Język białoruski
))}}
Język białoruski (biał. беларуская мова, biełaruskaja mowa) – należy do grupy języków wschodniosłowiańskich. Liczba osób posługujących się tym językiem wynosi około 9 milionów.
Historia
Okresy w historii języka białoruskiego:
- Staroruski, ogólnoruski (X-XIV w.)
- Język ruski (XIV-XVIII w.)
- formowanie języka ruskiego (XV w.)
- złoty wiek, język państwowy w Wielkim Księstwie Litewskim (XVI w.)
- stopniowy upadek (XVIIIw.)
- język ludowy (XVIII w.)
- Nowy (współczesny) język białoruski
Formowanie się języka staroruskiego zaczęło się w XII wieku. W XIII wieku język ruski stał się językiem państwowym Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwsza drukowana książka w języku staroruskim - Psałterz - wydana została przez Franciszka Skarynę w 1517 roku. Skaryna, wydając w latach 1517-1519 księgi Starego Testamentu po starorusku, dokonał również drugiego na świecie tłumaczenia Biblii na język niekanoniczny. W XVI wieku jedna z pierwszych kodyfikacji prawa w Europie - tzw. statuty litewskie (1522, 1566, 1588) - pisane były po starorusku. Język ruski był też językiem dyplomacji Wielkiego Księstwa Litewskiego, używanym w kontaktach z Rosją i Polską. Koniec XVI wieku - pojawienie się pierwszej gramatyki języka staroruskiego (1596 - L. Zizanija, 1619 - M. Smatrycki). Po zawarciu unii lubelskiej (1569) zaczęła się ekspansja języka polskiego na ziemie WKL. Wskutek tego w 1697 roku język ruski jako język urzędowy WKL zastąpiony został oficjalnie przez język polski.
Od XVIII wieku do połowy XIX wieku - to okres upadku języka ruskiego. Liczne wojny doprowadziły do zmniejszenia się ludności ruskiej w XVIII wieku, a w 1795 roku wskutek upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów ziemie ruskie włączono do Rosji. .
Odrodzenie i nowoczesne kształtowanie współczesnego języka białoruskiego nastąpiło dopiero w połowie XIX wieku dzięki twórczości polskich i białoruskich postaci życia literackiego: Jana Barszczewskiego, Władysława Syrokomli, Wincenta Dunina-Marcinkiewicza, Franciszka Bahuszewicza, Adama Hurynowicza i innych pisarzy i poetów. W roku 1918 uzyskał status języka państwowego Białoruskiej Republiki Ludowej, później Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Do lat 40. oprócz języka białoruskiego na Białorusi językami urzędowymi były również język rosyjski, jidysz i polski. Do rozwoju i dalszego kształtowania się języka literackiego przyczynili się wybitni poeci i pisarze białoruscy początku XX wieku Janka Kupała, Jakub Kołas, Maksim Bahdanovič, Maksim Harecki, Vacłaŭ Łastoŭski, Jazep Losik, Źmitrok Biadula, Kuźma Čorny i in.
Koniec lat 20. - lata 30. - okres represji stalinizmu. Zaczęła się ostra walka z tzw. "nacdemami" (nacjonał-demokratyzmem) na obszarze Białoruskiej SRR. Znaczna liczba inteligencji białoruskiej została zamordowana.
Zmiany na lepsze zaszły dopiero w końcowym okresie pierejstrojki. W 1991 roku weszła nowa ustawa o językach na Białorusi. Język białoruski został jedynym językiem państwowym. Jednak ta norma prawna uległa zmianie w 1995 wskutek polityki elit rządzących na Białorusi od 1994 roku. Obecnie język białoruski jest powoli zastępowany językiem rosyjskim (chociaż formalnie na Białorusi obowiązują dwa języki). Język białoruski jest także używany w Polsce (na Podlasiu) i wśród emigrantów białoruskich w Kanadzie. Znaczna część białoruskiego społeczeństwa w codziennych kontaktach posługuje się tzw. trasianką (kreolem języka rosyjskiego i białoruskiego). W trasiance dominuje rosyjska leksyka. Fonetycznie jest bliższa białoruskiemu. Ilość cech białoruskich czy rosyjskich jest sprawą indywidualną każdego użytkownika, gdyż nie posiada ona żadnych norm.
