Język prasłowiański

Język prasłowiański jest to należący do rodziny języków indoeuropejskich wspólny prajęzyk dawnych Słowian, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie. Prasłowiańszczyzna w dziejach, to okres trwający około 2000 lat, od początków rozpadu wspólnoty bałto-słowiańskiej (ok. 1500 — 1300 r p.n.e.) do rozpadu wspólnoty językowej prasłowiańskiej (VI wiek— VII wieku n.e.). Ostateczne przesunięcie rozpadu Prasłowiańszczyzny niektórzy autorzy przesuwają na wieki IX — X przyjmując, że język scs. jest pisaną postacią jednego z dialektów prasłowiańskich obszaru bułgarsko-macedońskiego okolic Sołunia IX wieku.

Nie istnieją żadne zabytki pisane w nim sporządzone. Historycy języka odtwarzają jego formy metodami lingwistyki historycznej, na przykład metodą porównawczą – tj. zestawiając słowa z różnych języków słowiańskich.

Fonologia

Samogłoski

samogłoski i, ь, e, ę, ě, a, o, (ą), ъ, y, u
ь, ъ – jery, czyli bardzo krótkie samogłoski o niewyraźnej wymowie (wywodzące się z dawniejszych krótkich *i i *u), dzielą się na miękki (pierwszy) i twardy (drugi);
ę, (ą) – e i o nosowe, podobne do polskich ę, ą, wymawianych przed szczelinowymi (np. w kęs, wąs);
ě – tzw. jać, samogłoska długa o wymowie [ä] (IPA ), czyli pośrednia między [e] a [a], jak w angielskim słowie cat;
y – tylnojęzykowe, inne od dzisiejszego polskiego, przypominające raczej tureckie ı (IPA );
sonanty (spółgłoski tworzące sylaby) l, l´, r, r´; wielu badaczy uważa, że w epoce prasłowiańskiej sonantów nie było, i zamiast nich rekonstruuje grupy ъl, ьl, ъr, ьr.

Wielu lingwistów uważa, że ps. *o było wymawiane jako /a/, natomiast *a było samogłoską długą /a:/. Dowodem na to są zapożyczenia słowiańskie w innych językach, np. nowogreckie καρουτα 'koryto', gdzie prasłowiańskiemu *o odpowiada greckie /a/.<ref>Zarys gramatyki historycznej języków słowiańskich. Zdzisław Stieber, Warszawa 2005</ref>

Spółgłoski

! "8" System głosek prasłowiańskich okresu późnego

! SPÓŁGŁOSKI
! wargowe
! zębowe
! zębowe miękkie
! dziąsłowe
! dziąsłowe miękkie
! środkowojęzykowe
! tylnojęzykowe

! zwarte
align=center p, b
align=center t, d
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
align=center k, g

! zwarto-szczelinowe
&nbsp;
&nbsp;
align=center c´, ´ (dz´)
&nbsp;
align=center č, (dž)
&nbsp;
&nbsp;

! szczelinowe
align=center v
align=center s, z
align=center s´
&nbsp;
align=center š, ž
&nbsp;
align=center x

! nosowe
align=center m
align=center n
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;

! spółgłoski płynne
&nbsp;
align=center l
&nbsp;
align=center r
&nbsp;
align=center j
&nbsp;
}

x oznacza to samo, co polskie ch,
v oznacza to samo, co polskie w, choć prasłowiańskie v musiało być pierwotnie wargowe i zbliżone do angielskiego w,
(dz) oznacza spółgłoskę zwartoszczelinową zapisywaną w polskiej ortografii dwuznakiem dz,
(dž) oznacza spółgłoskę zwartoszczelinową zapisywaną w polskiej ortografii dwuznakiem dż,
spółgłoski c´, ´ (dz´), č, (dž), š, ž były bardziej miękkie niż polskie c, dz, cz, dż, sz, ż.

Ponadto wszystkie spółgłoski twarde (w końcowej fazie istnienia prasłowiańskiego – z wyjątkiem s, z, k, g, x) miały warianty miękkie przed j.

Intonacja

W języku prasłowiańskim istniała pierwotnie intonacja akutowa (wznosząca) i cyrkumfleksalna (opadająca). W wyniku przemian akcentowych związanych z redukcją praindoeuropejskich i, u krótkich do jerów pojawiła się intonacja nowoakutowa. Niekiedy mówi się też o intonacji nowocyrkumfleksalnej.

