Język litewski

Język litewski (lit. lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, wchodzących w skład języków bałtosłowiańskich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.

Jako osobny język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich zaczął się rozwijać w VII wieku n.e. Jako język pisany pojawił się dopiero w XVI wieku. Współczesna forma języka litewskiego ukształtowała się na przełomie XIX-XX wieku.

Język litewski jest bardzo interesujący dla językoznawców, gdyż podobnie jak język łotewski, zachował wiele archaicznych cech indoeuropejskich. Pewien wpływ na ten język wywarły języki sąsiadujących narodów słowiańskich: język polski, język białoruski i język rosyjski, aczkolwiek w pierwszej połowie XX w., po odzyskaniu niepodległości przez Litwę można było zaobserwować tendencję do zastępowania slawizmów wyrazami rodzimymi.

Współczesny język litewski jest bardzo zróżnicowany pod względem dialektalnym, mimo stosunkowo niewielkiej liczby jego użytkowników zajmujących niezbyt duże terytorium. Wyróżnia się dwa główne zespoły dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki (aukštaičių tarmė). Główne różnice między tymi dialektami sprowadzają się do zjawisk z zakresu wokalizmu. Dodatkowo w dialekcie auksztockim wyróżnia się trzy wielkie zespoły gwarowe: wschodni, południowy i zachodni; każdy z nich obejmuje liczne podgwary, niekiedy znacznie różniące się między sobą.

Alfabet

Alfabet litewski składa się z 32 liter. Są to:

{ style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" A a
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Ą ą
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" B b
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" C c
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Č č
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" D d
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" E e
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Ę ę

style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Ė ė
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" F f
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" G g
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" H h
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" I i
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Į į
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Y y
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" J j

style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" K k
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" L l
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" M m
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" N n
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" O o
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" P p
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" R r
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" S s

style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Š š
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" T t
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" U u
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Ų ų
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Ū ū
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" V v
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Z z
style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" Ž ž
}

ą ę į ų oznaczają dawne samogłoski nosowe, które obecnie wymawia się jako długie samogłoski ustne. Spółgłoski č š ž są odpowiednikami polskich cz, sz ż. Do końca XIX wieku zapisywano je jak po polsku, później wprowadzono obecne litery (zapożyczone z języka czeskiego). Samogłoski ū i y oznaczają długie u i i. Litera e to tzw. wąskie e (e siauroji) - oznacza dźwięk z grubsza pośredni między i a e. Natomiast litera ė jest wymawiana tak jak polskie e.

Historia


Literacka wersja języka litewskiego zaczęła się kształtować już od XVI w., kiedy to pojawiły się pierwsze dokumenty w tym języku. Były to przede wszystkim dokumenty o charakterze religijnym, np. "Katechizm" Martynasa Mažvydasa (uznawany za pierwszą książkę w języku litewskim).

W 1629 r. (niektórzy twierdzą, że pierwsze wydanie ukazało się już ok. 1620 r.) w Wilnie jezuita Konstanty Szyrwid wydał trójjęzyczny słownik polsko-łacińsko-litewski. Był to pierwszy słownik uwzględniający język litewski.

Do końca XVIII w. język litewski pozostawał językiem ludności wiejskiej, używanym w Kościele jako język pomocniczy. Podlegał on wielkim i nieustannym wpływom gwar białoruskich, później języka polskiego.

Współczesny język litewski usystematyzował w pracach z 1901 i 1919 roku litewski językoznawca Jonas Jablonskis. Za podstawę wziął on kowieńską gwarę auksztocką<ref name="smdb-125"> (red.) Steponas Maculevičius, Doloresa Baltrušiene, Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo, Kraštotvarka, Kaunas, 1999, ISBN 9986-892-34-1, s. 125. </ref>. Setki polskich wyrazów, występujące w piśmiennictwie starolitewskim, zostały usunięte z nowo utworzonego litewskiego języka literackiego.

Gramatyka

Rzeczownik (daiktavardis)

Według obliczeń językoznawców, ok. 3000 spośród współcześnie używanych rzeczowników litewskich to słowa bardzo archaiczne, bezpośrednie kontynuanty formacji prajęzyka indoeuropejskiego. Za odziedziczone z prajęzyka uważa się rzeczowniki z grupy słownictwa podstawowego, w tym nazwy części ciała człowieka (np. akis - oko, ausis - ucho, nosis - nos, dantis - ząb, pilvas - brzuch, širdis - serce), nazwy pokrewieństwa (moteris - kobieta, motina - matka, vyras - mężczyzna, brolis - brat), nazwy otaczającego środowiska (vanduo - woda, ugnis - ogień, laukas - pole, medis - drzewo, naktis - noc) oraz nazwy zwierząt i roślin (avis - owca, kvietys - pszenica, paršas - prosię... itd.).