Do rozwoju współczesnego języka literackiego przyczynili się polscy pisarze XVIII-wieczni K. Maroszewski, M. Korycki, w XIX wieku - J. Czeczot, W. Syrokomla, F. Dunin-Marcinkiewicz, F. Bohuszewicz i inni. Nad opracowaniem norm nowożytnego języka literackiego pracował Bronisław Taraszkiewicz. W 1918 r. wydał pierwszą gramatykę nowoczesnego języka białoruskiego. Język starobiałoruski w XIX w. (po upadku powstania styczniowego) zaczęto zapisywać w alfabecie łacińskim, ze względu na zakaz drukowania w języku starobiałoruskim. Dopiero później zastąpiony został cyrylicą (dyskusja na łamach gazety "Naša niva" w 1916 roku). Język starobiałoruski był zapisywany także przy pomocy pisma arabskiego (tzw. al-kitaby) przez Tatarów litewskich. Zostali oni osiedleni na terenach Podlasia w celu ochrony ziem granicznych przed najazdami Krzyżaków.
Dialekty
Wyróżnia się 2 dialekty:- północno-wschodnie
- południowo-zachodnie
Pomiędzy nimi znajduje się pasmo dialektów przejściowych.
Język białoruski w Polsce
Zgodnie z ustawą z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym<ref></ref>, język białoruski został wprowadzony jako język pomocniczy w 5 gminach gminach województwa podlaskiego, kolejno w:- * gminie miejskiej Hajnówka (Гайнаўка) od 3 grudnia 2007 r.
- * gminie Orla (Гміна Орля) od 7 maja 2009 r.
- * gminie Narewka (Гміна Нараўка) od 16 czerwca 2009 r.
- * gminie Czyże (Гміна Чыжы) od 8 lutego 2010 r.
- * gminie miejsko-wiejskiej Hajnówka ('Гміна Гайнаўка) od 28 maja 2010 r.
Alfabet
Do zapisu języka białoruskiego stosowano dwa alfabety: cyrylicę lub alfabet łaciński - tzw. łacinkę białoruską. . Obecnie język ten zapisywany jest niemal wyłącznie za pomocą cyrylicy.
<div align="center">
+ Alfabet białoruski
! Litera
! Wymowa
А а a
Б б b
В в w
Г г dźwięczne h; w niektórych wyrazach pochodzenia obcego g
Д д d (zawsze twarde)
Е е na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie je; po spółgłosce e + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (ie)
Ё ё na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie jo; po spółgłosce o + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (io)
Ж ж ż (głoska stwardniała)
З з z; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy z a ź
І і i; po miękkim znaku i po apostrofie ji
Й й j
К к k
Л л sceniczne ł; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), jak polskie miękkie l
М м m
Н н n; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), jak ń
О о o
П п p
Р р r (głoska stwardniała)
С с s; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy s a ś
Т т t (zawsze twarde)
У у u
Ў ў ł
Ф ф f
Х х ch
Ц ц c; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy c a ć
Ч ч cz (głoska stwardniała)
Ш ш sz (głoska stwardniała)
Ы ы y
Ь ь zmiękcza poprzedzającą go spółgłoskę
Э э e
Ю ю na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie ju; po spółgłosce u + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (iu)
Я я na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie ja; po spółgłosce a + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (ia)
’ pomijany w czytaniu
Dwuznaki
Дз дз dz; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy dz a dź
Дж дж dż (głoska stwardniała)
}
</div>
Akanie jest uwzględnione w pisowni, np. карова (karowa - krowa), Лукашэнка (Łukaszenka).
Transkrypcja
Odpowiedniki liter przy transkrypcji są podane w powyższej tabelce. Litery, przy których istnieją dodatkowe reguły są oznaczone gwiazdką.
<div align="center">
+ Transkrypcja języka białoruskiego
! Litera
! Transkrypcja
А а a
Б б b
В в w
Г г h
Д д d
Е е je, ie, e *
Ё ё jo, io, o *
Ж ж ż
З з z
І і i
Й й j
К к k
Л л ł, l *
М м m
Н н n
О о o
П п p
Р р r
С с s
Т т t
У у u
Ў ў ŭ*
Ф ф f
Х х ch
Ц ц c
Ч ч cz
Ш ш sz
Ы ы y
Ь ь pomija się, ‘ *
Э э e
Ю ю ju, iu, u *
Я я ja, ia, a *
’ pomija się
}
</div>
- przez l przed ь, і, е, я, ё, ю, ль, лі, ле, ля, лё, лю np. зелле - zielle, пяклі - piakli;
- przez ł w innych sytuacjach, np. гарэлка - harełka.
