Język rosyjski

Pozostałe miejsca:

Gagauzja, Mołdawia <small>(język urzędowy regionu autonomicznego, obok gagauskiego i mołdawskiego)</small>
Naddniestrze, Mołdawia <small>(język urzędowy terytorium spornego, obok mołdawskiego (rumuńskiego) oraz ukraińskiego)</small>
Abchazja, Gruzja <small>(język urzędowy republiki autonomicznej, obok abchaskiego)</small>
Osetia Południowa, Gruzja <small> (język urzędowy integralnej części Gruzji (obejmujący swoim obszarem głównie Wewnętrzną Kartlie), obok osetyjskiego)</small>
Krym, Ukraina <small>(język urzędowy republiki autonomicznej, obok ukraińskiego i krymskotatarskiego)</small>
}}
Język rosyjski (ros. русский язык: russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich, posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (wg różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kirgistanie i na Białorusi, natomiast w Kazachstanie jest językiem oficjalnym<ref>zgodnie z artykułem 7 cz.2 "W instytucjach państwowych oraz samorządowych język rosyjski jest używany oficjalnie na równi z kazachskim"http://www.constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/</ref> oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

Wyróżnia się 3 grupy dialektów:

W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam nieco na znaczeniu ze względu na wyparcie ze szkół przez języki Europy Zachodniej (takie jak angielski czy niemiecki, jednak wg badań Eurostatu to wciąż najpopularniejszy wśród języków obcych znanych Polakom<ref>Renata Czeladko, Wojciech Lorenz, A Polacy wciąż po rosyjsku, "Rzeczpospolita" 07-10-2010 [Dostęp 17.03.2011]</ref>), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz przez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja).

Język rosyjski posiada swoich użytkowników w krajach, gdzie nie ma statusu oficjalnego. Są to: Ukraina, Stany Zjednoczone, Łotwa, Izrael, Uzbekistan, Brazylia, Mołdawia, Kanada, Estonia, Litwa, Niemcy, Azerbejdżan, Armenia, Turkmenistan, Tadżykistan, Grecja, Australia, Rumunia, Finlandia i Polska.

Alfabet


Język rosyjski zapisywany jest grażdanką, wprowadzoną przez Piotra Wielkiego uproszczoną wersją cyrylicy, następnie nieco uproszczonej w 1918. Od tego czasu składa się z 33 liter (jednak patrz niżej, co do litery ё).

!Litery
drukowane !! Nazwa litery !! Polski
odpowiednik
etymologiczny
i w transkrypcji !! Wymowa
<small>(wg polskiej fonetyki)</small>

А а
а
a
a

Б б
бэ
b
be

В в
вэ
w
we

Г г
гэ
g
ge

Д д
дэ
d
de

Е е
йэ
je, -ie*
je

Ё ё
йо
jo, -io*
jo

Ж ж
жэ
ż
że

З з
зэ
z
ze

И и
и
i*
i

Й й
и краткое
j
i kratkoje

К к
ка
k
ka

Л л
эл
ł/l*
el/eł

М м
эм
m
em

Н н
эн
n
en

О о
о
o
o

П п
пэ
p
pe

Р р
эр
r
er

С с
эс
s
es

Т т
тэ
t
te

У у
у
u
u

Ф ф
эф
f
ef

Х х
ха
ch
cha (ha) *

Ц ц
цэ
c
ce

Ч ч
чe
cz
cie

Ш ш
ша
sz
sza

Щ щ
ща
szcz
śsia

Ъ ъ
твёрдый знак
*
twiordyj znak

Ы ы
ы
y
y

Ь ь
мя́гкий знак
´*
miagkij znak

Э э
э
e
e

Ю ю
йу
ju, -iu*
ju

Я я
йа
ja, -ia*
ja
}

Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797. Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i, iżyca, fita, omega, zieło, ksi, psi, dwa jusy i jać.

Litera ё jest używana rzadko, z reguły w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych, albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугач'''ё'''ва jest zapisywana jako Алла Пугач'''е'''ва). W treści artykułów rosyjskiej Wikipedii litera ё jest zawsze używana.

Litera ъ w latach 20. i 30. była zamieniana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.