Rozróżnia się rzeczowniki pospolite i własne. Do nazw własnych należą: nazwy osobowe i miejscowe (imiona, nazwiska, imiona zwierząt i postaci mitycznych, nazwy obiektów geograficznych), nazwy planet i obiektów astronomicznych, nazwy epok (np. Renesansas - renesans, Klasicizmas - klasycyzm), nazwy świąt i nazwy formacji politycznych, organów prasy, marek produktów itp. W przeciwieństwie do języka polskiego nazwy mieszkańców (krajów, regionów, miejscowości) są w języku litewskim rzeczownikami pospolitymi, np. lietuvis, lietuvė (Litwin, Litwinka), lenkas, lenkė (Polak, Polka).

Rzeczowniki litewskie dzielą się na rodzaje męski i żeński oraz odmieniają się przez przypadki i liczby.

Rodzaj (giminė)

Rzeczownik litewski może mieć rodzaj męski lub żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.

{ class="wikitable" style="text-align:center;"
! Rodzaj
! Końcówka
! Przykłady

!7 męski
-as
namas - dom, pirštas - palec

-ias
kelias - droga, elnias - jeleń, svečias - gość

-is
jautis - wół, smėlis - piasek

-ys
obuolys - jabłko, arklys - koń

-us
sūnus - syn, medus - miód, dangus - niebo

-ius
vaisius - owoc, sodžius - wieś, direktorius - dyrektor

-uo
akmuo - kamień, piemuo - pasterz

!4 żeński
-a
galva - głowa, duona - chleb, žiema - zima

-ia
giria - bór, vyšnia - wiśnia, dalia - los,


žolė - trawa, gėlė - kwiat, bitė - pszczoła

-is
širdis - serce, žuvis - ryba
}

tėtė - tato, dėdė - wujek, barzdyla - brodacz
Końcówki rodzaju żeńskiego mają też niektóre imiona osobowe i nazwiska mężczyzn. Odmieniają się wtedy jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, ale w związkach syntaktycznych wymagają uzgodnienia w rodzaju męskim.
  • Istnieje grupa rzeczowników dwurodzajowych, odnoszących się zarówno do osób płci męskiej, jak i żeńskiej. Rzeczowniki te mają najczęściej końcówkę rodzaju żeńskiego i przeważnie pejoratywne znaczenie, np.:
naktibalda - nocny marek, mėmė - fajtłapa, valkata - włóczęga,

Liczba (skaičius)

Tworzenie liczby mnogiej rzeczowników

{ class="wikitable" style="float:center;"
! Rodzaj
! Końcówka l. pojedynczej
! Końcówka l. mnogiej
! Przykłady

!7 męski
-as
-ai
namas "dom" - namai, pirštas "palec" - pirštai

-ias
4 -iai
kelias "droga" - keliai, elnias "jeleń" - elniai

-is
jautis "wół" - jaučiai, smėlis "piasek" - smėliai

-ys
kambarys "pokój" - kambariai, arklys "koń" - arkliai

-ius
vaisius "owoc" - vaisiai, sodžius "wieś" - sodžiai

-us
-ūs
sūnus "syn" - sūnūs, medus "miód" - medūs

-uo
-enys
piemuo "pasterz" - piemenys, akmuo "kamień" - akmenys

!5 żeński
-a
-os
galva "głowa" - galvos, duona "chleb" - duonos

-ia
-ios
žinia "wieść" - žinios, giria "bór" - girios


-ės
žolė "trawa" - žolės, bitė "pszczoła" - bitės

-is
-ys
viltis "nadzieja" - viltys, žuvis "ryba" - žuvys

-uo
-erys
sesuo "siostra" - seserys
}

  • Liczba podwójna (dviskaita) zachowała się jedynie w niektórych gwarach, a w języku literackim tylko szczątkowo, jak np. w powiedzeniu:
Saldu kaip du medu - dosł. Słodko jak dwa miody
  • Niektóre rzeczowniki w języku litewskim są tylko pojedyncze, np.:

