Język włoski

Język włoski (wł. la lingua italiana, l'italiano) – jeden z języków romańskich. język urzędowy we Włoszech, San Marino, Watykanie, Szwajcarii oraz na Istrii, należącej do Chorwacji i Słowenii. Używany również we Francji (zwłaszcza na Korsyce) i na Malcie. Można się nim także porozumieć w byłych koloniach włoskich: (Albania, Erytrea, Etiopia, Libia i Somalia), oraz skupiskach emigracji włoskiej w Argentynie, Australii, Stanach Zjednoczonych i Tunezji). Silnie zróżnicowany dialektalnie, współczesny włoski oparty jest na standardzie toskańskim<ref>Popularne powiedzenie włoskie tak określa najbliższy perfekcji wariant tego języka:
Lingua toscana in bocca romana (Toskański język w rzymskich ustach)</ref>, wypracowanym na przełomie XIII i XIV wieku przez Dante Alighierego i wielu współczesnych mu twórców, takich jak Francesco Petrarca i Giovanni Boccaccio.

Język włoski posiada swoich użytkowników w krajach, gdzie nie ma statusu oficjalnego. Są to: Brazylia, Argentyna, Stany Zjednoczone, Francja, Urugwaj, Kanada, Wenezuela, Australia, Niemcy, Belgia, Wielka Brytania, Hiszpania, Chile, Paragwaj, Meksyk i Polska.

Zapis i fonetyka

Do zapisu języka włoskiego używa się alfabetu łacińskiego, przy czym litery j, k, w, x oraz y nie występują w słowach włoskich. Używa się też dwóch rodzajów akcentów nad samogłoskami.


! Litera!! Nazwa litery !! Dźwięk

A a /a/

B bi /b/

C ci (/czi/) /k/ lub /cz/

D di /d/

E è,é /e/, w pozycji akcentowanej występuje w wersji otwartej lub ścieśnionej

F effe /f/

G gi (/dżi/) /g/ lub /dż/

H acca zawsze nieme

I i /i/ lub /j/

J i lunga występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego

K kappa występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego

L elle /l/

M emme /m/

N enne /n/

O ò,ó /o/, w pozycji akcentowanej występuje w wersji otwartej lub ścieśnionej

P pi /p/

Q qu /k/

R erre /r/

S esse /s/ lub /z/

T ti /t/

U u /u/

V vu (vi) /w/

W doppia vu występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego

X ics /ks/

Y ipsilon występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego

Z zeta /c/ lub /dz/
}

Szczegóły:

Znak c przed e oraz i wymawia się /cz/, przed innymi znakami /k/.
Jeśli dźwięk /k/ ma wystąpić przed i bądź e, wstawia się między nie nieme h.
Jeśli dźwięk /cz/ ma wystąpić przez samogłoską inną niż e czy i wstawia się między nie i, którego się nie wymawia, a które jedynie zmiękcza c.

Analogiczne zasady stosuje się w przypadku:

– znaku g, wymawianego /dż/ przed e oraz i, przed innymi znakami /g/;

– dwuznaku sc, wymawianego /sz/ przed e oraz i, przed innymi znakami /sk/.

Tutaj ortografia nie jest ścisła, ponieważ w języku włoskim występują też połączenia typu c lub g + i + samogłoska, w którym i tworzy osobną sylabę, zwykle ma to miejsce w pozycji akcentowanej.


! !! /k/ !! /cz/ !! /g/ !! /dż/ !! /sk/ !! /sz/

! /a/
ca cia ga gia sca scia

! /e/
che ce ghe ge sche sce

! /i/
chi ci ghi gi schi sci

! /o/
co cio go gio sco scio

! /u/
cu lub qu ciu gu giu scu sciu
}

S i z występują w wersji zarówno dźwięcznej, jak i bezdźwięcznej.
Zwykle przyjmują dźwięczność sąsiadujących głosek, w przypadku pozycji między samogłoskami wymowa jest różna w zależności od wyrazu i regionu geograficznego.

Występują jeszcze dwa dwuznaki – gn odpowiadające polskiemu /ń/, oraz gl odpowiadające (w połączeniu z samogłoską i) miękkiemu /l'/.
Miękkie /l'/ nie występuje w języku polskim, występuje zaś np. w hiszpańskim (zapis ll) oraz w niektórych wyrazach zapożyczonych (polskie liana, chociaż występuje też wymowa /ljana/).