- przez je, jo, ju, ja na początku wyrazów, po samogłoskach oraz ь i ', np. ем - jem, сям'ёю - siamjoju;
- przez e, o, u, a po л np. сьлёз - śloz;
- przez ie, io, iu, ia po innych spółgłoskach, np. цёпла - ciopła.
Literę Ў oddaje się przez ŭ dla potrzeb bibliotecznych, a przez u dla potrzeb wydawniczych, np. слоўнік - słoŭnik/słounik, воўк - woŭk/wouk.
Literę ь- pomija się po л, np. соль - sol;
- oddaje się przez znak zmiękczenia (´, nie apostrof ') w innych sytuacjach, np. дзень - dzień, ехаць - jechać.
Charakterystyczne cechy
- Akcentowane samogłoski o, y oraz e, i w wyrazach rodzimych otrzymują spółgłoskę protetyczną в w nagłosie lub na początku zgłoski, np. вoбpaз, вyж, вocпa, нaвyкa, нaвoддaль
- Nagłosowe e otrzymuję w białoruskim protetyczne г, np.: гэты, zaś i protezę й, np.: іскра (czyt. j'iskra), iгpaны (j'ihrany).
- Występuje opozycja między bezdźwięcznym х i dźwięcznym, szczelinowym г (jak w wyrazie Bohdan).
- Występowanie alternacji л vs. ў, np. дaў - дaлa, yзяў - yзялa, zob. wałczenie
- Występowanie alternacji в vs. ў przed spółgłoskami np. галава - галоўка, размаўляць
- Spółgłoski ч, ж, ш, дж, р, д, т są zawsze twarde
- Zanik grupy дл np. еў (jadł), пайшоў (poszedł) (cecha wspólna wszystkich języków wschodnio- i południowosłowiańskich). Wyjątek stanowią zapożyczenia z języka polskiego np. ядловец
- Dziekanie i ciekanie czyli wymowa miekkiego дз' zamiast miękkiego д' (сад - у садзе, дзень, вада - аб вадзе), i miękkiego ц' zamiast miękkiego т' (дакумент - аб дакуменце, цвёрды)
- Występowanie długich spółgłosek л, н, дз, с, ш, ж, ч, ц (np. цвіллю, пытанне, разводззе, рознагалоссе, мышшу, збожжа, ноччу, смецце) w pozycji między samogłoskami
- Akanie i jakanie
- Akcent swobodny i ruchomy np. горад - гарады, дом - дамы
- Dwie koniugacje - I, II. Istnieje także kilka czasowników o odmianie mieszanej np.: бегчы, есці, даць.
- Czasowniki I koniugacji w 3.os. liczby pojedynczej czasu teraźniejszego nie mają końcowego t: ён(яна) чытае, ён(яна) піша (w odróżnieniu od rosyjskiego).
- Brak n w nagłosie form przypadków zależnych zaimka 3.os.: з ім, з ёй(ёю), аб ім, аб ёй.
- Przymiotniki, liczebniki porządkowe, imiesłowy przymiotnikowe rodzaju męskiego, w odróżnieniu od rosyjskiego i ukraińskiego, nie mają w końcówce mianownika spółgłoski -j. np.: вясёлы, вялікі, першы, дзевяты, напісаны.
- 3 deklinacje:
- I - rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego (zakończone na -а, -е, -о, -ё) np.: герой, мастак, воблака, сэрца, поле, жніво, жыццё.
- II - rzeczowniki rodzaju żeńskiego i zakończone na -а, -я np.: казка, мяжа, просьба.
- III - rzeczowniki rodzaju żeńskiego z miękka spółgłoskową końcówką, z zakończeniem na spółgłoski syczące, na р i z zerową końcówką np.: баль, рунь, мясцовасць, сувязь, ноч, мыш.