a) wyrazy o znaczeniu abstrakcyjnym: drąsa - odwaga, grožis - piękno, šiluma - ciepło, nepriklausomybė - niezależność

b) rzeczowniki oznaczające zbiorowość: augalija - roślinność, laivynas - flota, inteligentija - inteligencja, jaunimas - młodzież

c) nazwy materiałów i substancji: actas - ocet, kava - kawa, betonas - beton, pienas - mleko,cukrus - cukier

i inne
  • Tylko w liczbie mnogiej występują rzeczowniki:

a) nazwy przedmiotów kilkuczęściowych: žirklės - nożyce, vartai - wrota, durys - drzwi, akiniai - okulary, marškiniai - koszula, kailiniai - kożuch

b) nazwy niektórych substancji, materiałów, produktów spożywczych: klijai - klej, miltai - mąka, sultys - sok, dujos - gaz, dulkės - kurz, pelenai - popiół

c) nazwy niektórych odcinków czasu: metai - rok, paryčiai - świt, jutrzenka

d) większość świąt i uroczystości: Velykos - Wielkanoc, Joninės - dzień św. Jana, vestuvės - wesele, laidotuvės - pogrzeb, atostogos - urlop

e) nazwy stron świata: rytai - wschód, vakarai - zachód, pietūs - południe
ale: šiaurė - północ (l.poj.)

Przypadek (linksnis)

W litewskim języku literackim jest 7 przypadków:
  • mianownik (vardininkas) - kas? "kto? co?"
  • dopełniacz (kilmininkas) - ko? "kogo? czego?"
  • celownik (naudininkas) - kam? "komu? czemu?)
  • biernik (galininkas) - ką? "kogo? co?"
  • narzędnik (įnagininkas) - kuo? "kim? czym?"
  • miejscownik (vietininkas) - kame? "dosł. w kim? w czym?" kur? "gdzie?"
  • wołacz (šauksmininkas)

W gwarach oraz szczątkowo w języku literackim zachowały się też przypadki przestrzenne:

  • wewnętrzne:
    • inessivus (jako jedyny kontynuowany w języku literackim), np.:
vandenyje, vandenyj, vandeny "w wodzie"
* illativus (formy liczby poj. dość często są używane w mowie potocznej), np.:
vandenin "dosł. w wodę"
miškan "dosł. w las"
  • zewnętrzne:
    • adessivus (zachował się jedynie w gwarach), np.:
dukteriep "u córki"
žmoniep "u ludzi"
* allativus (w języku literackim jest używanych kilka wyrazów w tej formie), np.:
rudeniop "ku jesieni"
vakarop "ku wieczorowi"

W języku litewskim wyróżnia się 5 deklinacji rzeczownikowych.

Deklinacja I

Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego, które w mianowniku liczby pojedynczej mają końcówki -as, -ias, -is, -ys, np.:

kalnas - góra, vėjas - wiatr, elnias - jeleń, brolis - brat, arklys - koń
{ class="wikitable" style="text-align:center;"

!
!5 Liczba pojedyncza

!width="100px" M.
width="100px" kalnas
width="100px" vėjas
width="100px" elnias
width="100px" brolis
width="100px" arklys

! D.
kalno
vėjo
elnio
brolio
arklio

! C.
kalnui
vėjui
elniui
broliui
arkliui

! B.
kalną
vėją
eln
brolį
arklį

! N.
kalnu
vėju
elniu
broliu
arkliu

! Ms.
kalne
vėjyje
elnyje
brolyje
arklyje

! W.
kalne
vėjau
elni
broli
arkly
}

  • Rzeczowniki I deklinacji - nazwy profesji, zawodów, które mają sufiks -toj- i końcówkę -as, np. mokytojas "nauczyciel", gydytojas "lekarz", w wołaczu liczby pojedynczej mają końcówkę -au, charakterystyczną dla III paradygmatu.
{ class="wikitable" style="text-align:center;"

!
!5 Liczba mnoga

!width="100px" M.
width="100px" kalnai
width="100px" vėjai
width="100px" elniai
width="100px" broliai
width="100px" arkliai