Gramatyka

W języku włoskim są dwa rodzaje – męski i żeński oraz dwie liczby – pojedyncza i mnoga.

Deklinacja rzeczowników i przymiotników jest bardzo regularna, większość z nich ma końcówki:


! !! Liczba pojedyncza !! Liczba mnoga

! Rodzaj męski
-o -i

! Rodzaj żeński
-a -e
}

Rzeczowniki zakończone na -e przybierają w liczbie mnogiej końcówkę -i.


! !! Liczba pojedyncza !! Liczba mnoga

! Rodzaj męski
-e -i

! Rodzaj żeński
-e -i
}

Pewna grupa słów ma też rodzaj "sprzeczny z końcówką".
Takie rzeczowniki w rodzaju żeńskim mają jednak liczbę mnogą na -i, nie zaś -e.


! !! Liczba pojedyncza !! Liczba mnoga

! Rodzaj męski
-a -i

! Rodzaj żeński
-o -i
}

Rodzajnik

Rodzajnik w języku włoskim występuje w dwóch formach: określony (determinativo) i nieokreślony (indeterminativo).

bgcolor=#ffff00
! Liczba pojedyncza
! Liczba mnoga
! Stosowanie
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp;il i align="center" przed spółgłoską
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; lo gli align="center" gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, pn, s + spółgłoska, j, x, y, z
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; l' gli align="center"przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę
}

Przykłady:

bgcolor=#ffff00
! Liczba pojedyncza
! Liczba mnoga
! Stosowanie
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp;la le align="center" przed spółgłoską
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp;l' le align="center" przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę
}

Przykłady:
bgcolor=#ffff00
! Liczba pojedyncza
! Stosowanie
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp;un przed spółgłoską, przed samogłoską
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp;uno gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, z
}
Przykłady:
bgcolor=#ffff00
! Liczba pojedyncza
! Stosowanie
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp;una przed spółgłoską
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp;un' przed samogłoską
}
Przykłady:

Rzeczownik

Rzeczownik określa osoby, miejsca lub przedmioty, a także inne rzeczy abstrakcyjne, koncepcje czy stany własne, jak np.: l'idea – pomysł; l'amore – miłość.

W języku włoskim rzeczowniki są określonego rodzaju – żeńskiego lub męskiego. Rzeczownik taki jest zazwyczaj poprzedzony odpowiednim dla siebie rodzajnikiem.

bgcolor=#ffff00
! Rodzajnik
! Końcówka
! Przykład
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp;un / il / lo / l' -o/-e un gatto – kot; il padre – ojciec
}

bgcolor=#ffff00
! Rodzajnik
! Końcówka
! Przykład
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp;una / la / l' -a/-e una donna – kobieta; la madre – matka
}

Istnieją również takie rzeczowniki zakończone na o, które są rodzaju żeńskiego, a także zakończone na a – występujące w rodzaju męskim.
Rodzaj męski:
Rodzaj żeński:

Niektóre rzeczowniki w języku polskim są rodzaju męskiego, zaś we włoskim żeńskiego i na odwrót. Przykładem może być np.: il pesce – ryba (rodz. męski we włoskim, rodz. żeński w polskim); la pioggia – deszcz (rodz. żeński we włoskim, rodz. męski w polskim).

Odmiana przez przypadki

W języku włoskim, podobnie jak w innych językach romańskich, w przeciwieństwie do języka polskiego nie ma tematu i końcówki fleksyjnej w odmianie rzeczownika.
Aby odmienić rzeczownik przez przypadki, należy przed nim postawić odpowiedni przyimek, np.:

*zależnie od kontekstu zdania

Czasownik

Czasowniki w języku włoskim, podobnie jak w polskim, zmieniają formę w zależności od tego, w jakiej osobie zostały użyte.

Koniugacje

Istnieją 3 grupy koniugacyjne czasowników, różniące się końcówką bezokolicznika.
Są to:
  1. grupa zakończonych na -are (np. cantare – śpiewać)
  2. grupa zakończonych na -ere (np. scrivere – pisać)
  3. grupa zakończonych na -ire (np. partire – wyjeżdżać)

Dzielimy III koniugację (-ire) na "III a" (np. sentire) i "III b" (np. finire), gdyż są pewne różnice.