Znak akcentu jest rzadko stosowany na piśmie: w słownikach, niektórych podręcznikach języka rosyjskiego. Są stosunkowo rzadkie przykłady słów nie różniących się pisownią lecz posiadających różny sens i akcent: słowo "временная" w zależności od akcentu ma sens "tymczasowa" ("вре́менная") lub "temporalna" ("временна́я"); "самой красивой" będzie tłumaczone jak "samej pięknej" ("само́й красивой") lub "najbardziej pięknej" ("са́мой красивой").

Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski

</ref>.}}

! "5" Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski<ref name="so" />
align="center"
! "2" Litera rosyjska
! "2" Uwagi
! "2" Transkrypcja na alfabet polski
! "2" Przykłady

! zapis wyrazu w alfabecie rosyjskim
! transkrypcja na alfabet polski
align="center"
а
a
мама, Анна
mama, Anna
align="center"
б
b
бас, дуб
bas, dub
align="center"
в
w
вино, Вера, вы
wino, Wiera, wy
align="center"
"3" г
align="center"
g
гитара, сдвиг
gitara, sdwig
align="center"
w niektórych wyrazach rosyjskich wymawia się jak "w"
g
ничего [ничево], его [ево]
niczego, jego
align="center"
д
d
дар, под
dar, pod
align="center"
"4" е
align="center"
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь
je
ель, Елена, затишье
jel, Jelena, zatiszje
align="center"
po ж, ш, ч, щ, ц i po innych spółgłoskach w nazwiskach obcego pochodzenia
e
шершень, цель
szerszeń, cel
align="center"
po wszystkich innych spółgłoskach
ie
белый, сено, весна
biełyj, sieno, wiesna
align="center"
"4" ё
align="center"
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь
jo
ёлка, ёрш, ёж
jołka, jorsz, joż
align="center"
po л, ж, ш, ч, щ
o
полёт, жёлтый, шёлк
polot, żołtyj, szołk
align="center"
po wszystkich innych spółgłoskach
io
орёл, Семён
orioł, Siemion
align="center"
ж
ż
жарко, пляж
żarko, plaż
align="center"
з
z
зуб, Зинаида
zub, Zinaida
align="center"
"4" и
align="center"
na początku wyrazu, po spółgłoskach (z wyjątkiem ж, ш, ц)
i
лиса, чиж
lisa, cziż
align="center"
po ь
ji
воробьи, соловьи
worobji, sołowji
align="center"
po ж, ш, ц
y
шина, цитата
szyna, cytata
align="center"
й
j
рай, тайга
raj, tajga
align="center"
к
k
курица, Курск
kurica, Kursk
align="center"
"3" л
align="center"
przed е, ё, я, ю, и, ь
l
клякса, ключ
klaksa, klucz
align="center"
przed spółgłoskami, przed samogłoskami а, о, у, ы oraz na końcu wyrazu
ł
ладья, плов, залп
ładja, płow, załp
align="center"
м
m
мимо, мама
mimo, mama
align="center"
н
n
нитка, нарзан
nitka, narzan
align="center"
о
zarówno akcentowane "o", które wymawia się jak "o", tak i nieakcentowane, wymawiane jak "a"
o
молоко [малако], она [ана]
mołoko, ona
align="center"
п
p
папа, пёс
papa, pios
align="center"
р
r
рак, лира
rak, lira
align="center"
с
s
сосуд, лес
sosud, les
align="center"
т
t
топот, тесто
topot, tiesto
align="center"
у
u
урна, куда
urna, kuda
align="center"
ф
f
филин, фанфары
filin, fanfary
align="center"
х
ch
худой, хитрый
chudoj, chitryj
align="center"
ц
c
цифра, цыган
cyfra, cygan
align="center"
ч
cz
час, речь
czas, riecz
align="center"
ш
sz
тушёнка, наотмашь, парашют
tuszonka, naotmasz, parasziut
align="center"
щ
szcz
роща, помощь
roszcza, pomoszcz
align="center"
ъ
jest pomijany podczas transkrypcji
! подъём, объём
podjom, objom
align="center"
ы
y
быт, сытый
byt, sytyj
align="center"
"3" ь
align="center"
oddaje się przez znak zmiękczenia ´ (nie apostrof ' )
´
быть, тетрадь, тень
byt´, tietrad´, tień
align="center"
pomijany, gdy występuje po л, ж, ш, ч, щ oraz przed samogłoską
! боль, мышь, ладья
bol, mysz, ładja
align="center"
э