- Istnieją też rzeczowniki o odmianie mieszanej. Zaliczają się do niej rzeczowniki:
- rodzaju nijakiego zakończone na -мя (імя, племя, стрэмя)
- rodzaju nijakiego oznaczające małe istoty np.: дзіця(ё), кураня(ё), шчаня(ё), птушаня(ё)
- rodzaju męskiego zakończone na -ін (-ын), -анін (-янін), -а (-я) np.: грамадзянін, селянін, мужчына, дзядзька.
- rzeczowniki pejoratywne, oznaczające osoby płci męskiej np.: злюка, гарэза, непаседа Te same rzeczowniki, oznaczające osoby płci żeńskiej, odmieniają się według II deklinacji. Por. D - непаседы (r. m. i ż), C - непаседу (r.m.), - непаседзе(r.ż); N - непаседам (r.m.), непаседай(r.ż.); Ms. - непаседу (r.m.), непседзе (r.ż.).
- Istnieje grupa rzeczowników nieodmiennych. Są to słowa zapożyczone z języków obcych (z francuskiego, angielskiego itd.).
Gramatyka
Deklinacja rzeczowników
W nawiasach, przy poszczególnych przykładach, wyrazy napisane są białoruską łacinką.
<div align="center">
+ Rodzaj męski l. poj.
! Przypadek
! I -г, -к, -х
! II -ж, -р, -ц, -ч, -ш
! III ~ь, ~й
! IV pozostałe litery
Mianownik
ø
ø
ь, й
ø
Dopełniacz
а
а
я
а
Celownik
у
ы
ю
у
Biernik
ø
ø
ь, й
ø
Narzędnik
ом/ам"
ом/ам"
ём/ем"
ом/ам"
Miejscownik
у
ы
і
е’
}
</div>
Objaśnienia
" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie
' głoski т, д wymieniają się na ц, дз
- <div align="center">
+ Rodzaj męski l. poj. - przykłady
! Przypadek
! I -г, -к, -х
! II -ж, -р, -ц, -ч, -ш
! III ~ь, ~й
! IV pozostałe litery
Mianownik
пірог (piroh)
двор (dvor)
пень (pień), ручай (ručaj)
стол (stoł)
Dopełniacz
пірaга (piraha)
двара (dvara)
пня (pnia), ручая (ručaja)
стала (stała)
Celownik
пірaгу (pirahu)
двары (dvary)
пню (pniu), ручаю (ručaju)
сталу (stały)
Biernik
пірог (piroh)
двор (dvor)
пень (pień), ручай (ručaj)
стол (stoł)
Narzędnik
пірaгом (pirahom)
дваром (dvarom)
пнём (pniom), ручаём (ručajom)
сталом (stałom)
Miejscownik
пірaгу (pirahu)
двары (dvary)
пні (pni), ручаі (ručai)
стале (stale)
}
</div>
<div align="center">
+ Rodzaj męski l. mn.
! Przypadek
! I -г, -к, -х
! II -ж, -р, -ц, -ч, -ш
! III ~ь, ~й
! IV pozostałe litery
Mianownik
і
ы
і
ы
Dopełniacz
оў/аў"
оў/аў"
ёў/яў"
оў/аў"
Celownik
ам
ам
ям
ам
Biernik
і
ы
і
ы
Narzędnik
амі
амі
ямі
амі
Miejscownik
ах
ах
ях
ах
}
</div>
Objaśnienie
" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.
<div align="center">
+ Rodzaj męski l. mn. - przykłady
! Przypadek
! I -г, -к, -х
! II -ж, -р, -ц, -ч, -ш
! III ~ь, ~й
! IV pozostałe litery
Mianownik
пірагі (pirahi)
двары (dvary)
пні (pni), ручаі (ručai)
сталы (stały)
Dopełniacz
пірaгоў (pirahoŭ)
двароў (dvaroŭ)
пнёў (pnioŭ), ручёў (ručajoŭ)
сталоў (stałoŭ)
Celownik
пірагам (piraham)
дварам (dvaram)
пням (pniam), ручаям (ručajam)
сталам (stałam)
Biernik
пірагі (pirahi)
двары (dvary)
пні (pni), ручаі (ručai)
сталы (stały)
Narzędnik
пірaгамі (pirahami)
дварамі (dvarami)
пнямі (pniami), ручаямі (ručajami)
сталамі (stałami)
Miejscownik
пірaгах (pirahach)
дварах (dvarach)
пнях (pniach), ручаях (ručajach)
сталах (stałach)
}
</div>
<div align="center">
+ Rodzaj żeński l. poj.