! D.
kalnų
vėjų
eln
brol
arkl

! C.
kalnams
vėjams
elniams
broliams
arkliams

! B.
kalnus
vėjus
elnius
brolius
arklius

! N.
kalnais
vėjais
elniais
broliais
arkliais

! Ms.
kalnuose
vėjuose
elniuose
broliuose
arkliuose

! W.
kalnai
vėjai
elniai
broliai
arkliai
}

Deklinacja II

Do II deklinacji należą rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które w mianowniku l. poj. mają końcówki -a, -ia, , np.:

liepa - lipa, žinia - wieść, nowina, žolė - trawa
{ class="wikitable" style="text-align:center;"

!
!5 Liczba pojedyncza

!width="100px" M.
width="100px" liepa
width="100px" žinia
width="100px" žolė

! D.
liepos
žinios
žolės

! C.
liepai
žiniai
žolėi

! B.
liepą
žin
žolę

! N.
liepa
žinia
žole

! Ms.
liepoje
žinioje
žolėje

! W.
liepa
žinia
žole
}

  • Według paradygmatu II odmieniają się również rzeczowniki dwurodzajowe z końcówką rodzju żeńskiego.
  • Nazwiska męskie z końcówkami mianownika l. poj. -a, -ia i odmieniają się w liczbie pojedynczej według paradygmatu II deklinacji, zaś w liczbie mnogiej według deklinacji I.
{ class="wikitable" style="text-align:center;"

!
!3 Liczba mnoga

!width="100px" M.
width="100px" liepos
width="100px" žinios
width="100px" žolės

! D.
liepų
žin
žol

! C.
liepoms
žinioms
žolėms

! B.
liepas
žinias
žoles

! N.
liepomis
žiniomis
žolėmis

! Ms.
liepose
žiniose
žolėse

! W.
liepos
žinios
žolės
}

Deklinacja III

Należą do niej rzeczowniki z końcówką -is, w większości rodzaju żeńskiego i kilka rodzaju męskiego, np.:

akis (r. ż.) - oko, dantis (r. m.) - ząb
{ class="wikitable" style="text-align:center;"

!
!2 Liczba pojedyncza
!2 Liczba mnoga

!width="100px" M.
width="100px" akis
width="100px" dantis
width="100px" akys
width="100px" dantys

! D.
akies
danties
ak
dantų

! C.
akiai
dančiui
akims
dantims

! B.
akį
dantį
akis
dantis

! N.
akimi
dantimi
akimis
dantimis

! Ms.
akyje
dantyje
akyse
dantyse

! W.
akie
dantie
akys
dantys
}

Deklinacja IV

Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego z końcówkami -us, -ius, np.:

sūnus - syn, vaisius - owoc
{ class="wikitable" style="text-align:center;"

!
!2 Liczba pojedyncza
!2 Liczba mnoga

!width="100px" M.
width="100px" sūnus
width="100px" vaisius
width="100px" sūnūs
width="100px" vaisiai

! D.
sūnaus
vasiaus
sūnų
vaisių

! C.
sūnui
vaisiui
sūnums
vaisiams

! B.
sūnų
vais
sūnus
vaisius

! N.
sūnumi
vaisiumi
sūnumis
vaisiais

! Ms.
sūnuje
vaisiuje
sūnuose
vaisiuose

! W.
sūnau
vaisiau
sūnūs
vaisiai
}

Deklinacja V

Do V deklinacji należą rzeczowniki z końcówką -uo rodzaju męskiego, np.:

akmuo - kamień, šuo - pies

oraz dwa rzeczowniki rodzaju żeńskiego:

sesuo - siostra, duktė - córka
{ class="wikitable" style="text-align:center;"

!
!4 Liczba pojedyncza

!width="100px" M.
width="100px" akmuo
width="100px" šuo
width="100px" sesuo
width="100px" duktė

! D.
akmens
šuns
sesers
dukters

! C.
akmeniui
šuniui
seseriai
dukteriai

! B.
akmenį
šu
seserį
dukterį

! N.
akmenimi
šunimi
seserimi
dukterimi

! Ms.
akmenyje
šunyje
seseryje
dukteryje

! W.
akmenie
šunie
seserie
dukterie
}

{ class="wikitable" style="text-align:center;"

!
!4 Liczba mnoga

!width="100px" M.
width="100px" akmenys
width="100px" šunys
width="100px" seserys
width="100px" dukterys

! D.
akmenų
šu
seserų
dukterų

! C.
akmenims
šunims
seserims
dukterims

! B.
akmenis
šunis
seseris
dukteris

! N.
akmenims
šunimis
seserimis
dukterimis

! Ms.
akmenyse
šunyse
seseryse
dukteryse

! W.
akmenys
šunys
seserys
dukterys
}

Przymiotnik (Būdvardis)


Przymiotniki litewskie odmieniąją się przez przypadki, liczby i rodzaje.