e
эталон, эхо
etałon, echo
align="center"
"4" ю
align="center"
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь
ju
юг, пью, адъютант
jug, pju, adjutant
align="center"
po л
u
любовь, лютня
lubow´, lutnia
align="center"
po innych spółgłoskach
iu
сюда, тюльпан
siuda, tiulpan
align="center"
"4" я
align="center"
na początku wyrazu oraz po samogłoskach i po ь, ъ
ja
январь, рьяный
janwar´, rjanyj
align="center"
po л
a
пуля, слякоть
pula, slakot´
align="center"
po innych spółgłoskach
ia
пряжа, пять
priaża, piat´
}

Wymowa

Pewne cechy rosyjskiej wymowy nie są uwzględnione w transkrypcji.

+ Podstawowe allofony samogłosek
! "2" litery "2" morfonemy "2" fonemy "2" Pod akcentem "2" w nagłosie słowa
bez akcentu "3" W pierwszej sylabie przed akcentem "2" W pozostałych nieakcentowanych sylabach

! po twardej
spółgłosce po miękkiej
spółgłosce po podwójnych
twardych
spółgłoskach i /ц/ po
/ж/, /ш/ po miękkich
spółgłoskach po twardych
spółgłoskach po miękkich
spółgłoskach

и, ы &#124;&#124; //, // [] [] [], [] [] [] [] ([ие]) [] [] ([ь])

е, э &#124;&#124; //, //, //, // [] [] [] [] ~ [] [] [] ([ие]) [] [] ([ь])

а, я &#124;&#124; //, // [] [] [] [] [] [] ([ие]) [] [], []

о, ё &#124;&#124; //, //, // [] [] [] [] [] [] ([ие]) [] [] ([ь])

у, ю &#124;&#124; // [] [] [] [] [] [] [] []
}

[] można też zapisywać []
[] można też zapisywać []

Klasyfikacja

Rosyjski jest językiem słowiańskim należącym do rodziny indoeuropejskich.

Jeśli wziąć pod uwagę język mówiony, najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do grupy języków wschodniosłowiańskich.

Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański. Ten ostatni stanowił rozwinięcie i częściowo pokrywał się z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim używanym w rosyjskiej cerkwi ortodoksyjnej. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.

W języku rosyjskim nazwy sportów zaczerpnięte są z angielskiego, np. баскетбол (baskietboł) – piłka koszykowa. Piłka po rosyjsku to z kolei мяч (miacz) (porównaj czeskie míč). Nazwy miesięcy pochodzą wprost z łaciny, np. январь (janwar´) – styczeń.

Powstanie i rozwój

Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):

Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice:

Ponadto:

vr´ba > ве́рба (wierba – pol. wierzba)

Zachował się akcent ruchomy.

Język literacki

Historię rosyjskiego języka literackiego dzieli się umownie na trzy okresy:

Język rosyjski, podobnie jak większość języków europejskich, ulegał silnym wpływom innych języków. Były to kolejno: staronordyjski, staro-cerkiewno-słowiański, greka, tatarski, polski, niemiecki, francuski i ostatnio angielski.

Związki językowe rosyjsko-polskie

Polski wpływ na język rosyjski został wywarty w okresie od XV do XVII wieku, kiedy język polski był jednym z głównych źródeł wyrazów europejskich i kiedy był popularny wśród inteligencji rosyjskiej. (Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również i do języka bułgarskiego). Przykładem jest wyraz Венгрия, od polskiego Węgry. W okresie tym są również widoczne wpływy ruskie na polszczyznę. Stosunkowo silny wpływ na język polski wywarł język rosyjski w okresie od XVIII do XX wieku. W czasach PRL z języka rosyjskiego została zaczerpnięta np. terminologia z zakresu kosmonautyki.

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Różne narzędzia



Russische Sprache
Russian language
Russe