! Przypadek
! I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)
! II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! III ~я
! IV ~а (poprzedzone innymi literami)
! V ~ь
! VI -ж, -р, -ж, -ц, -ч, -ш
Mianownik
а
а
я
а
ь
ø
Dopełniacz
і
ы
і
ы
і
ы
Celownik
е'
ы
і
е.
і
ы
Biernik
у
у
ю
у
ь
ø
Narzędnik
ой/ай”
ой/ай”
ёй/яй”
ой/ай”
ю”’
у”’
Miejscownik
е'
ы
і
е.
і
ы
}
</div>
Objaśnienia
' głoski г, х i к wymieniają się na з, с i ц
. głoski т, д wymieniają się na ц, дз
" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.
"' podwaja się ostatnią spółgłoskę
<div align="center">
+ Rodzaj żeński l. poj. - przykłady
! Przypadek
! I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)
! II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! III ~я
! IV ~а (poprzedzone innymi literami)
! V ~ь
! VI -ж, -р, -ж, -ц, -ч, -ш
Mianownik
нага (naha)
мяжа (miaža)
зямля (ziamla)
сцяна (ściana)
сувязь (suviaź)
ноч (noč)
Dopełniacz
нагі (nahi)
мяжы (miažy)
зямлі (ziamli)
сцяны (ściany)
сувязі (suviazi)
ночы (nočy)
Celownik
назе (nazie)
мяжы (miažy)
зямлі (ziamli)
сцяне (ścianie)
сувязі (suviazi)
ночы (nočy)
Biernik
нагу (nahu)
мяжу (miažu)
зямлю (ziamlu)
сцяну (ścianu)
сувязь (suviaź)
ноч (noč)
Narzędnik
нагой (nahoj)
мяжой (miažoj)
зямлёй (ziamloj)
сцяной (ścianoj)
сувяззю (suviaźziu)
ноччу (nočču)
Miejscownik
назе (nazie)
мяжы (miažy)
зямлі (ziamli)
сцяне (ścianie)
сувязі (suviazi)
ночы (nočy)
}
</div>
<div align="center">
+ Rodzaj żeński l. mn.
! Przypadek
! I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)
! II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! III ~я
! IV ~а (poprzedzone innymi literami)
! V ~ь
! VI -ж, -р, -ж, -ц, -ч, -ш
Mianownik
і
ы
і
ы
і
ы
Dopełniacz
ø
аў
яў
ø
ей/яў"
эй/аў"
Celownik
ам/ах"
ам
ям
ам
ям
ам
Biernik
і
ы
і
ы
і
ы
Narzędnik
амі
амі
ямі
амі
ямі
амі
Miejscownik
ах
ах
ях
ах
ях
ах
}
</div>
Objaśnienie
" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.
<div align="center">
+ Rodzaj żeński l. mn. - przykłady
! Przypadek
! I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)
! II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! III ~я
! IV ~а (poprzedzone innymi literami)
! V ~ь
! VI -ж, -р, -ж, -ц, -ч, -ш
Mianownik
ногі (nohi)
межы (miežy)
землі (ziemli)
сцены (ścieny)
сувязі (suviazi)
ночы (nočy)
Dopełniacz
ног (noh)
межаў (miežaǔ)
земляў (ziemlaǔ)
сцен (ścien)
сувязяў (suviaziaǔ)
начэй (načej)
Celownik
нагам (naham)
межам (miežam)
землям (ziemlam)
сценам (ścienam)
сувязям (suviaziam)
начам (načam)
Biernik
ногі (nohi)
межы (miežy)
землі (ziemli)
сцены (ścieny)
сувязі (suviazi)
ночы (nočy)
Narzędnik
нагамі (nahami)
межамі (miežami)
землямі (ziemlami)
сценамі (ścienami)
сувязямі (suviaziami)
начамі (načami)
Miejscownik
нагах (nahach)
межах (miežach)
землях (ziemlach)
сценах (ścienach)
сувязях (suviaziach)
начах (načach)
}
</div>
<div align="center">
+ Rodzaj nijaki l. poj.