Rodzaj i liczba

Tabela koncówek rodzajowych przymiotników:

{ class="wikitable" style="text-align:center;"

!width="100px" Rodzaj
!width="100px" Liczba pojedyncza
!width="100px" Przykłady
!width="100px" Rodzaj
!width="100px" Liczba mnoga
!width="100px" Przykłady

!4 męski
-as
baltas - biały, geltonas - żółty
!4 męski
-i
balti - biali, geltoni - żółci, dideli - duzi

-ias
žalias - zielony, kurčias - głuchy
-i
žali - zieloni, kurti - głusi

-is
didelis - duży, auksinis - złoty, tamsiaplaukis - ciemnowłosy
-iai
auksiniai - złoci, tamsiaplaukiai - ciemnowłosi

-us
puikus - wspaniały, sunkus - ciężki, baisus - straszny
-ūs
puikūs - wspaniali, sunkūs - ciężcy, baisūs - straszni

!4 żeński
-a
balta - biała, geltona - żółta
!4 żeński
-os
baltos - białe, geltonos - żółte

-ia
žalia - zielona, kurčia - głucha
-ios
žalios - zielone, kurčios - głuche,


didelė - duża, auksinė - złota, tamsiaplaukė - ciemnowłosa
-ės
didelės - duże, auksinės - złote, tamsiaplaukės - ciemnowłose

-i
puiki - wspaniała, sunki - ciężka, baisi - straszna
-ios
puikios - wspaniałe, sunkios - ciężkie, baisios - straszne
}

  • Oprócz form rodzajów męskiego i żeńskiego, we współczesnym języku litewskim zachowały się szczątku rodzaju nijakiego przymiotników jakościowych. Przymiotniki rodzaju nijakiego mają końcówki -a, -ia i -u, np.
balta - biało, tamsa - ciemno, puiku - wspaniale

Formy przymiotnikowe rodzaju nijakiego są tłumaczone na język polski jako przysłówki, jednak w języku litewskim nigdy przysłówków nie zastępują. Są używane m.in. w zdaniach bezpodmiotowych w funkcji orzecznika, np. :

Šiandien labai šalta. - Dzisiaj było zimno.
Ar tau čia nebaisu? - Czy ci tutaj nie strasznie?

W języku litewskim istnieją również przymiotniki zaimkowe (įvardžiuatiniai būdvardžiai), powstałe jako złożenia przymiotników z zaimkami, np. gražus + jis (on) - gražusis "ten piękny", graži + ji (ona) - gražioji "ta piękna". Oczywiście nie wszystkie przymiotniki mogą być używane w formach zaimkowych, od przymiotników relacyjnych ani o rodzaju nijakim nie tworzy się ich.

Zdrobnienia litewskich przymiotników najczęściej tworzy się za pomocą przyrostków -utis (-utė- r.ż.), -ytis (-ytė), -ukas (-ukė), np. saldus - saldutis "słodziutki", plonas - plonytis "cieniutki", maža - mažulė "malutka".

Stopniowanie przymiotników (Būdvardžių laipsniavimas)

W języku litewskim są trzy podstawowe stopnie przymiotników : równy, wyższy i najwyższy. Formy stopnia wyższego i najwyższego są tworzone regularnie od tematu formy w stopniu równym. W języku litewskim nie ma charakterystycznego dla języka polskiego i wielu innych języków supletywizmu form najczęściej używanych przymiotników, np.:

lit. geras - geresnis
pol. dobry - lepszy
Forma stopnia wyższego

Stopień wyższy jest tworzony przyrostkiem -esnis od przymiotników rodzaju męskiego i -esnė od przymiotników rodzaju żeńskiego, np.:

mažas - mažesnis, maža - mažesnė
mały - mniejszy, mała - mniejsza
žalias - žalesnis, žalia - žalesnė
zielony - zieleńszy, zielona - zieleńsza
didis - didesnis, didi - didesnė
wielki - większy, wielka - większa
Forma stopnia najwyższego

Stopień najwyższy jest tworzony za pomocą przyrostków -iausias (rodzaj męski) i -iausia (rodzaj żeński), np.:

mažas - mažesnis - mažiausias
maža - mažesnė - mažiausia
žalias - žalesnis - žaliausias
žalia - žalesnė - žaliausia

Oprócz trzech podstawowych istnieje też stopień tworzony przyrostkami -ėlesnis, -ėlesnė. Formy tego stopnia wyrażają mniejsze natężenie cechy niż forma stopnia wyższego, ale większe niż stopnia równego.

