Język japoński

– język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.

Historia i pochodzenie

Najstarsze znane teksty to pochodzące z V i VI wieku nazwy własne. Nie mówią jednak one wiele o języku. Najstarsze dłuższe teksty pochodzą z VIII wieku (kiki). Już wtedy chińskich znaków zaczęto używać do sylabicznego zapisu wymowy.

Jednak pewne sylaby, które są identyczne we współczesnym japońskim były zapisywane różnymi znakami i był to zapis konsekwentny. Świadczy to o tym, że dawny japoński miał więcej samogłosek (lub ogólniej: typów sylab) – osiem zamiast współczesnych pięciu, za to nie rozróżniał długości samogłosek, tak jak to czyni współczesny japoński.

Kluczowa jest jednak nie liczba samogłosek, lecz wysokie prawdopodobieństwo obowiązywania zasady harmonii samogłosek – podobnie jak w językach uralo-ałtajskich. Jest to jeden z głównych argumentów za uralo-ałtajskim pochodzeniem języka japońskiego. Świadczyć mają również o tym podobieństwa morfologiczne i składniowe do języków ałtajskich (np. tureckiego, mongolskiego). Niektórzy badacze doszukują się również podobieństw do języków malajo-polinezyjskich.

Do innych dawnych cech należy:

Inne teorie łączą japoński z koreańskim (również o wątpliwej pozycji, zwolennicy teorii uralo-ałtajskich zaliczają zwykle do nich również koreański) lub z różnymi grupami języków ludów Pacyfiku.

Żadna teoria nie zdobyła rozstrzygającego uznania i japoński pozostaje najczęściej używanym językiem, o którego pochodzeniu nie wiadomo praktycznie nic pewnego.

Gramatyka

Japoński jest językiem o szyku wyrazów w zdaniu SOV, tzn. podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Taki sam szyk dopuszcza np. łacina, jednak większość współczesnych języków europejskich używa szyku podmiot-orzeczenie-dopełnienie (SVO), więc przyzwyczajenie się może sprawiać pewne trudności.

Rzeczowniki japońskie nie odmieniają się przez liczbę i rodzaj. Liczba mnoga tworzona jest przez kontekst, specjalne sufiksy (niemal wyłącznie w odniesieniu do rzeczowników oznaczających osoby) lub reduplikację: hito (人) – człowiek, podczas gdy hitobito (人人, zapisywane zwykle przez znak duplikacji: 人々) – ludzie. Liczbę mnogą można również tworzyć przez użycie liczebników lub określeń typu kilka, wiele. Użycie liczebników wymaga tzw. liczników (klasyfikatorów), podobnie jak w polskim - arkusz papieru (一枚 ichimai), sztuka bydła (一頭 ittō) itp.

Czasowniki są odmienne, a ich odmiana – dość regularna: nieregularne występują bardzo rzadko. Występują dwa czasy – przeszły oraz teraźniejszo-przyszły. Przymiotniki podlegają tym samym prawom odmiany co czasowniki, gdyż zawierają w sobie znaczenie „być jakimś...”, więc mogą pełnić rolę jedynego orzeczenia w zdaniu.

Np. zdanie: Mura-ga furui (村が古い) znaczy „Wioska (jest) stara”. Ponieważ przymiotnik furui jest orzeczeniem, można utworzyć jego formę czasu przeszłego furukatta. Mura-ga furukatta (村が古かった) oznacza więc „Wioska (była) stara”. Analogicznie tworzy się przeczenie furukunai – „nie (jest) stara” i przeczenie czasu przeszłego furukunakatta – „nie (była) stara”.

W języku japońskim występuje pewna forma akcentu tonicznego, która jednak nie ma charakteru dystynktywnego – mory mogą być wymówione za pomocą dwóch tonów: wysokiego i niskiego, choć istnieją zasady, które do pewnego stopnia regulują akcent, np. raz obniżony akcent nie może ulec ponownemu podwyższeniu w wyrazie. Akcent toniczny umożliwia czasem rozróżnienie różnych wyrazów homofonicznych, choć nie jest to regułą (wspomniany wyżej brak dystynktywności). Prawie całkowite rozróżnienie wyrazów umożliwia użycie kanji, w języku mówionym oprócz akcentu ważny jest przede wszystkim kontekst wypowiedzi.