Iloczas

i, ę, ě, a, (ą), y, u były długie. e, o były krótkie, ale w grupach typu TorT<ref>grupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których "T" oznacza dowolną spółgłoskę</ref> nieco dłuższe (Stąd ich rozwój w grupy typu TraT w grupie południowej). Jery były półkrótkie (bardzo krótkie).

e, o, ь, ъ były w pewnym sensie krótkimi odpowiednikami odpowiednio ě, a, i, y.
Ponadto te głoski wymieniały się np. przy zmianie akcentu:
zametą – zamětają ? > pol. zamiotę – zamiatam
vyrobją – vyrabjają > pol. wyrobię – wyrabiam
vytьną – vytinają > pol. wytnę – wycinam
nadъmą – nadymają > pol. nadmę – nadymam

Różnice między dialektami

! Postać pierwotna
! Grupa zachodnia
! Grupa wschodnia
! Grupa południowa

TorT, TolT, TerT, TelT
(Zobacz też przestawka)
ps. korva, bolto, bergъ, melko
TroT, TloT, TreT, TleT (bez dialektów czeskich i słowackich)
pol. krowa, błoto, brzeg/trzoda, mleko/plotka
ToroT, ToloT, TereT, ToloT
ros. корова (korowa), болото (bołoto), берег (bierieg), молоко (mołoko)
TraT, TlaT, TrěT, TlěT (z dialektami czeskimi i słowackimi)
scs. крава (krawa), блато (blato), брѣгъ (brěgъ), млѣко(mlěko); cz. kráva, bláto, břeh, mléko; schorw. krava, blato, br(ij)eg, ml(ij)eko

olT-, orT-
ps. olkъtь, ordlo
"2" loT-, roT- (pod intonacją cyrkumfleksalną) / laT-, raT- (pod intonacją akutową)
pol. łokieć, radło; cz. loket; ros. локоть (łokot´), рало (rało)
laT-, raT-
schorw. lakat, ralo

&nbsp;
"2" D. l.p., M. i B. l.m. dušě
D. l.p., M. i B. l.m. dušę

&nbsp;
"2" reka ?
reky ? (może odwrotnie)


kvě, kvi, gvě, gvi, xvě, xvi
ps. květъ, gvězda
bez zmian
pol. kwiat, gwiazda
"2" c´vě, c´vi, z´vě, z´vi, s´vě, s´vi
schorw. cvijet, zvijezda

tl, dl
tl, dl
"2" l, l

tj, dj
ps. světja, medja
c´, ´ (dz´)
pol. świeca, miedza; cz. svíce, meze
č, ž
ros. свеча (swiecza), межа (mieża)
rozmaite kontynuanty*
}

* na przykład
słń. č, j: sveča, meja;
schorw. ć, dź: sveća, međa [medźa] (w innych dialektach także dj > j, dž, d´, ž; tj > č, t´ ? – wszystkie pięć wariantów rozwoju dj (i trzy rozwoju tj ?) pojawia się już w dialekcie kajkawskim);
bułg. št, žd: свеща (sweszta), межда (meżda);
scs. št, žd (również): svešta, mežda;
maced. k´, g´

Te zmiany dotyczą często późniejszego rozwoju, po rozpadzie wspólnoty prasłowiańskiej.

Powstanie i rozwój

Język prasłowiański rozwinął się według niektórych szacunków na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. Większość badaczy jest zdania, że wyodrębnienie się języka prasłowiańskiego ze wspólnoty indoeuropejskiej poprzedził pewien okres wspólnego rozwoju z dialektami, z których uformowały się języki bałtyckie: litewski, łotewski, pruski. Z uwagi m.in. na różnice leksykalne między językami słowiańskimi a bałtyckimi niektórzy zaprzeczają jednak możliwości istnienia języka prabałtosłowiańskiego.

