Język albański

Język albański – język indoeuropejski z grupy satem, którym posługuje się ok. 6,2 mln Albańczyków zamieszkujących Albanię (3,6 mln), Kosowo (1,7 mln), Macedonię (450 tys.), a także Włochy (Arboresze) i Grecję (Arwanici). W Albanii, Kosowie i Macedonii posiada on status języka urzędowego.

Istnieją dwie odmiany terytorialne języka, istotnie odmienne fonologicznie, gramatycznie i leksykalnie: dialekt gegijski (alb. gegë) na północy Albanii, w Kosowie i Macedonii (znacznie się różniące) oraz toskijski (alb. toskë) na południu Albanii, we Włoszech i Grecji. Granicę między nimi tworzy rzeka Shkumbin oraz 41° równoleżnik; jest to również granica kulturowa. Norma literacka języka, nauczana w szkołach w Albanii, jest oparta głównie na dialekcie toskijskim.

Historia

Początki języka sięgają VII-VIII w. n.e. Jest on prawdopodobnie spokrewniony z językami iliryjskim i mesapijskim, które występowały również nad Adriatykiem lub z trako-dackimi. Tę drugą możliwość potwierdzają między innymi pewne podobieństwa z językiem rumuńskim (około 50 słów<ref>Alexandru Cihac Słownik Etymologiczny z połowy XIX wieku; dla zwolenników trako-dackiego pochodzenia języka rumuńskiego podobieństwo z j. albańskim jest koronnym argumentem, nikt nie udowodnił, że te 50 słów ma tracko-dackie pochodzenie</ref>), który wg jednej z hipotez ukształtował się na trako-dackim substracie językowym, a także liczne podobieństwa pomiędzy słownictwem albańskim i trako-dackim.

Najstarszy zapis w tym języku to formuła chrztu, zapisana przez biskupa Pala Engjëlliego w 1462 roku.

Współczesny język literacki istnieje od XIX w. Od 1908 do zapisu używa się alfabetu łacińskiego, wcześniej używano alfabetu greckiego, cyrylicy i pisma arabskiego.

Wymowa

Alfabet języka albańskiego zawiera 36 znaków: a, b, c, ç, d, dh, e, ë, f, g, gj, h, i, j, k, l, ll, m, n, nj, o, p, q, r, rr, s, sh, t, th, u, v, x, xh, y, z, zh.

! align="center" Litera
! align="center" IPA
! Opis
! Przykład

align="center" c
align="center" []
jak c w car
cigarja (papieros)

align="center" ç
align="center" []
jak cz w czeski
çasti (chwila)

align="center" dh
align="center" []
jak th w ang. this dźwięczne
dhoma (pokój)

align="center" ë
align="center" []/[]
akcentowane: jak ö w niem. möchte; nieakcentowane: (ə) (szwa),
w wygłosie (na końcu słowa) często ledwo słyszalne
hëna (księżyc)

align="center" gj
align="center" []
podobne jak dj w Nadia bądź krótkie dź
gjithë (wszystko)

align="center" ll
align="center" []
jak ł sceniczne (kresowe) w łatwo
fillimi (początek)

align="center" nj
align="center" []
jak ń w sanie
njoh (znać)

align="center" q
align="center" []
palatalne (zmiękczone) t lub słabe cz (trochę słabsze niż ç)
podobnie jak t w pl. sympatia
wymowa alternatywna: ć lub kj, tylnojęzykowe (przede wszystkim w Macedonii)
qeni (pies)

align="center" r
align="center" []
słabe r wymówione końcówką języka
tre (trzy)

align="center" rr
align="center" []
wibrujące r wymówione zaokrągloną końcówką języka jak w barrakuda
rruga (ulica)

align="center" sh
align="center" []
jak sz
shkolla (szkoła)

align="center" th
align="center" []
jak th bezdźwięczne w ang. think
thika (nóż)

align="center" x
align="center" []
dz,
lexoj (czytać)

align="center" xh
align="center" []
jak dż w pl. dżungla
xhaba (tani)

align="center" y
align="center" []
jak ü jak w niem. grün
pylli (las)

align="center" zh
align="center" []
ż, jak żurnal
zhurmi (hałas)
}