Bardzo rozwinięty jest system języka grzecznościowego (敬語 keigo).

Zaimki

Osobowe

W języku japońskim nie ma oddzielnej klasy słów będących zaimkami osobowymi, istnieje pewna grupa rzeczowników pełniąca ich rolę.

W przeciwieństwie do innych japońskich rzeczowników, zaimki generalnie posiadają różne liczby pojedynczą i mnogą. Użycie zaimka pojedynczego w mnogim kontekście jest wprawdzie możliwe, ale może brzmieć dziwnie.

Liczbę mnogą zaimków tworzy się sufiksem -tachi lub rzadziej -ra

{class="wikitable"

align="center"
!Zaimek
!Zastosowanie
align="center"
!"2"Zaimki 1. osoby

わたくし watakushibardzo formalne, zarezerwowane dla publicznych wystąpień itp.

わたし watashiraczej formalne

あたし atashinieformalne, używane przez kobiety

ぼく bokunieformalne, używane głównie przez młodych mężczyzn

おれ orebardzo nieformalne, używane przez mężczyzn

しょうせい shōseiniższy pozycją społeczną do wyższego, używane przez mężczyzn

われわれ warewareliczba mnoga, nieco oficjalna

せっしゃ　sesshadawniej używane głównie przez samurajów, obecnie nie stosowane
align="center"
!"2"Zaimki 2. osoby

あなた anataraczej formalne, może oznaczać kochanie (tylko żona do męża)

あんた antanieformalne

きみ kiminieformalne, używane głównie przy zwracaniu się do dziewczyn

おまえ omaenieformalne, ostatnio staje się coraz bardziej popularne

きさま kisamazaimek-wyzwisko, spotykane głównie w anime, rzadko w rzeczywistym języku,

てめえ temeepodobnie jak kisama
}

W języku japońskim jest też zwyczaj dodawania końcówek do nazwisk i imion, odpowiadających polskiemu „Pan” w „Pan Kowalski”. Niektóre z nich to:
{class="wikitable"

align="center"
!Sufiks
!Przeznaczenie

さん -san
do dorosłych

くん -kun
do młodych chłopców i wśród męskich przyjaciół,
także kolegów po fachu

ちゃん -chan
głównie do młodych dziewczyn i wśród żeńskich przyjaciół
(ale nie zawsze), także pieszczotliwe zdrobnienie

さま -sama
wyraża głęboki szacunek

どの -dono
bardzo oficjalny, głównie w listach i innych dokumentach

はん -han
równoważnik -san w niektórych dialektach japońskiego

こ -ko
stosowane do małych dzieci oraz zwierząt

せんぱい -senpai
do starszych kolegów (np.: ze szkoły)
}

Wskazujące i pytające

Zaimki wskazujące dzielą się na trzy grupy. Każda z nich określa inne miejsce (usytuowanie) tematu (przedmiotu rozmowy). Pierwsza z nich sygnalizuje, że temat dotyczy tego, co "przy mówiącym lub jego dotyczącym" ("koko-ni aru", to jest tu, przy mnie, to moje). Druga grupa dotyczy "słuchającego" ("soko-ni aru", "to jest u ciebie, dotyczy ciebie"). Trzecia grupa to "trzecie usytuowanie, poza rozmawiającymi" ("asoko-ni aru", "z dala od nas, nie nasze").