Odmiana przymiotników

W języku litewskim wyróżnia się trzy paradygmaty deklinacyjne przymiotników.

Rodzaj męski:

{ class="wikitable" style="text-align:center;"
!6 Liczba pojedyncza

!

!2 Deklinacja I
! Deklinacja II
!2 Deklinacja III

!width="100px" M.
width="100px" jaunas
width="100px" žalias
width="100px" gražus
width="100px" didelis
width="100px" stiklinis

! D.
jauno
žalio
gražaus
didelio
stiklinio

! C.
jaunam
žaliam
gražiam
dideliam
stikliniam

! B.
jauną
žal
gražų
didelį
stiklinį

! N.
jaunu
žaliu
gražiu
dideliu
stikliniu

! Ms.
jauname
žaliame
gražiame
dideliame
stikliniame

! W.
jaunas
žalias
gražus
dideli
stiklini
}

Zaimek (įvardis)


W formie grzecznościowej, zwracając się do osoby starszej lub z którą łączy nas niewielki stopień znajomości itp., używa się zaimka jūs w połączeniu z czasownikiem w liczbie mnogiej, np. Pone profesoriau, labai malonu Jūs matyti - Panie profesorze, bardzo miło Pana widzieć. Tę samą, grzecznościową funkcję, może pełnić również wyraz tamsta, będący skróconą formą zwrotu "tavo mylista" (wasza miłość), np. Seniai tamsta pas mus sveciavaisi - dawno Pan u nas nie gościł. Współcześnie jednak zwrot z tym wyrazem zaczyna być już odbierany trochę przestarzale, najczęściej więc używa się w tej funcji zaimka jūs.

{ class="wikitable" style="text-align:center;"
!width="100px" ja
width="100px" aš
!width="100px" my
width="100px" mes

! ty
tu
! wy
jūs

! on, ona
jis, ji
! oni, one
jie, jos
}

Zachowane zostały też formy liczby podwójnej: mudu - my dwaj, mudvi- my dwie, judu, judvi - wy dwoje/dwie, juodu- oni oboje, jiedvi- one obie.

Do zaimków dzierżawczych należą: manas, mana - mój(-a), tavas, tava - twój(-a), savas, sava - swój(-a), jo, jos - jego, jej, mūsų - nasz, jūsų - wasz, - ich. Zwykle w języku potocznym zamiast literackiego "manas" i "tavas" używa się skróconych form mano i tavo, np. Tai mano brolis ir mano sesuo- to mój brat i moja siostra.

Czasownik


System czasowników w języku litewskim jest bardzo rozbudowany i wyróżnia się wielością form - posiada aż trzynaście imiesłowów. Ponadto czasowniki dzielą się tak jak w polskim na dokonane oraz niedokonane, i jak wszystkie języki indoeuropejskie na przechodnie i nieprzechodnie.

Czasy

  • Czas teraźniejszy (esamasis laikas)- wyraża czynność równoczesną z chwilą rozmowy, np. Jis visą vakarą sėdi prie kompiuterio- on cały wieczór siedzi przy komputerze. Negację tworzy się przez dodanie przedrostku ne-, np. dirba - nedirba "nie pracuje". Zwrotność wyraża formant -s, np. rengti "ubierać" - rengtis "ubierać się", lenkti "zginać" - lengtis "zginać się".

Odmiana czasownika būti - być.