Przez długi czas swojego istnienia (prawdopodobnie około 2000 lat) język prasłowiański podlegał różnym zmianom. Na język prasłowiański wpływały języki ludów sąsiednich, zwłaszcza germańskie (gocki) i celtyckie, jak też irańskie (scytyjski), tureckie i ugrofińskie. Fakt ten, a także różne rozumienie procesów językowych przez różnych lingwistów, jest przyczyną istnienia różnych rekonstrukcji form prasłowiańskich. Niektórzy próbują wyróżniać kilka faz rozwojowych tego języka, najczęściej trzy, nie jest to jednak podejście powszechne.

Przed pierwszą palatalizacją system głosek języka prasłowiańskiego wyglądał najprawdopodobniej następująco: p, b, v (dwuwargowe lub u niesylabiczne), m, t, d, s, z, n, l, r, j, k, g, x (ch); i, ī, u, ū, e, ē, a, ā, ei, eu, ai, au, oraz najprawdopodobniej samogłoski nosowe ę i ą, szczególnie przed spółgłoskami szczelinowymi i na końcu wyrazu. Nie istniały wówczas sylabiczne r, l (w dialektach wschodniosłowiańskich najpewniej nigdy nie zaistniały), lecz grupy ir, ur, il, ul.

Przemiany samogłosek przy powstaniu języka prasłowiańskiego

i1 < PIE *ī, *ei,
i2 < *ai zredukowane (*ăi lub *ui) < PIE *ai, *oi,
ь < *i < PIE *i, czasem także ze zredukowanego PIE *e,
e < PIE *e,
ę < PIE *en, *em,
ě1 < PIE ē,
ě2 < *ai < PIE *ai, *oi,
a < *ā < PIE *ā, *ō,
o < *a < PIE *a, *o, *ə (w sylabach wewnętrznych *ə zanikło bez śladu),
ǫ (ą) < *an, *am < PIE *an, *on, *am, *om,
ъ < *u < PIE *u, czasem także ze zredukowanego PIE *o
y < PIE *ū
u < *au < PIE *au, *ou (PIE *eu rozwinęło się prawdopodobnie w *jau, z czego prasłowiańskie ju)

Samogłoski i2, ě2 powstały później niż i1, ě1. W końcowej fazie istnienia języka prasłowiańskiego obie samogłoski par i1, i2 oraz ě1, ě2 wymawiane były już jednakowo, wcześniej jednak wywołały różne zmiany poprzedzających spółgłosek tylnojęzykowych, por. niżej.

Przemiany spółgłosek przy powstaniu języka prasłowiańskiego

W niektórych wyrazach prasłowiańskie x rozwinęło się z innych dźwięków PIE, np z grup *kH, *ks, *sk.
Na końcu wyrazu spółgłoski często zanikały (ewentualnie pojawiał się jer, jak w (j)azъ < *e:g^h), co dało początek zasadzie sylaby otwartej.

Ponadto:

Procesy fonetyczne w okresie prasłowiańskim

Palatalizacje

k, g, x > č, (dž), š przed i1, ě1, e, ę, ь, j i sonantami l´, r´( uprościło się potem do ž wszędzie, w niektórych językach z wyjątkiem pozycji po z); zachodziła w III – VI w.n.e.;
k, g, x > c´, ´ (dz´), s´ przed i2, ě2 (s´ zmieszało się potem z s lub š w poszczególnych dialektach słowiańskich, ´ (dz´) uprościło się do z, z wyjątkiem m.in. polskiego); zachodziła ok. VI-VII w.n.e.;
k, g, x > c´, ´ (dz´), s´ po samogłoskach przednich (i, ь, ě, e, ę) i sonantach l´, r´ ? – w przeciwieństwie do dwóch poprzednich miała charakter postępowy i zachodziła niekonsekwentnie, tylko w niektórych wyrazach; zachodziła ok. VIII w. n.e.
sj, zj > š, ž;
tj, dj przetrwały i rozwijały się rozmaicie w poszczególnych dialektach (w grupie zachodniosłowiańskiej w c´, ´ (dz´));
stj, zdj > šč, ž (ždž);
kj, gj, xj > č, (dž), š (następnie (dž) > ž);
skj, zgj > šč, ž (ždž);
rj, lj, nj przetrwały do końca epoki prasłowiańskiej, następnie rozwinęły się w r´, l´, n´;
pj, bj, vj, mj przetrwały do końca epoki prasłowiańskiej, następnie rozwinęły się w pl´, bl´, vl´, ml´ w większości dialektów (zasięg tej zmiany jest przedmiotem dyskusji)
ky, gy > k'i, g'i
ke, ge > k'e, g'e

zachodziła ok. XV w.

