Język turecki
Język turecki (tur. , IPA: [], türk dili) – język aglutynacyjny należący do grupy oguzyjskiej języków tureckich, ojczysty dla ponad 83 milionów ludzi na całym świecie<ref name="Eurobarometer Languages"></ref><ref name="LanguagesOfTheWorld"></ref><ref>"Turkish Language Program", Uniwersytet w Syracuse</ref>, co czyni go najpowszechniejszym ze swojej rodziny językowej. Turecki używany jest przede wszystkim w Turcji i na Cyprze Północnym, mniejsze skupiska mówiących znajdują się w Iraku, Grecji, Bułgarii, Macedonii, Kosowie, Albanii i w innych częściach Europy Wschodniej. Turecki jest używany także przez wielu imigrantów w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Niemczech. Turecki dzieli się na wiele dialektów, za podstawę języka literackiego i standard uważany jest jednak turecki stambulski<ref>Geoffrey Lewis, The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success, Oxford University Press, 2002, str. 26</ref><ref></ref>.
Korzeni języka należy doszukiwać się w Azji Środkowej, skąd wywodzą się pierwsze oryginalne zapisy po turecku, datowane na prawie 1300 lat wstecz. Na zachód zasięg języka osmańsko-tureckiego (odmiany tureckiego używanej jako język administracji i literatury Imperium Osmańskiego) rozszerzył się w momencie ekspansji terytorialnej kraju. W 1928, w skutek jednej z reform Atatürka w czasach wczesnej Republiki Tureckiej, pismo osmańskie zastąpiono alfabetem łacińskim. Obecnie standaryzację i dalsze reformy tureckiego prowadzi Instytut Języka Tureckiego.
Cechą wyróżniającą język turecki jest harmonia samogłoskowa i silna aglutynacyjność. Podstawowy szyk zdania to podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Nie rozróżnia się klasy rzeczownikowej albo rodzaju gramatycznego. Istnieje bardzo silne rozgraniczenie w tytułowaniu osób (ty-wy) oraz rozbudowany system wyrazów grzecznościowych. Turecki używa zaimków w drugiej osobie zależnie od stopnia zażyłości, grzeczności, dystansu społecznego albo wieku. Zaimek osobowy drugiej osoby liczby mnogiej i formy czasowników używane są także w odniesieniu do pojedynczej osoby celem okazania szacunku. Okazjonalnie można także zastosować w liczbie mnogiej zaimek drugiej osoby liczby mnogiej (sizler), aby jeszcze dogłębniej okazać dystans i szacunek.
Klasyfikacja
Turecki jest członkiem oguzyjskiej rodziny językowej, podgrupy języków tureckich. Pod wieloma względami pokrywa się w dużym stopniu z nnymi językami oguzyjskimi, takimi jak azerski, turkmeński, kaszkajski, gagauski oraz bałkano-gagauski<ref name="Language Materials Project"></ref>. Rodzina języków tureckich zawiera około 30 języków używanych w Europie Wschodniej, Azji Środkowej i na Syberii. Według niektórych naukowców jest to podgrupya rodziny języków ałtajskich<ref name="Ethnologue Altaic"></ref>, do któej zalicza się miedzy innymi także język mongolski oraz koreański. Około 40% użytkowników języka tureckiego to użytkownicy rodzimi, dla których jest on językiem ojczystym<ref name="LanguagesOfTheWorld"/>. Cechy charakterystyczne tureckiego, takie jak harmonia samogłoskowa, aglutynacyjność i brak rodzaju gramatycznego są cechami uniwersalnymi pośród języków tureckich i ałtajskich<ref name="LanguagesOfTheWorld"/>.
inskrypcja w piśmie orchońskim, datowana na VIII wiek, Kyzył, Rosja
Historia
Język turecki rozwijał się na terenie Anatolii od XI wieku, to jest od opanowania tych terenów przez plemiona tureckie pod wodzą Seldżuków.