{ class="wikitable" style="text-align:center;"
!2 Liczba poj.
!2 Liczba mnoga

!width="100px" aš
width="100px" esu
!width="100px" mes
width="100px" esame

! tu
esi
! jūs
esate

! jis, ji
yra
! jie, jos
yra
}

Bezokoliczniki są zakończone na -ti. Końcówki koniugacyjne:

{ class="wikitable" style="text-align:center;"


!width="80px" aš
width="80px" -(i)u
!width="80px" mes
width="80px" -me

! tu
-i
! jūs
-te

! jis, ji

! jie, jos

}

np. tikėti - tikiu, tiki, tiki, tikime, tikite, tiki "wierzyć"

nešti - nešu, neši, neša, nešame, nešate, neša "nieść"

  • Czas przeszły jednokrotny (būtasis kartinis laikas)- wyraża czynność, która odbyła się lub trwała i zakończyła przed momentem rozmowy, np. Mano draugas jau atvažiavo - mój kolega już przyjechał. Może być też używany przy opisywaniu stanu o nieokreślonym czasie trwania, np. Ežeras ir upė buvo tarp miškų- jezioro i rzeka znajdowały się (dosł. były) wśród lasów.
  • Czas przeszły wielokrotny (būtasis dažninis laikas)- używa się go, kiedy mowa o czynności powtarzającej się w przeszłości, ale nieokreśloną liczbę razy, np. Kas vasarą važiuodavome prie jūros- co lato jeździliśmy nad morze. Formy osobowe są tworzone od tematu czasownika za pomocą formantu -dav(o)-, np. groti - grodavome "graliśmy, grywaliśmy".
  • Czas przyszły (būsimasis laikas)- tworzony za pomocą formantu -s(i)- i końcówek osobowych, np. miegoti "spać" - miegosiu.
  • Czasy złożone równoległe (sudėtiniai pradėtiniai laikai)- wyrażają czynność zaczętą przed rozpoczęciem innej czynności i trwającą równocześnie z nią. Są tworzone za pomocą czasownika posiłkowego būti oraz imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego, np. Juras jau buvo beatkeliąs atvykstantiems vartus, bet juos vėl privėrė- Juras już zamierzał otworzyć przybywającym bramę (dosł. był otwierający dla przybywających bramę), ale ją znów przymknął.
  • Czasy złożone uprzednie (sudėtiniai atliktiniai laikai)- wyrażają stan, będący rezultatem wcześniejszych czynności, związany z konkretnym momentem teraźniejszości, przyszłości lub przeszłości. Tworzony jest z czasownika posiłkowego būti i imiesłowu czynnego czasu przeszłego jednokrotnego, np. Aš jau esu girdėjusi jį dainuojant- ja już słyszałam, jak on śpiewa (dosł. jestem już usłyszawszy jego śpiewając).

Tryby (Nuosakos)

  • Tryb rozkazujący (liepiamoji nuosaka)- można go utworzyć dla 2. osoby l. poj. i 1. i 2. osoby l. mnogiej, za pomocą końcówek: tu- -k(i), jūs- -kime, jie, jos- -kite, np.:

mokyti "uczyć" - mokyk "ucz", mokykis "ucz się", mokykime- uczmy, mokykimes- uczmy się, mokykite - uczcie, mokykites - uczcie się.

  • Tryb przypuszczający (tariamoji nuosaka)- wyrażany za pomocą końcówek: aš- -čiau, tu- -tum, -tumei, jis, ji- -tų, mes- -tume, -tumėme, jūs- -tute, -tutėte, jie, jos- -tų. W mowie potocznej częściej używa się krótszego formantu dla 2. osoby liczby poj. i mnogiej. Np. Jei turėtume savo laivą, apiplauktume juo visą žemę - jeśli mielibyśmy własny statek, opłynęlibyśmy na nim całą ziemię.
  • Tryb nieświadka (netiesioginė nuosaka)- używa się go, gdy chcemy podkreślić, że przekazywana informacja pochodzi z innego źródła niż nasze, gdy wyrażamy własną opinię o czynności tylko na podstawie jej rezultatów oraz gdy chcemy wyrazić zaskoczenie lub zdziwienie jakąś nagle spostrzeżoną czynnością.

Imiesłowy (Dalyviai)

Liczebnik (Skaitvardis)


Odpowiada na pytanie Keli?, Kelios? - ile?, Kelintas?, Kelinta? - który (-a)?.

! liczebnik !! litewski

1 vienas

2 du, dvi

3 trys

4 keturi, keturios

5 penki, penkios

6 šeši, šešios

7 septyni, septynios

8 aštuoni, aštuonios

9 devyni, devynios

10 dešimt

11 vienuolika

12 dvylika

13 trylika

14 keturiolika

15 penkiolika

16 šešiolika

17 septyniolika

18 aštuoniolika

19 devyniolika

20 dvydešimt

30 trysdešimt

40 keturiasdešimt

50 penkiasdešimt

60 šešiasdešimt

70 septyniasdešimt

80 aštuoniasdešimt

90 devyniasdešimt

100 šimtas

1000 tūkstantis
}

Słowotwórstwo

Nazwy wykonawców czynności (Veikėjų pavadinimai)

W języku litewskim nazwy wykonawców czynności oraz profesji, zawodów są tworzone przyrostkami przeważnie od tematu czasownika.