Uproszczenie grup spółgłoskowych

-gti, -kti > -c´i (w grupie zachodniej, ogólnie kt (również < gt) w pozycji pierwszej palatalizacji rozwijało się jak tj)
ps. mogti > moc´i ? > pol. móc, ale ps. moglъ > pol. mógł
ps. pekti > pec´i ? > pol. piec, ale ps. peklъ > pol. piekł
-dti, -tti > -sti
ps. jědti > jěsti > pol. jeść, ale ps. jědlъ > pol. jadł
ps. pletti > plesti > pol. pleść, ale ps. pletlъ > pol. plótł
pn, bn > n, stn > sn, bv > b
ps. sъpnъ (sъpati (>pol. spać) + -nъ) > sъnъ > pol. sen (ale ps. sedmь > pol. siedem)

Przemiany samogłosek

Po spółgłoskach miękkich (j, č, ž, š) o, y, ъ > e, i, ь. Natomiast ě > a (časъ < čěsъ). Stąd pochodzi różnica między odmianą w tematach na -o-, -a- a -jo-, -ja-.

W późniejszym okresie kъnęgъ > kъnędzь (ksiądz)

Prejotacja i prelabializacja

W nagłosie (na początku wyrazów) przed i, ь, ě, e, ę, pojawiło się j. Analogicznie przed y, ъ pojawiło się w > v, co świadczy o tym, że y wówczas jeszcze brzmiało jak ū, a ъ jak u krótkie.

Leksyka wspólna z innymi językami

z językami wczesnogermańskimi

xlěbъ (por. ang. loaf), xlěvъ, měčь, stьklo, šelmъ (por. ang. helmet), plugъ por. ang. plough, lěkъ (por. ang. leech)

z późniejszymi językami germańskimi

pěnędzь (por. ang penny), kъnędzь (por. ang. king, SWN kuning), istъba (por. SWN stuba) tjudjь por. got.þiuda

zapożyczenia z greki i łaciny za pośrednictwem języków germańskich

kupiti (got. kaupōn, Lat. caupō(właściwie z etruskiego)), dъska (SWN tisk), čeršn'a (ang. cherry, lat. ceresia), osьlъ (lat. asinus, got. asilus), velьbǫdъ (gr. elephas, got. ulbandus)

bezpośrednie zapożyczenia z greki i łaciny

konopja (lat. canapis), poganъ (lat. paganus), kоlęda (lat. calendae)
korabjь (biz. karábion), polata (biz. palátion)

z językami tureckimi

xomǫto, kъnęga/kъniga, kolpakъ/klobukъ

z językami dackimi i północnotrackimi

mogyla, kurhan (dac. kurgan)

Fleksja

Obok liczby pojedynczej i mnogiej istniała liczba podwójna.

Deklinacja

Rzeczowniki

Deklinacja zależała raczej od tematu, a nie od rodzaju.

! rodzaj
! "5" męski
! "5" nijaki
! "5" żeński

! Deklinacja
! I1
! I2
! II
! IV1
! V2
! I1
! I2
! V2
! V4
! V5
! III1
! III2,3
! IV2
! V1
! V3

! temat
! -o-
! -jo-
! -u-
! -i-
! -en-
! -o-
! -jo-
! -en-
! -ent-
! -es-
! -a-
! -ja-
! -i-
! -u:-
! -er-

! M. l.p.
vl´k-ъ
konj-ь
(cěsarj-ь)
syn-ъ
gost-ь
kam-y
lět-o
polj-e
im-ę
tel-ę
slov-o
žen-a
duš-a
(bogynj-i,
zemj-a ?)
kost-ь
kr-y
mat-i

! D. l.p.
vl´k-a
konj-a
syn-u
gost-i
kam-en-e
lět-a
polj-a
im-en-e
tel-ęt-e
slov-es-e
žen-y
duš-ě
(bogynj-ě,
zemj-i ?)
kost-i
kr-ъv-e
mat-er-e

! C. l.p.
vl´k-u
konj-u
syn-ovi
gost-i
kam-en-i
lět-u
polj-u
im-en-i
tel-ęt-i
slov-es-i
žen-ě
duš-i
kost-i
kr-ъv-i
mat-er-i