Od XIX wieku trwał proces dostosowywania języka pisanego do mówionego, oczyszczania go z zawiłych konstrukcji oraz słów pochodzących z arabskiego i perskiego. Poszukiwano przy tym słów rdzennie tureckich lub wykorzystywano zapożyczenia z języków zachodnioeuropejskich, między innymi z języka francuskiego. Proces ów zwany "oczyszczaniem" przybrał na sile w latach 20. i 30. XX wieku, podczas rządów prezydenta Mustafy Kemala Atatürka.
Od 1928 język turecki zapisywany jest za pomocą alfabetu tureckiego, opartego na literach łacińskich. Alfabet turecki ma 29 liter.
Zarys fonetyki
Język turecki nie posiada głosek, które mogłyby sprawiać trudności w przybliżonej wymowie.
Współczesny język turecki posiada 29 głosek.
{ class="wikitable" width="400"
! Głoska
! Polski odpowiednik/wymowa
a
a
b
b
c
dż
ç
cz
d
d
e
e
f
f
g
g
ğ
tzw. miękkie g (po samogłoskach: a, ı, o, u) oznacza, że poprzedzająca samogłoska ma być wymawiana długo; po samogłoskach: e, i, ö, ü wymawiane jest jak pol. j
h
h
ı
y (właściwie )
i
i
j
ż
k
k (w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u wymawia się twardo; w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü wymawia się miękko)
l
l
m
m
n
n
o
o
ö
jak polskie y
p
p
r
r
s
s
ş
dźwięk pośredni między sz a ś
t
t
u
u
ü
jak głębokie y
v
w
y
j
z
z
}
W języku tureckim akcent pada z reguły na ostatnią sylabę. Daszek ^ nad samogłoskami a, u, i (â, û, î) oznacza zmiękczenie wymowy poprzedzającej spółgłoski, np. kâr [kiar]; w niewielkiej ilości przykładów oznacza długą samogłoskę.
Samogłoska i nie zmiękcza poprzedzającej ją spółgłoski s (jak w sinus).
Znak apostrofu ' wskazuje granicę między nazwą własną, a sufiksem, który jest do niej dołączony.
Liczebniki i czas
Liczebniki
! Lp
! Liczebnik główny
! Liczebnik porządkowy
0
sıfır
(brak)
1
bir
birinci
2
iki
ikinci
3
üç
üçüncü
4
dört
dördüncü
5
beş
beşinci
6
altı
altıncı
7
yedi
yedinci
8
sekiz
sekizinci
9
dokuz
dokuzuncu
10
on
onuncu
11
on bir
on birinci
20
yirmi
yirminci
30
otuz
otuzuncu
40
kırk
kırkıncı
50
elli
ellinci
60
altmış
altmışıncı
70
yetmiş
yetmişinci
80
seksen
sekseninci
90
doksan
doksanıncı
100
yüz
yüzüncü
200
iki yüz
iki yüzüncü
1000
bin
bininci
10000
on bin
on bininci
}
Miesiące
! Polski
! Turecki
styczeń
ocak
luty
şubat
marzec
mart
kwiecień
nisan
maj
mayıs
czerwiec
haziran
lipiec
temmuz
sierpień
ağustos
wrzesień
eylül
październik
ekim
listopad
kasım
grudzień
aralık
}
Dni tygodnia
! Polski
! Turecki
poniedziałek
pazartesi
wtorek
salı
środa
çarşamba
czwartek
perşembe
piątek
cuma
sobota
cumartesi
niedziela
pazar
}
Święta religijne i państwowe
! Polski
! Turecki
Wszystkich Świętych
Azizler Günü
Święto Wniebowstąpienia
Miraç Kandili
Wigilia Bożego Narodzenia
Noel Arifesi
Boże Narodzenie
Noel Günü
Wielkanoc
Paskalya
Wielka Niedziela
Paskalya Pazartesi
Wielki Piątek
Mübarek Cuma Günü
Wielki Post
Büyük Perhiz
Niedziela Palmowa
Palmiye Pazari
Nowy Rok
Yılbaşı
Ramadan
Ramazan
Święto Ofiary
Kurban Bayramı
Święta Noc
Kandil Gecesi
Święto Republiki
Cumhuriyet Bayramı
Dzień zwycięstwa
Zafer Bayramı
}