Przykłady:

Istnieje również pewna liczba czasowników nieregularnych.

bgcolor=#ffff00
! I – ARE: cantare
! II – ERE: vedere
! III a – IRE: sentire
! III b – IRE: finire
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; io canto io vedo io sento io finisco
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; tu canti tu vedi tu senti tu finisci
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; lui, lei, Lei canta lui, lei, Lei vede lui, lei, Lei sente lui, lei, Lei finisce
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; noi cantiamo noi vediamo noi sentiamo noi finiamo
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; voi cantate voi vedete voi sentite voi finite
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; loro cantano loro vedono loro sentono loro finiscono
}

Czasowniki posiłkowe

Oprócz wymienionych wyżej, w języku włoskim występują jeszcze tzw. czasowniki posiłkowe (verbi ausiliari). Są to tylko 2 czasowniki: essere – być oraz avere – mieć. Używane jako czasowniki posiłkowe nie mają swojego zwykłego znaczenia, a służą wtedy jako operatory do ustalenia czasu jakiego chcemy użyć.

Przysłówek

Przysłówki dzielimy na kilka grup, w zależności od tego, jakie mają znaczenie:

Gli avverbi di modo

Przysłówki sposobu, odpowiadają na pytanie come? i mają zazwyczaj końcówkę -mente np.: breve – breve – brevemente (jak? krótko).

Przykład:
Tworzenie przysłówka w zależności od końcówki przymiotnika -re/-le:
Przykłady:

Gli avverbi di quantità

Przysłówki ilości, odpowiadają na pytanie quanto?
Przykłady:

Gli avverbi di tempo

Przysłówki czasu, odpowiadają na pytanie quando?

Gli avverbi di luogo

Przysłówki miejsca, odpowiadają na pytanie dove?, da dove?

Gli avverbi di affermazione

Przysłówki potwierdzenia

Gli avverbi di negazione

Przysłówki negacji

Gli avverbi di dubbio

Przysłówki wyrażające wątpliwość

Gli avverbi di similitudine

Przysłówki podobieństwa

Czasy

We włoskim istnieje 8 czasów trybu indicativo (oznajmującego):

Futuro semplice – przyszły prosty

Używany do wyrażenia:

Odmiana niektórych czasowników regularnych:

bgcolor=#ffff00
!

! Grupa I - are
arrivare (przyjeżdżać)
! Grupa II - ere
prendere (brać)
! Grupa III - ire
finire (kończyć)
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; io arriverò prenderò finiro
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; tu arriverai prenderai finirai
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; lui
lei
Lei arriverà prenderà finirà
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; noi arriveremo prenderemo finiremo
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; voi arriverete prenderete finirete
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; loro arriveranno prenderanno finiranno
}

Odmiana niektórych czasowników nieregularnych:

bgcolor=#ffff00
!

! avere (mieć)
! essere (być)
! volere (chcieć)
! cercare (szukać)
! sbrigarsi (spieszyć się)
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; io avrò sarò vorrò cercherò mi sbrigherò
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; tu avrai sarai vorrai cercherai ti sbrigherai
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; lui
lei
Lei avrà sarà vorrà cercherà si sbrigherà
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; noi avremo saremo vorremo cercheremo ci sbrigheremo
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; voi avrete sarete vorrete cercherete vi sbrigherete
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; loro avranno saranno vorranno cercheranno si sbrigheranno
}

Inne czasowniki nieregularne: bere (pić), cadere (upadać), dare (dawać), dovere (musieć), fare (robić), pagare (płacić), potere (móc), sapere (wiedzieć), tenere (nieść), etc.

Futuro anteriore – przyszły uprzedni

Nazywany bywa też futuro composto, czyli czasem przyszłym złożonym. Używany jest w celu uporządkowania czynności czasu przyszłego w kolejności ich planowanego wykonania. Składa się z czasownika posiłkowego essere (być) lub avere (mieć), odmienianego identycznie jak w czasie przyszłym prostym, oraz imiesłowu czasu przeszłego dokonanego. Także dobór odpowiedniego czasownika posiłkowego odbywa się na takich samych zasadach jak w czasie passato prossimo.

Przykłady:

(w wolnym tłumaczeniu: Uspokoję się dopiero, jak już zarezerwujemy ten bilet.)

(Wejdę do domu i [potem] zjem kolację.)

Presente – czas teraźniejszy

Używany do określenia czynności, stanów dziejących się w czasie teraźniejszym. Także dotyczy twierdzeń uniwersalnych, czynności, które będą miały miejsce w przyszłości, ale nie ma wątpliwości co do tego, że się wydarzą.