! Przypadek
! I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)
! II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! III ~о (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! IV ~а (poprzedzone innymi literami)
! V ~о (poprzedzone innymi literami)
! VI ~е
! VII ~ё
! VIII ~мя
! IX ~я
Mianownik
а
а
о
а
о
е
ё
мя
я
Dopełniacz
а
а
а
а
а
я
я
мя
яці
Celownik
у
у
у
у
у
ю
ю
мю
яці
Biernik
а
а
о
а
о
е
ё
мя
я
Narzędnik
ам
ам
ом
ам
ом
ем
ём
мем
ём
Miejscownik
у
ы
ы
е.
е.
і
і
мі
яці
}
</div>
Objaśnienia
. głoski т, д wymieniają się na ц, дз
<div align="center">
+ Rodzaj nijaki l. poj. - przykłady
! Przypadek
! I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)
! II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! III ~о (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! IV ~а (poprzedzone innymi literami)
! V ~о (poprzedzone innymi literami)
! VI ~е
! VII ~ё
! VIII ~мя
! IX ~я
Mianownik
воблака (vobłaka)
акенца (akienca)
вядро (viadro)
кола (koła)
крыло (kryło)
пакаленне (pakaleńnie)
жыццё (žyćcio)
стрэмя (stremia)
цяля (ciala)
Dopełniacz
воблака (vobłaka)
акенца (akienca)
вядра (viadra)
кола (koła)
крыла (kryła)
пакалення (pakaleńnia)
жыцця (žyćcia)
стрэмя (stremia)
цяляці (cialaci)
Celownik
воблаку (vobłaku)
акенцу (akiencu)
вядру (viadru)
колу (kołu)
крылу (kryłu)
пакаленню (pakaleńniu)
жыццю (žyćciu)
стрэмю (stremiu)
цяляці (cialaci)
Biernik
воблака (vobłaka)
акенца (akienca)
вядро (viadro)
кола (koła)
крыло (kryło)
пакаленне (pakaleńnie)
жыццё (žyćcio)
стрэмя (stremia)
цяля (ciala)
Narzędnik
воблакам (vobłakam)
акенцам (akiencam)
вядром (viadrom)
колам (kołam)
крылом (kryłom)
пакаленнем (pakaleńniem)
жыццём (žyćciom)
стрэмем (stremiem)
цялём (cialom)
Miejscownik
воблаку (vobłaku)
акенцы (akiency)
вядры (viadry)
коле (kole)
крыле (kryle)
пакаленні (pakaleńni)
жыцці (žyćci)
стрэмі (stremi)
цяляці (cialaci)
}
</div>
<div align="center">
+ Rodzaj nijaki l. mn.
! Przypadek
! I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)
! II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! III ~о (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)
! IV ~а (poprzedzone innymi literami)
! V ~о (poprzedzone innymi literami)
! VI ~е
! VII ~ё
! VIII ~мя
! IX ~я
Mianownik
і
ы
ы
ы
ы
я
і
мёны
яты
Dopełniacz
аў
аў
оў
аў
аў
яў
яў
мёнаў
ят
Celownik
ам
ам
ам
ам
ам
ям
ям
мёнам
ятах
Biernik
і
ы
ы
ы
ы
я
і
мёны
ят
Narzędnik
амі
амі
амі
амі
амі
ямі
ямі
мёнамі
ятамі
Miejscownik
ах
ах
ах
ах
ах
ях
ях
мёнах
ятах
}
</div>
Deklinacja przymiotników
<div align="center">
+ Deklinacja twarda
! Przypadek
! rodzaj męski
! rodzaj żeński
! rodzaj nijaki
! liczba mnoga
Mianownik
ы
ая
ое/ае
ыя
Dopełniacz
ога/ага
ой/ай
ога/ага
ых
Celownik
ому/аму
ой/ай
ому/аму
ым
Biernik
ы (ога)/(ага)
ую
ое/ае
ыя (ых)
Narzędnik
ым
ой/ай
ым
ымі
Miejscownik
ым
ой/ай
ым
ых
}
</div>
Końcówek po / używa sie gdy akcent pada na temat.
<div align="center">
+ Deklinacja mieszana (temat zakończony na: г, к, х)
! Przypadek
! rodzaj męski
! rodzaj żeński
! rodzaj nijaki
! liczba mnoga
Mianownik
i
ая
ое/ае
ія
Dopełniacz
ога/ага
ой/ай
ога/ага
іх
Celownik
ому/аму
ой/ай
ому/аму
ім
Biernik
і (ога)/(ага)
ую
ое/ае
ія (іх)
Narzędnik
ім
ой/ай
ім
імі
Miejscownik
ім
ой/ай
ім
іх
}
</div>
Końcówek po / używa sie gdy akcent pada na temat.