! B. l.p.
vl´k-ъ
konj-ь
syn-ъ
gost-ь
kam-en-ь
lět-o
polj-e
im-ę
tel-ę
slov-o
žen-ą
duš-ą
kost-ь
kr-ъv-ь
mat-er-ь

! N. l.p.
vl´k-omъ ? -omь
konj-emъ ? -emь
syn-ъmь
gost-ьmь
kam-en-ьmь
lět-omь
polj-emь
im-en-ьmь
tel-ęt-ьmь
slov-es-ьmь
žen-oją
duš-eją
(bogynj-ьją ?)
kost-ьją
kr-ъv-ьją
mat-er-ьją

! Msc. l.p.
vl´c-ě
konj-i
syn-u
gost-i
kam-en-e
lět-ě
polj-i
im-en-e
tel-ęt-e
slov-es-e
žen-ě
duš-i
kost-i
kr-ъv-e
mat-er-e

! W. l.p.
vl´č-e
konj-u
syn-u
gost-i
kam-en-i
lět-o
polj-e
im-ę
tel-ę
slov-o
žen-o
duš-e
kost-i
kr-ъv-i
mat-i

! MBW. l.podw.
vl´k-a
konj-a
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
lět-ě
polj-i
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
žen-ě
duš-i
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;

! DMsc. l.podw.
vl´k-u
konj-u
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
lět-u
polj-u
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
žen-u
duš-u
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;

! CN. l.podw.
vl´k-oma
konj-ema
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
lět-oma
polj-ema
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;
žen-ama
duš-ama
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;

! MW. l.m.
vl´c-i
konj-i
(cěsarj-e)
syn-ove
gost-ьje
kam-en-e
lět-a
polj-a
im-en-a
tel-ęt-a
slov-es-a
žen-y
duš-ě
kost-i
kr-ъv-i
mat-er-i

! D. l.m.
vl´k-ъ
konj-ь
syn-ovъ
gost-ьjь
kam-en-ъ
lět-ъ
polj-ь
im-en-ь
tel-ęt-ъ
slov-es-ъ
žen-ъ
duš-ь
kost-ьjь
kr-ъv-ь
mat-er-ь

! C. l.m.
vl´k-omъ
konj-emъ
syn-ъmъ
gost-ьmъ
kam-en-ьmъ
lět-omъ
polj-emъ
im-en-ьmъ
tel-ęt-ьmъ
slov-es-ьmъ
žen-amъ
duš-amъ
kost-ьmъ
kr-ъv-amъ
mat-er-ьmъ

! B. l.m.
vl´k-y
konj-ě
syn-y
gost-i
kam-en-e
lět-a
polj-a
im-en-a
tel-ęt-a
slov-es-a
žen-y
duš-ě
kost-i
kr-ъv-i
mat-er-i

! N. l.m.
vl´k-y
konj-i
syn-ъmi
gost-ьmi
kam-en-ьmi
lět-y
polj-i
im-en-y
tel-ęt-y
slov-es-y
žen-ami
duš-ami
kost-ьmi
kr-ъv-ami
mat-er-ьmi

! Msc. l.m.
vl´c-ěxъ
konj-ixъ
syn-ъxъ
gost-ьxъ
kam-en-ьxъ
lět-ěxъ
polj-ixъ
im-en-ьxъ
tel-ęt-ьxъ
slov-es-ьxъ
žen-axъ
duš-axъ
kost-ьxъ
kr-ъv-axъ
mat-er-ьxъ
}

Niekiedy tematy na -ja- typu bogynji (deklinacja III3) nazywa się tematami na -i-, a tematy na -en-, -er-, -ent-, -es- – odpowiednio tematami na -n-, -r-, -t-, -s-.