{class="wikitable"

align="center"
!Klasa
!Znaczenie
!Wymowa
!Zapis (jeśli jest inny od hiragany)

"3"osobowewskazujący samodzielny (on)かれ kare彼

wskazujący niesamodzielny (ten człowiek)かの kano (archaiczny)

pytający (kto?)だれ dare誰

"4"miejscawskazujący (tu, przy mnie)ここ koko

wskazujący dot. słuchającego (tam u ciebie)そこ soko

wskazujący dalszy (tam, w trzecim miejscu)あそこ asoko

pytający (gdzie?)どこ doko

"4"kierunkuwskazujący (w tę stronę, do mnie, przy mnie)こっち kotchi こちら kochira

wskazujący bliższy słuchającego (w twoją stronę), przy tobieそっち sotchi そちら sochira

wskazujący dalszy (w tamtą stronę, poza nami)あっち atchi あちら achira

pytający (dokąd? gdzie?, który? kto?)どっち dotchi どちら dochira

"4"przedmiotowy
samodzielnywskazujący bliższy mówiacego (to)これ kore

wskazujący bliższy słuchającego (to u ciebie)それ sore

wskazujący dalszy (tamto)あれ are

pytający (które?)どれ dore

"4"przedmiotowy
niesamodzielnywskazujący bliższy (to krzesło)この kono

wskazujący bliższy rozmówcy (to krzesło u ciebie)その sono

wskazujący dalszy (tamto krzesło)あの ano

pytający (które krzesło?)どの dono

"4"typudot. mówiącego (tego rodzaju)こんな konna

wskazujący dot. słuchającego (tego rodzaju)そんな sonna

wskazujący dalszy (tamtego rodzaju)あんな anna

pytający (jakiego rodzaju?)どんな donna

"4"sposobuwskazujący (w ten sposób, jak to)こう kō

wskazujący bliższy (trudno o dosłowne tłumaczenie)そう sō

wskazujący dalszy (trudno o dosłowne tłumaczenie)ああ ā

pytający (jak?)どう dō

"2"czasuwskazujący (wtedy)さて sate

pytający (kiedy?)いつ itsu

liczbypytający liczby (ile?)いくつ ikutsu

"3"innepytający przedmiotowy (co)なに nani lub なん nan何

negatywny przedmiotowy (nic)なにも nani-mo何も

nieokreślony przedmiotowy (coś)なにか nani-ka何か
}

Partykuły

Język japoński nie jest językiem indoeuropejskim i z tego powodu występują trudności w poznawaniu i rozumieniu jego zasad i reguł. Szczególną rolę spełniają w nim partykuły, zwane także postpozycjami. Według nomenklatury japońskiej, jest to pomocnicza część mowy, występująca po słowach i nadająca im stosowne znaczenie.

{class="wikitable"

align="center"
!Partykuła
!Funkcja
!Przybliżone znaczenie
!Uwagi

は watemat rola mianownika, wywołanie tematupisane sylabą ha hiragany

が gapodmiot</td><td>rola mianownika, określa podmiot zdania

の nofunkcja dzierżawcza</td><td>rola dopełniacza

を odopełnienie bliższebiernikpisane sylabą wo hiragany

で demiejsce akcji, narzędziemiejscownik, rola narzędnikowa, czym?

に nikierunek ruchu, miejsce istnieniakilka innych funkcji

へ ekierunek ruchuprzyimek do, kupisane sylabą he hiragany

と tolista obiektówspójnik i lub z (wyłącznie przy łączeniu rzeczowników, nie całych zdań)

から karapoczątek lub przyczynaponieważ, od, ze względu na

まで madekoniecrola przyimkowa do, aż do
}

Partykuły wa i ga

Różnica między wa i ga nie należy do prostych do wyjaśnienia. W ogólności, istnieją dwie możliwe sytuacje:
Sytuacja pierwsza jest stosunkowo prosta, należy tylko zapamiętać właściwą postpozycję. Dla przykładu, ustalona postpozycja jest stosowana w przypadku:
W drugim przypadku sprawa jest bardziej złożona. Często, w przypadku mniej skomplikowanych zdań, decyzję można podjąć na podstawie następujących reguł:
Istnieją jednak sytuacje, kiedy istotnie można użyć i jednej, i drugiej postpozycji, zaś od wyboru zależy dokładne znaczenie wypowiedzi. Pełne opanowanie tego aspektu języka nie jest łatwe i wymaga dużo praktyki, ich znaczenie można jednak przybliżyć za pomocą polskich odpowiedników:

Innym przykładem, który może ułatwić zrozumienie, jest kontrast: これは？ kore-wa? oraz これが？ kore-ga?. Obydwa zdania są nieformalne i mocno uproszczone (ale wciąż poprawne) i mimo podobieństwa mają zupełnie inne znaczenie. Pierwsze z nich, これは？, można by przetłumaczyć jako „Co to?”, czyli pytanie o wskazywany przedmiot; drugie – これが？ odpowiada polskiemu „To?”, tzn. „Czy to jest właśnie rzecz, o którą chodziło?”. Użycie ga wyraźnie wskazuje, że mowa jest o jednym, konkretnym przedmiocie, a nie ogólnej naturze czegoś.

Partykuły e i ni

Partykuły te mają prawie identyczne znaczenie w przypadku wyrażania ruchu "w kierunku do", z tym, że e (へ) stosuje się rzadziej niż ni (に). Postpozycja e bardziej oznacza sam kierunek, ni z kolei skupia się na celu, dlatego też w razie wątpliwości bezpieczniej jest użyć ni (に). Jednakże obydwie formy 東京に行く Tōkyō-ni iku i 東京へ行く Tōkyō-e iku („jechać do Tokio”) są poprawne (pierwsza wskazuje na determinację podróżującego i jego chęć bezpośredniego dotarcia do miejsca przeznaczenia, druga na wybrany kierunek, choć nie wyklucza tak dotarcia do celu, jak i zmiany planu podróży).

O ile partykuła e ma wyłącznie "charakter kierunkowy" to partykuła ni ma wiele różnych funkcji zależnych od konstrukcji zdania, kontekstu, użytych słów itp.

Inne partykuły

Pewna grupa partykuł może być umieszczana na końcu zdania. Odpowiadają one polskim partykułom emfatycznym, jak np.: ależ, no, przecież, co nie? itp.

Do najpopularniejszych należą:

Czasowniki

Orzeczenie (a więc i czasownik) występuje na końcu zdania. Japońskie czasowniki odmieniają się dość regularnie. Istnieją jedynie dwa czasy: teraźniejszo-przyszły (nieprzeszły) i przeszły.

Czasowniki regularne należą do dwóch grup – czasowniki o temacie spółgłoskowym (zakończone w formie słownikowej na -u) i samogłoskowym (zakończone na -eru lub -iru, przy czym -e- i -i- należą do tematu, a końcówką jest -ru). Tak więc wszystkie formy słownikowe (jednoznaczne z formą twierdzącą czasu teraźniejszo-przyszłego) kończą się na -u. Należy jednak pamiętać, że choć wszystkie czasowniki samogłoskowe mają zakończenie -eru bądź -iru, to nie wszystkie czasowniki na -eru i -iru należą do odmiany samogłoskowej, np.

Problem ten występuje jednak tylko w przypadku, gdy dwie ostatnie głoski słowa to -ru. Wszystkie inne czasowniki odmieniają się spółgłoskowo. Czasowników nieregularnych jest niewiele. Najważniejsze są cztery z nich – aru, suru, iku, kuru oraz grupa czasowników pochodnych od suru.

Od czasowników tworzy się formę grzecznościową -masu, którą odmienia się jak czasownik.

{class="wikitable"