Najczęściej używanymi przyrostkami są:

-tojas, -toja
gydy- ti "leczyć" - gydytojas "lekarz", gydytoja "lekarka"
moky- ti "uczyć" - mokytojas' "nauczyciel", mokytoja "nauczycielka"
mokė- ti "płacić" - mokėtojas "płatnik", mokėtoja "płatniczka"
-ėjas, -ėja
glob- oti "opiekować się" - globėjas "opiekun", globėja "opiekunka"
kirp- ti "strzyc" - kirpėjas "fryzjer", kirpėja "fryzjerka"
-lys, -lė
pirk- ti "kupować" - pirklys "kupiec"
-ovas, -ovė
vald- yti "władać" - valdovas "władca", valdovė "władczyni"
-inys, -inė
mok- yti "uczyć" - mokinys "uczeń", mokinė "uczennica"
ting- ėti "lenić się" - tinginys "leń"
-ikas, -ikė
bėg- ti "biec" - bėgikas "biegacz", bėgikė "biegaczka"
plauk- ti "pływać" - plaukikas "pływak", plaukikė "pływaczka"
-ininkas, -ininkė (dadawane do tematów rzeczowników)
darb- as "praca" - darbininkas "pracownik", darbininkė "pracowniczka"
krepš- ys "kosz" - krepšininkas "koszykarz- sportowiec", krepšininkė

Nazwy narzędzi (įrankių pavadinimai)

-tuvas
lėk- ti "lecieć" - lėktuvas "samolot"
šau- ti "strzelać" - šautuvas "strzelba"
-tuvė
kep- ti "smażyć" - keptuvė "patelnia"
trin- ti "trzeć" - trintuvė "tarka"
-iklis
jung- ti "włączać" - jungiklis "wyłącznik"
var- yti "napędzać" - variklis "motor"
-klas
gin- ti "bronić" - ginklas "broń"
turė- ti "trzymać" - turėklas "poręcz"
-yklė
taup- yti "oszczędzać" - taupyklė "skarbonka"
rod- yti "wskazywać" - rodyklė "strzałka"

Nazwy miejsc (Vietų pavadinimai)

Do najczęstszych przyrostków należą:

-ynas (rzeczowniki z tym przedrostkiem mają znaczenie skupiska rzeczy, przedmiotów)
berž- as "brzoza" - beržynas "las brzozowy"
knyg- a "książka" - knygynas "księgarnia"
vynuog- ė "winogrono" - vynougynas "plantacja winogron, winnica"
-ynė
maud- ytis "kąpać się" - maudynė "kąpielisko"
-inė
pelen- ai "popiół" - peleninė "popielniczka"
pinig- as "pięniądz" - piniginė "portfel"
plyt- a "cegła" - plytinė "cegielnia"
vaist- ai "leki" - vaistinė "apteka"
-uma
dyk- as "pusty" - dykuma "pustynia"
saus- as "suchy" - sausuma "ląd"
-ystė
karal- ius "król" - karalystė "królestwo"
vyskup- as "biskup" - vyskupystė "biskupostwo"
-ykla
kirp- ti "ścinać" - kirpykla "fryzjer"
mok- yti "uczyć" - mokykla "szkoła"
plau- ti "myć" - plovykla "myjnia"
karal- ius "król" - karalystė "królestwo"
vyskup- as "biskup" - vyskupystė "biskupostwo"

Kilka zwrotów w języku litewskim

Lietuviškai : po litewsku

laba diena : dzień dobry

prašau, prašom : proszę

ačiū, dėkui : dziękuję

kiek? : ile

taip : tak

ne : nie

atsiprašau : przepraszam

nesuprantu : nie rozumiem

(ar) kalbate angliškai? : Mówi Pan/Pani po angielsku?

Kur yra ...? : Gdzie jest ...?

lenkiškai : po polsku

Esu lenkas. (lenkė) : Jestem Polakiem. (Polką)

Mano vardas... : Nazywam się...