Deklinacja V (tematy na -u:- i spółgłoskowe) powstała w wyniku ciekawych procesów:

*u: (w mianowniku, przed *s) > ps. y
*u: (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > *uw > ps. ъv
*en (w mianowniku, na końcu wyrazu) > ps. ę
*en (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. en
*er (w mianowniku, na końcu wyrazu) > *e (pod intonacja cyrkumfleksalną) > ps. i
*er (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. er
*ent (w mianowniku, na końcu wyrazu) > ps. ę
*ent (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. ęt
*os (w mianowniku, postać oboczna na końcu wyrazu) > ps. o
*es (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. es

Przymiotniki

podana odmiana rzeczownikowa, zasadniczo wg wzoru tematów na -o- i -a- lub -jo- i -ja-; odmiana przymiotnikowa z zaimkiem jь

! typ
! "3" twardotematowe
! "3" miękkotematowe

! rodzaj
! męski
! nijaki
! żeński
! męski
! nijaki
! żeński

! M. l.p.
star-ъ
star-o
star-a
pěš-ь
pěš-e
pěš-a

! D. l.p.
star-a
star-a
star-y
pěš-a
pěš-a
pěš-ě

! C. l.p.
star-u
star-u
star-ě
pěš-u
pěš-u
pěš-i

! B. l.p.
star-ъ
star-o
star-ą
pěš-ь
pěš-e
pěš-ą

! N. l.p.
star-omь
star-omь
star-ą ? -oją
pěš-emь
pěš-emь
pěš-ą ? -eją

! Msc. l.p.
star-ě
star-ě
star-ě
pěš-i
pěš-i
pěš-i

! M. l.m.
star-i
star-a
star-y
pěš-i
pěš-a
pěš-ě

! D. l.m.
star-ъ
star-ъ
star-ъ
pěš-ь
pěš-ь
pěš-ь

! C. l.m.
star-omъ
star-omъ
star-amъ
pěš-emъ
pěš-emъ
pěš-amъ

! B. l.m.
star-y
star-a
star-y
pěš-ě
pěš-a
pěš-ě

! N. l.m.
star-y
star-y
star-ami
pěš-i
pěš-i
pěš-ami

! Msc. l.m.
star-ěxъ
star-ěxъ
star-axъ
pěš-ixъ
pěš-ixъ
pěš-axъ
}

Zaimki rodzajowe

! typ
! "3" twardotematowe
! "3" miękkotematowe

! rodzaj
! męski
! nijaki
! żeński
! męski
! nijaki
! żeński

! M. l.p.
on-ъ
on-o
on-a
moj-ь
moj-e
moj-a

! D. l.p.
on-ogo
on-ogo
on-ojě
moj-ego
moj-ego
moj-ejě

! C. l.p.
on-omu
on-omu
on-oji
moj-emu
moj-emu
moj-eji

! B. l.p.
on-ъ
on-o
on-ą
moj-ь
moj-e
moj-ą

! N. l.p.
on-ěmь
on-ěmь
on-oją
moj-imь
moj-imь
moj-eją

! Msc. l.p.
on-omь
on-omь
on-oji
moj-emь
moj-emь
moj-eji

! M. l.m.
on-i
on-a
on-y
moj-i
moj-a
moj-ě

! D. l.m.
on-ěxъ
on-ěxъ
on-ěxъ
moj-ixъ
moj-ixъ
moj-ixъ

! C. l.m.
on-ěmъ
on-ěmъ
on-ěmъ
moj-imъ
moj-imъ
moj-imъ

! B. l.m.
on-y
on-a
on-y
moj-ě
moj-a
moj-ě

! N. l.m.
on-ěmi
on-ěmi
on-ěmi
moj-imi
moj-imi
moj-imi

! Msc. l.m.
on-ěxъ
on-ěxъ
on-ěxъ
moj-ixъ
moj-ixъ
moj-ixъ
}

Zaimki bezrodzajowe

! M.
azъ
t-y
&nbsp;
m-y
v-y
k-ъto
č-ьto

! D.
men-e
teb-e
seb-e
n-asъ
v-asъ
k-ogo
č-ьso č-eso č-ego

! C.
mьn-ě m-i
tob-ě t-i
sob-ě s-i
n-amъ
v-amъ
k-omu
č-emu

! B.
men-e m-ę m-e
teb-e t-ę t-e
seb-e s-ę s-e
n-y n-asъ
v-y v-asъ
k-ogo
č-ьto č-ьso

! N.
mъn-oją
tob-oją
sob-oją
n-ami
v-ami
c-ěmь
č-imь

! Msc.
mьn-ě
tob-ě
sob-ě
n-asъ
v-asъ
k-omь
č-emь
}

Zaimki kto, co pierwotnie miały mianownik wg wzoru zaimków rodzajowych: kъ, čь (čь to również pierwotna forma biernika zaimka co). Później dodana została partykuła wzmacniająca -to. Natomiast pierwotny dopełniacz zaimka co: čьso, česo jako nietypowy został wyparty do biernika.