<div align="center">
+ Deklinacja miękka
! Przypadek
! rodzaj męski
! rodzaj żeński
! rodzaj nijaki
! liczba mnoga
Mianownik
i
яя
яе
ія
Dopełniacz
яга
яй
яга
іх
Celownik
яму
яй
яму
ім
Biernik
і (яга)
юю
яе
ія (іх)
Narzędnik
ім
яй
ім
імі
Miejscownik
ім
яй
ім
іх
}
</div>
Końcówek po / używa sie gdy akcent pada na temat.
Koniugacja
W nawiasach, przy poszczególnych przykładach, wyrazy napisane są białoruską łacinką.
I Koniugacja
Czasowniki dzielą się na 4 grupy:- czasowniki z tematem zakończonym na samogłoskę i z akcentem na końcówce np. даваць, пець, бiць.
<div align="center">
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
-ю
-ём
2. os.
-еш
-яце
3. os.
-е
-юць
}
</div>
<div align="center">
+ I Koniugacja - даваць (davać)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
даю (daju)
даём (dajom)
2. os.
даеш (daješ)
даяце (dajacie)
3. os.
дае (daje)
даюць (dajuć)
}
</div>
W niektórych czasownikach temat jest skracany do spółgłoski ь lub ’.
<div align="center">
+ I Koniugacja - біць (bić)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
б’ю (bju)
б’ём (bjom)
2. os.
б’еш (bješ)
б’яце (bjacie)
3. os.
б’е (bje)
б’юць (bjuć)
}
</div>
- czasowniki z tematem zakończonym na samogłoskę i z akcentem na temacie np. чакаць, гадаць, шыць.
<div align="center">
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
-ю
-ем
2. os.
-еш
-еце
3. os.
-е
-юць
}
</div>
<div align="center">
+ I Koniugacja - чакаць (čakać)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
чакаю (čakaju)
чакаем (čakajem)
2. os.
чакаеш (čakaješ)
чакаеце (čakajecie)
3. os.
чакае (čakaje)
чакаюць (čakajuć)
}
</div>
- czasowniki z tematem zakończonym na spółgłoskę i z akcentem na końcówce np. жыць, зваць, грызці
<div align="center">
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
-у
-ём/-ом
2. os.
-еш/-эш
-яце/-аце
3. os.
-е/-э
-уць
}
</div>
Użycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.
<div align="center">
+ I Koniugacja - жыць (žyć)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
жыву (žyvu)
жывём (žyviom)
2. os.
жывеш (žyvieš)
жывяце (žyviacie)
3. os.
жыве (žyvie)
жывуць (žyvuć)
}
</div>
W czasownikach, w których temat kończy się na т lub д, wymienia się powyższe głoski na ц i дз przed samogłoskami jotawanymi.
<div align="center">
+ I Koniugacja - класці (kłaści)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
кладу (kładu)
кладзём (kładziom)
2. os.
кладзеш (kładzieš)
кладзяце (kładziacie)
3. os.
кладзе (kładzie)
кладуць (kładuć)
}
</div>
W czasownikach, w których temat kończy się na г lub к, używa się drugiej wersji końcówek, przed którymi powyższe głoski wymienia się na ж i ч.
<div align="center">
+ I Koniugacja - пячы (piačy)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
пяку (piaku)
пячом (piačom)
2. os.
пячэш (piačeš)
пячаце (piačacie)
3. os.
пячэ (piače)
пякуць (piakuć)
}
</div>
W czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.
<div align="center">
+ I Koniugacja - браць (brać)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
бяру (biaru)
бяром (biarom)
2. os.
бярэш (biareš)
бяраце (biaracie)
3. os.
бярэ (biare)
бяруць (biaruć)
}
</div>
- czasowniki z tematem zakończonym na spółgłoskę i z akcentem na temacie np. цягнуць, быць, ехаць
<div align="center">
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
-у
-ем/-ам
2. os.
-еш/-аш
-еце/-аце
3. os.
-е/-а
-уць
}
</div>
Użycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.