align="center"
!"2"Klasa
!"2"Czas teraźniejszo-przyszły
!"2"Czas przeszły
!"2"Forma -masu
align="center"
!Twierdzenie
!Przeczenie
!Twierdzenie
!Przeczenie
align="center"
!"9"Temat spółgłoskowy
-う -uわない -wanaiった -ttaわなかった -wanakattaいます -imasu
align="center"
-る -ruらない -ranaiった -ttaらなかった -ranakattaります -rimasu
align="center"
-つ -tsuたない -tanaiった -ttaたなかった -tanakattaちます -chimasu
align="center"
-く -kuかない -kanaiいた -itaかなかった -kanakattaきます -kimasu
align="center"
ぐ -guがない -ganaiいだ -idaがなかった -ganakattaぎます -gimasu
align="center"
-す -suさない -sanaiした -shitaさなかった -sanakattaします -shimasu
align="center"
-ぬ -nuなない -nanaiんだ -ndaななかった -nanakattaにます -nimasu
align="center"
-む -muまない -manaiんだ -ndaまなかった -manakattaみます -mimasu
align="center"
-ぶ -buばない -banaiんだ -ndaばなかった -banakattaびます -bimasu
align="center"
!Temat samogłoskowy
-る -ruない -naiた -taなかった -nakattaます -masu
align="center"
!"4"Nieregularne
する suruしない shinaiした shitaしなかった shinakattaします shimasu
align="center"
いく ikuいかない ikanaiいった ittaいかなかった ikanakattaいきます ikimasu
align="center"
くる kuruこない konaiきた kitaこなかった konakattaきます kimasu
align="center"
ある aruない naiあった attaなかった nakattaあります arimasu
align="center"
!Forma grzecznościowa -masu
-ます -masuません -masenました -mashitaませんでした -masen deshita
}

Forma koneksywna

Formę koneksywną (tj. formę zakończoną na -te) tworzy się zmieniając końcowe -a w formie twierdzącej czasu przeszłego na -e. Formę przeczącą koneksywną tworzy się dodając końcówkę -de do formy teraźniejszej przeczącej (-nai). Obu form używa się jako najpopularniejszego sposobu tworzenia zdań współrzędnie złożonych (odpowiadają one zatem polskim imiesłowom przysłówkowym i spójnikowi i: (nie) robiąc, (nie) zrobiwszy, (nie) (z)robi(ł) i ...). W użyciu samodzielnym forma koneksywna twierdząca odpowiada poufałemu rozkaźnikowi (zrób), zaś przecząca - poufałemu zakazowi (nie rób). Dodanie do formy koneksywnej (twierdzącej i przeczącej) czasownika kudasai tworzy uprzejme prośby (proszę zrobić, proszę nie robić).

Przykład:
{class="wikitable"


!Zdanie!!Tłumaczenie

Czytaćyomu

Czytaj!yonde

Nie czytaj!yomanaide

Proszę przeczytać!yonde kudasai

Proszę nie czytać!yomanaide kudasai
}

Pytania

Pytania formuje się za pomocą partykuły か ka stawianej na samym końcu zdania. Można nie dodawać ka, a w zamian zmienić tylko intonację na rosnącą, jednak ten sposób nie jest polecany początkującym. W języku potocznym, gdy zwracamy się np. do przyjaciół możemy zastosować partykułę の no. Np. 行くの？ iku no? – „(Czy) idziesz?”

Język japoński a język polski

Słownictwo japońskie dociera do języka polskiego głównie wskutek promieniowania oryginalnej kultury japońskiej: film, literaturę, kuchnię, sporty walki, mangę, anime. Zapożyczenia to takie m.in. słowa, jak: gejsza, siogun, samuraj, katana, karate, dżudo, aikido, tempura, sushi, sashimi, origami, karaoke itd.

Wpływy innych języków

Bardzo duży wpływ miał język chiński – ilość słownictwa pochodząca z chińskiego jest porównywalna z ilością słownictwa rdzennie japońskiego, o ile nie większa. Pewna liczba słów pochodzi również z języka Ajnów.

Z drugiej połowy ostatniego tysiąclecia pochodzi pewna grupa zapożyczeń z portugalskiego, niderlandzkiego, niemieckiego, francuskiego i innych języków europejskich, częstokroć mające swoje kanji.

Współcześnie głównym źródłem nowych słów jest język angielski. Osobną grupę słów stanowią wasei-eigo 和製英語 (japońskie słowa utworzone z angielskich morfemów, często w niewielkim związku z ich pierwotnym znaczeniem) – najlepszym przykładem niech będzie walkman czy nō-surību „podkoszulek” (od ang. no + sleeve „bez rękawów”).

Zobacz też

Linki zewnętrzne