Liczebniki

Liczebniki porządkowe, mnożne i wielorakie odmieniały się jak przymiotniki.

Jeden

Liczebnik jedinъ odmieniał się jak zaimek, ponieważ był pierwotnie zaimkiem o znaczeniu 'jakiś, pewien'.

Dwa – cztery

! "2" M.
! r.m.
dъv-a
tr-ьje
četyr-e

! r.ż. i n.
dъv-ě
tr-i
četyr-i

! "2" D.
dъv-oju
tr-ьjь
četyr-ъ

! "2" C.
dъv-ěma
tr-ьmъ
četyr-ьmъ

! "2" B.
! r.m.
dъv-a
"2" tr-i
"2" četyr-i

! r.ż. i n.
dъv-ě

! "2" N.
dъv-ěma
tr-ьmi
četyr-ьmi

! "2" Msc.
dъv-oju
tr-ьxъ
četyr-ьxъ
}

Pięć – dziesięć

Te liczebniki odmieniały się zasadniczo jak rzeczowniki o tematach na -i- typu kostь.

Sto

Liczebnik sъto odmieniał się jak rzeczownik o temacie na -o-.

Jedenaście – dziewiętnaście

Rolę tych liczebników odgrywały zestawienia typu dъva na desęte, tri na desęte.

Dwadzieścia – dziewięćdziesiąt, dwieście – dziewięćset

Rolę tych liczebników odgrywały zestawienia typu dъva desęti, tri desęti ?, pętь desętъ, dъvě sъtě, tri sъta, czyli o naturze podobnej jak polskie dwa tysiące.

Liczebniki zbiorowe

Liczebniki zbiorowe odmieniały się według deklinacji rzeczownikowej (dъvoj-ь, troj-ь) lub zaimkowej (četver-ъ, pętor-ъ...).

M. dъvoj-ь, dъvoj-a, dъvoj-e
D. r.m. dъvoj-ego ale četver-a

W staropolskim zachowało się pierwotne użycie: na dwoich stajach, z pieciora chleba.

Koniugacja

Formy tworzono od tematu czasu przeszłego:
lub teraźniejszego:

Bezokolicznik

Bezokolicznik miał końcówkę -ti:

by-ti, nes-ti, dvigną-ti, pisa-ti, xvali-ti, mog-ti > moci ?, plet-ti > ples-ti

Czas teraźniejszy

Czas teraźniejszy i tryb rozkazujący:

! koniugacja
! I -o-e-
! II -no-ne-
! III -jo-je-
! IV -i-
! "4" V atematyczne (wszystkie ?)

! 1. os. l.p.
nes-ą (rek-ą ?)
dvig-n-ą
my-j-ą
xval-j-ą
da-mь
vě-mь
jě-mь
jes-mь

! 2. os.
nes-e-šь (reč-e-šь ?)
dvig-ne-šь
my-je-šь
xval-i-šь
da-si
vě-si
jě-si
je-si

! 3. os.
nes-e-tъ
dvig-ne-tъ
my-je-tъ
xval-i-tъ
das-tъ
věs-tъ
jěs-tъ
jes-tь jes-tъ

! 1. os. l.podw.
nes-e-vě
dvig-ne-vě
my-je-vě
xval-i-vě
da-vě ?
vě-vě ?
jě-vě ?
jes-vě

! 2. os.
nes-e-ta
dvig-ne-ta
my-je-ta
xval-i-ta
das-ta
věs-ta
jěs-ta
jes-ta

! 3. os.
nes-e-te
dvig-ne-te
my-je-te
xval-i-te
das-te
věs-te
jěs-te
jes-te

! 1. os. l.m.
nes-e-mъ
dvig-ne-mъ
my-je-mъ
xval-i-mъ
da-mъ
vě-mъ
jě-mъ
jes-mъ

! 2. os.
nes-e-te
dvig-ne-te
my-je-te
xval-i-te
das-te
věs-te
jěs-te
jes-te

! 3. os.
nes-ątъ
dvig-n-ątъ
my-j-ątъ
xval-ętъ
dad-ętъ
věd-ętъ
jěd-ętъ
s-ątъ

! 2. i 3. os. l.p. tr. rozkazującego
nes-i (rec-i ?)
dvig-n-i
my-j-i
xval-i
dad-jь
věd-jь
jěd-jь
bąd-ь ?

