a także owoce leśne i grzyby. Czynniki te odegrały rolę w kształtowaniu zarówno produktów jak i gustów konsumentów.
Z powodu skomplikowanej historii Litwy kuchnia litewska niemal od samego początku była pod wpływem kuchni krajów ościennych, a także kuchni ludów zamieszkujących Wielkie Księstwo Litewskie: ukraińskiej, polskiej, tatarskiej, białoruskiej oraz żydowskiej. Po potopie szwedzkim w XVII wieku produkcja zbóż załamała się, a popularność zyskał przywieziony z Ameryki ziemniak.
Dzięki bliskim kontaktom handlowym z krajami Azji Środkowej cena rozmaitych przypraw na Litwie i w Polsce była wielokrotnie niższa niż w innych częściach Europy, dokąd trzeba je było sprowadzać za pośrednictwem Turcji. Stąd w tradycyjnej kuchni litewskiej powszechne używa się przypraw takich jak pieprz, gałka muszkatołowa czy kolendra. W powszechnym użyciu były także lokalnie rosnące zioła i przyprawy takie jak mięta czy kminek (dodawany do wielu potraw, od chleba przez zupy aż po suszone i wędzone sery białe). Początkowo, podobnie jak w kuchni polskiej, ostre przyprawy były używane do konserwowania potraw, co nadawało kuchni charakter wyjątkowo pikantny. Jej złagodzenie spowodowało upowszechnienie w XIX wieku saletry oraz innych środków służących przechowywaniu żywności.
Począwszy od XVIII wieku w okresie zaborów kuchnia Litwy znalazła się pod wpływem kuchni rosyjskiej oraz niemieckiej.
Najbardziej znane potrawy
- Skilandis - Kindziuk - bardzo sucha kwaskowata pieprzna wędlina
- Bandziukas (bandziuk) - sucha wędlina podobna do kindziuka, krócej dojrzewająca i mniej kwaskowa
- Chleb wileński - chleb pieczony zgodnie ze specjalną recepturą z mieszanki mąk żytniej razowej i pszennej
- Didžkukuliai lub Cepelinai (cepeliny, na Suwalszczyźnie znane jako kartacze) - "pyzy" lepione z ziemniaków i nadziewane farszem, najczęściej z mięsa z dodatkiem cebuli i przypraw, ale czasem również z innych składników. W północnych rejonach Polski znane są jako kartacze.
- Čeburėkai - czebureki - smażone na głębokim oleju duże "pierogi", nadziewane farszem. Podawane z gorącą zupą do popicia. Pochodzą z kuchni kaukaskiej.
- Kastinys - lekkie żmudzkie danie ze śmietany oraz masła z przyprawami.
- Kibinai (kibiny) - rodzaj dużych pierogów nadziewanych farszem i pieczonych w piekarniku.
- Koldūnai - kołduny litewskie - małe pierogi (w Polsce nazywane uszkami) nadziewane surowym farszem i gotowane w zupie, rozpowszechnione na całym terytorium dawnego Wielkiego Księstwa.
- Kugelis (kugel) - babka ziemniaczana ze skwarkami, zapiekana w piekarniku. Danie przywędrowało na Litwę z kuchni niemieckiej.
- Šaltibarščiai (chłodnik litewski) - zupa na zimno z buraków, ogórków, kwaśnego mleka, śmietany, jajek, koperku. Chętnie spożywana podczas upałów. Podawana z ugotowanymi ziemniakami posypanymi koperkiem.
- Švilpikai - smażone "kopytka". * Vėdarai - kiszka ziemniaczana.
- Žemaičių blynai - bliny żmudzkie - grube placki z ugotowanych ziemniaków, nadziewane mięsem lub grzybami.
- Sery litewskie - białe, żółte, suszone, wędzone, a także słynny ser jabłkowy.
- Wędzone świńskie uszy.
Napoje
- Napoje bezalkoholowe:
- Lietuviška gira - kwas litewski - orzeźwiający napój wytwarzany z czarnego żytniego chleba. Napój jest popularny do tego stopnia, że jedną z marek giry wykupiła Coca-Cola.
- Napoje alkoholowe:
- Litewskie miody pitne (np. suktinis).
- Litewskie nalewki, zwane trauktinė, robione na miodzie lub owocach (żurawinie, wiśniach, jeżynach). Szczególnie znane są wyroby firmy Stumbras (lit. "żubr"), dostępne do kupienia również w Polsce.
- Trejos Devynerios (Trzy dziewiątki - "999") firmy Stumbras – nalewka na 27 leczniczych ziołach. Występuje w dwóch odmianach:
- aptecznej - ziołowej nalewki zalecanej na wzmocnienie i oczyszczenie organizmu
- sklepowej - gorzkawo-cierpkiej wódki ziołowej
- Starka
- piwo z browaru Švyturys (w Polsce Švyturys Export, Švyturys Baltas (białe pszeniczne), Švyturys Baltijos (ciemne) jak również - Švyturys Extra i Extra Draught)