Imperfetto indicativo – czas przeszły niedokonany

Często używany czas, stosowany do wyrażania:
Tutte le domeniche andavo a trovare i nonni.
(W każdą niedzielę chodziłem odwiedzać dziadków.)
  • Czynności nagle przerwanych;
Aspettavo l'autobus da pochi minuti quando ho visto passare Giorgio.
(Czekałem na autobus od paru minut, kiedy zobaczyłem przechodzącego Grzegorza.)
  • Długotrwałych stanów w przeszłości (atmosferycznych, fizycznych, emocjonalnych, etc.);
La giornata era bella; splendeva il sole, ma faceva freddo.
(Ten dzień był ładny; świeciło słońce, choć było zimno.)
Giovanni era alto e magro. Aveva i capelli lunghi e gli occhi scuri.
(Jan był wysoki i mizerny. Miał długie włosy i ciemne oczy.)
  • Równoległych czynności w czasie przeszłym.
Ieri, mentre pranzavo, ho ascoltato il giornale-radio.
(Wczoraj, podczas gdy jadłem obiad, słuchałem wiadomości w radio.)

Odmiana niektórych czasowników regularnych:

bgcolor=#ffff00
!

! Grupa I - are
lavorare (pracować)
! Grupa II - ere
sapere (wiedzieć)
! Grupa III - ire
capire (rozumieć)
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; io lavoravo sapevo capivo
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; tu lavoravi sapevi capivi
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; lui
lei
Lei lavorava sapeva capiva
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; noi lavoravamo sapevamo capivamo
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; voi lavoravate sapevate capivate
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; loro lavoravano sapevano capivano
}

Odmiana niektórych czasowników nieregularnych:

bgcolor=#ffff00
!

! essere (być)
! fare (robić)
! dire (mówić)
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; io ero facevo dicevo
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; tu eri facevi dicevi
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; lui
lei
Lei era faceva diceva
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; noi eravamo facevamo dicevamo
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; voi eravate facevate dicevate
align="left" style="font-size: 90%;background:#ffffff;"
&nbsp; loro eravano facevano dicevano
}

Inne czasowniki nieregularne: avere (mieć), bere (pić), tradurre (tłumaczyć), etc.

Passato prossimo – czas przeszły dokonany

Używany do określenia:
  • czynności przeszłych, mających skutki w teraźniejszości, bądź tych które działy się od pewnego czasu do chwili obecnej,
  • czynności zakończonych,
  • czynności, które zostaną zakończone w przyszłości (zastępuje futuro anteriore), np.: Domani alle tre ho l'esame.
Passato prossimo składa się z czasownika posiłkowego avere lub essere odmienionego we właściwej osobie oraz imiesłowu czasu przeszłego participio passato; np.:
  • z essere:
    • io sono stata – ja byłam (io sono stato – ja byłem)
    • tu sei stato – ty byłeś (tu sei stata – ty byłaś)
    • Lei/lui é stato – ona/on był, była
    • noi siamo stati/e – my byliśmy, byłyście
    • voi siete stati/state – wy byliście, byłyście
    • loro sono stati/state – oni byli, one byłe
  • z avere:
    • io ho bevuto – ja piłam/piłem
    • tu hai bevuto – ty piłaś/piłeś
    • Lei/lui ha bevuto – ona/on pił, piła
    • noi abbiamo bevuto – my piliśmy
    • voi avete bevuto – wy piliście
    • loro hanno bevuto – oni/one pili, piły
Participio passato czasowników regularnych zakończonych na -are, -ere, -ire tworzy się dodając do tematu czasownika końcówki -ato, -uto i -ito; np.:
  • amare przekształca się w amato
  • tenere przekształca się w tenuto
  • sentire przekształca się w sentito

Trapassato prossimo – czas zaprzeszły bliski

Passato remoto – czas przeszły odległy

Często używany na południu Włoch, a w szczególności na Sycylii.

Trapassato remoto – czas zaprzeszły odległy

Rzadko używany w mowie.

Poza tym

  • Grupa czasów trybów congiuntivo (łączącego) i condizionale (warunkowego),
  • Tryb imperativo (rozkazujący),
  • infinito (bezokolicznik),
  • gerundio (łac. gerundivum, a nie - jak wskazywałaby nazwa - gerundium, czyli imiesłów przysłówkowy),
  • Różne formy służące do tworzenia strony biernej.

Ciekawostki

  • Najdłuższy wyraz w języku włoskim oznacza na łeb, na szyję i jest to wyraz: precipitevolissimevolménte.


Zobacz też

Linki zewnętrzne

  • Słownik polsko włoski, na glosbe



Italienische Sprache
Italian language
Italien