! 1. os. l.podw.
nes-ě-vě (rec-ě-vě ?)
dvig-ně-vě
my-j-i-vě
xval-i-vě
dad-i-vě
věd-i-vě
jěd-i-vě
bąd-i-vě ?

! 2. i 3. os. l.podw.
nes-ě-ta (rec-ě-ta ?)
dvig-ně-ta
my-j-i-ta
xval-i-ta
dad-i-ta
věd-i-ta
jěd-i-ta
bąd-i-ta ?

! 1. os. l.m.
nes-ě-mъ (rec-ě-mъ ?)
dvig-ně-mъ
my-j-i-mъ
xval-i-mъ
dad-i-mъ
věd-i-mъ
jěd-i-mъ
bąd-i-mъ ?

! 2. i 3. os. l.m.
nes-e-te ? -ě-te (rec-ě-te ?)
dvig-ně-te
my-j-i-te
xval-i-te
dad-i-te
věd-i-te
jěd-i-te
bąd-i-te ?
}

Końcówki -ą, -ątъ pochodzą od -o-mь, -o-ntъ.

Czasy przeszłe

! czas
! "2" aoryst
! imperfekt

! 1. os. l.p.
by-xъ
xvali-xъ (vidě-xъ)
xvalja-axъ (vidě-axъ)

! 2. os.
by
xvali
xvalja-aše

! 3. os.
by
xvali
xvalja-aše

! 1. os. l.m.
by-xomъ
xvali-xomъ
xvalja-axomъ

! 2. os.
by-ste
xvali-ste
xvalja-ašete

! 3. os.
by-šę
xvali-šę
xvalja-axą
}

Prócz tego istniał czas przeszły złożony typu bylъ jes-mь (perfekt) i czas zaprzeszły.

Czas przyszły

Formy formalnie teraźniejsze czasowników dokonanych miały znaczenie przyszłe.

Czas przyszły od czasowników niedokonanych tworzono przez łączenie form typy bądą i bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego: bądą xvaliti lub bądą xvalilъ.

Tryb warunkowy

Tryb warunkowy tworzono przy pomocy form typu bimь xvalilъ.

! 1. os. l.p.
bi-mь

! 2. os.
bi

! 3. os.
bi

! 1. os. l.m.
bi-mъ

! 2. os.
bi-ste

! 3. os.
b-ą
}

Imiesłowy

! deklinacja
! I -o-&#124;&#124;-e-
! II -no-&#124;&#124;-ne-
! III -jo-&#124;&#124;-je-
! IV -i-

! M. l.p. r.m.
nes-y nes-ę
dvig-n-y dvig-n-ę
vęž-ę
svět-ę

! M. l.p. r.ż.
nes-ątji
dvig-n-ątji
vęž-ątji
svět-ętji

! B. l.p. r.m.
nes-ątji
dvig-n-ątjь
vęž-ątjь
svět-ętjь
}

przyrostek -m-, odmiana jak przymniotnik, np.
svědo-m-ъ, reko-m-a, reko-m-o
przyrostki -ъš- po spółgłoskach, -vъš- po samogłoskach, np.
końcówka -ъ, -vъ w M. l.p. r.m., -ъši, -vъši w M. l.p. r.ż.:
nes-ъ, světi-vъ, rěk-ъ, nes-ъši, světi-vъši, rěk-ъši
przyrostek -l-, odmiana jak przymiotnik, np.
by-l-ъ, nes-l-o, dvigną-l-a, pisa-l-ъ, xvali-l-o, mog-l-a, plet-l-ъ
przyrostki -t-, -n-, -en-, odmiana jak przymiotnik, np.
bi-t-ъ, klę-t-o, vi-t-a, pozna-n-ъ, vid-en-o, ved-en-a, plet-en-ъ

Źródła

Zobacz też

Linki zewnętrzne



Urslawisch
Proto-Slavic
Proto-slave