<div align="center">
+ I Koniugacja - цягнуць (ciahnuć)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
цягну (ciahnu)
цягнем (ciahniem)
2. os.
цягнеш (ciahnieš)
цягнеце (ciahniecie)
3. os.
цягне (ciahnie)
цягнуць (ciahnuć)
}
</div>
W czasownikach, w których temat kończy się na т lub д, wymienia się powyższe głoski na ц i дз przed samogłoskami jotawanymi.
<div align="center">
+ I Koniugacja - быць (być)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
буду (budu)
будзем (budziem)
2. os.
будзеш (budzieš)
будзеце (budziecie)
3. os.
будзе (budzie)
будуць (buduć)
}
</div>
W czasownikach, w których temat kończy się na г lub к, używa się drugiej wersji końcówek, przed którymi powyższe głoski wymienia się na ж i ч.
<div align="center">
+ I Koniugacja - магчы (mahčy)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
магу (mahu)
можам (možam)
2. os.
можаш (možaš)
можаце (možacie)
3. os.
можа (moža)
могуць (mohuć)
}
</div>
W czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.
<div align="center">
+ I Koniugacja - рэзаць (rezać)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
рэжу (režu)
рэжам (režam)
2. os.
рэжаш (režaš)
рэжаце (režacie)
3. os.
рэжа (reža)
рэжуць (režuć)
}
</div>
II Koniugacja
Czasowniki takie jak: валіць, гнаць, ставіць, карміць.
<div align="center">
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
-ю/-у
-ім/-ым
2. os.
-іш/-ыш
-іце/-ыце
3. os.
-іць/-ыць
-яць/-аць
}
</div>
Użycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.
<div align="center">
+ II Koniugacja - стаяць (stajuć)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
стаю (staju)
стаім (staim)
2. os.
стаіш (staiš)
стаіце (staicie)
3. os.
стаіць (staić)
стаяць (stajać)
}
</div>
W czasownikach, w których temat kończy się na п, б, ф, i в pomiędzy temat a końcówkę wstawia się literę л.
<div align="center">
+ II Koniugacja - купіць (kupić)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
куплю (kuplu)
купім (kupim)
2. os.
купіш (kupiš)
купіце (kupicie)
3. os.
купіць (kupić)
купяць (kupiać)
}
</div>
W czasownikach, w których temat kończy się na дз, ц, з, с, i сц wymienia się powyższe głoski na дж, ч, ж, ш, шч w 1 os. l. poj.
<div align="center">
+ II Koniugacja - хадзіць (chadzić)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
хаджу (chadžu)
ходзім (chodzim)
2. os.
ходзіш (chodziš)
ходзіце (chodzicie)
3. os.
ходзіць (chodzić)
ходзяць (chodziać)
}
</div>
W czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.
<div align="center">
+ II Koniugacja - бачыць (bačyć)
! Osoba
! l. poj.
! l. mn.
1. os
бачу (baču)
бачым (bačym)
2. os.
бачыш (bačyš)
бачыце (bačycie)
3. os.
бачыць (bačyć)
бачаць (bačać)
}
</div>
Przykłady języka białoruskiego
<poem>Ja nie paeta, o kryj mianie Boža!
Nia rvusia ja k słavie hetkaj ni mała.
Choć piesieńku-dumku i vysnyju moža,
Zavusia ja tolki Janka Kupała.
Słavu paetaŭ raznosiać pa śviecie,
Vianki ŭskładajuć i zvoniać pachvałaj.
Ja ž cicha hraju -
Chto cichich przykmiecie...
At, viedama, z vioski Janka Kupała...
(Janka Kupała, 1913)</poem>
<poem>Умейце шанаваць чужыя алтары.
Не, не чужым багам маліцца,
А шанаваць людзей з другою верай
Альбо бязвер'ем.
Можна толькі так
У згодзе жыць у каламутным свеце,
Дзе злосна разбураюць алтары -
Свае, чужыя,
Шанаваць не ўмеюць
Чужое веры і чужой крыві.
Таму і пахне порахам з крывёю.
(Fieliks Batoryn, 2001)</poem>
Zobacz też
Linki zewnętrzne
- Słownik polsko-białoruski i białorusko-polski
- Strona o łacince białoruskiej
- Białorusko-polski słownik gwary używanej na północnym Podlasiu
- Rusyfikacja języka białoruskiego