Język staro-cerkiewno-słowiański

Język staro-cerkiewno-słowiański (w polskich publikacjach spotyka się także nazwy: język s-c-s i język scs, lub język starobułgarski<ref>Mieczysław Małecki, Najstarszy literacki język Słowian, Kraków 1947, s.4</ref>) – najstarszy literacki język słowiański, formujący się od połowy IX wieku i oparty głównie na słowiańskich gwarach Sołunia (dzisiejsze Saloniki). Język s-c-s stał się podstawą literacką języków: bułgarskiego, rosyjskiego, serbsko-chorwackiego w różnych redakcjach. Najbliżej spokrewniony jest ze współczesnym językiem bułgarskim<ref>Kirił Mirczew, 194Język starobułgarski195, Sofia 1972, s. 12-15</ref><ref>J. Vajs, 196Abecedarium Palaeoslovenicum in usum glagolitarum197, Veglae 1909</ref> i macedońskim<ref>Encyclopedia od Indo-European Culture, J.P. Mallory and D.Q. Adams, page 301.</ref>, jakkolwiek literackie postaci tych języków oparte są na innych dialektach i cechują się innymi zasadami gramatycznymi, wynikającymi z przynależności do bałkańskiej ligi językowej.

Historia

Misjonarze Słowian, Cyryl i Metody, uczynili go językiem liturgicznym chrześcijan obrządku słowiańskiego.
Język s-c-s powstał na podłożu prasłowiańskiego dialektu sołuńskiego, będącego częścią grupy bułgarsko-macedońskiej. Jak potwierdzają źródła język ten był zrozumiały dla Słowian morawskich, czeskich, słowackich, panońskich i innych, i wszędzie przyjmowany był jako język rodzimy, nazywany po prostu językъ slověnьskъjь/slověnьskъjь językъ, taka bowiem nazwa obok Slověninъ, Slověne, kъnigy slověnьskyję - "pismo słowiańskie, księgi słowiańskie", slověnьsky - "po słowiańsku" występuje w Żywotach Konstantyna i Metodego. Język ten powstał przed rozpadem jedności języka prasłowiańskiego, za którego początek uważa się zamiany w zakresie półsamogłosek jerowych, tzn. ich zanik i wokalizację. Wg Franciszka Sławskiego język ten nawiązuje ściśle do końcowego okresu języka prasłowiańskiego, oddaje język wspólny wszystkim Słowianom, język prasłowiański, podobną opinię wyrażał Leszek Moszyński przedłużający okres ps. do końca X w., dla Czesława Bartuli język ten ma charakter prasłowiański o podłożu dialektalnym sołuńskim, podobne poglądy wyrażał Henryk Birnbaum. <ref>Czesław Bartula, Z zagadnień języka prasłowiańskiego i staro-cerkiewno-słowiańskiego [w:] "Bulletin de la Société polonaise de linguistique", fasc. LVIII, 2002, ISSN 0032-3802. s. 138</ref>
Późniejszą fazę rozwoju tego języka stanowi język cerkiewnosłowiański. Silny wpływ wywarł język s-c-s na język staroruski, a pośrednio także na współczesny, literacki język rosyjski.

Kanon

Najstarsze teksty s-c-s, pisane przez braci sołuńskich lub ich uczniów jeszcze w IX wieku nie zachowały się do dzisiaj. Znane są natomiast późniejsze ich odpisy, już z X i XI w., zachowujące pewne wspólne, archaiczne cechy językowe, które w dużym stopniu odróżniają je od powstałych w tym samym czasie tekstów w formujących się dopiero językach narodowych. Księgi te nazywane są kanonem s-c-s: poświadczają one szereg charakterystycznych form, odnoszonych do tzw. klasycznego języka s-c-s.

Do cech klasycznego s-c-s należą:
  1. zachowane samogłoski nosowe;
  2. samogłoska jat' (zapisywana w transkrypcji najczęściej jako ě, zob. jać);
  3. grupy ra i la będące rezultatem przestawki;
  4. grupy spółgłoskowe št i žd, powstałe z palatalizacji (zmiękczenia) wcześniejszych grup spółgłoskowych *tj/kť i dj.
  5. konsekwentnie zapisywane jery.

Pismo

Do zapisu języka s-c-s stosowane były dwa alfabety. Początkowo księgi zapisywano głagolicą, opracowaną przez Konstantyna-Cyryla. Później w tym samym celu stosowano także cyrylicę.

Nazewnictwo

W bogatej literaturze przedmiotu względem języka s-c-s stosowanych jest wiele rozmaitych określeń, m.in. starosłowiański, starosłoweński, starobułgarski, słowianobułgarski.

Polska nazwa staro-cerkiewno-słowiański jako przymiotnik złożony składający się z dwóch lub więcej członów równorzędnych znaczeniowo powinna być pisana zawsze z łącznikiem. Jeszcze w latach 30. XX wieku złożenie to pisano łącznie, o czym świadczy tytuł podręcznika Henryka Ułaszyna Język starocerkiewnosłowiański (Lwów 1928). Inne nazwy to język starocerkiewny oraz język starosłowiański, pisane łącznie. Niemiecka nazwa to Altkirchenslawisch, a angielska Old Church Slavonic.

W macedońskiej literaturze naukowej dość często używane jest określenie język staromacedoński (mac. старомакедонски јазик). Argumentem za takim nazewnictwem jest w tym wypadku stwierdzenie, że współcześni słowiańscy mieszkańcy Macedonii są bezpośrednimi spadkobiercami Słowian, których język był punktem wyjściowym dla powstania s-c-s. Dzieje języka s-c-s wpisują się w historię rozwoju współczesnej macedońszczyzny.

Zaimki

Odmiana zaimków osobowych
{class="wikitable"
align=center
!!3liczba pojedyncza
!2liczba mnoga
!2liczba podwójna
align=center
!M
azъ ty - my vy vě
align=center
!D
mene tebe sebe nasъ vasъ naju
align=center
!C
mъně, mьně, enkl. mi tebě, enkl. ti sebě, enkl. si namъ vamъ nama
align=center
!B
mene, mę tebe, tę sebe, sę nasъ, enkl. ny vasъ, enkl. vy na
align=center
!N
mъnoją toboją soboją nami vami nama
align=center
!Ms
mъně, mьně tebě sebě nasъ vasъ naju

}

Zobacz też