Gryka zwyczajna
Gryka zwyczajna (Fagopyrum esculentum Moench) – gatunek rośliny z rodziny rdestowatych. Występuje w klimacie umiarkowanym. Pochodzi ze wschodniej i środkowej Azji. W Polsce jest gatunkiem uprawianym, czasami przejściowo dziczejącym (efemerofit, archeofit)<ref></ref>.
Morfologia
- Łodyga: naga, obła, zielona, czerwieniejąca od chwili kwitnienia, rozgałęziająca się tylko do kwiatostanów. Wysokość od 15 do 60 cm (tetraploidy do 100).
- Liście: skrętoległe, ogonkowe, trójkątnie sercowate do strzałkowatych, przylistki zrośnięte w tutkowatą pochwę.
- Kwiaty: Z ośmioma pręcikami i jednym trzyszyjkowym słupkiem. Okwiat biały, poprzez różowy do czerwonego, pięciodziałkowy. Kwiaty wonne, jak cała roślina i owoce.
- Owoc: trójkątny orzech, o prostych, ostrych kantach.
- Gatunki podobne: Gryka japońska (F. sagittatum var. emarginatum) – uprawiana głównie w Azji Północnej.
Biologia i ekologia
Roślina jednoroczna. Kwitnie od lipca do sierpnia, jest obcopylna. Najważniejsi zapylacze to pszczoły i muchówki.
Zastosowanie
- Roślina uprawna – na świecie najwięcej gryki uprawia się w krajach byłego ZSRR (w szczególności byłe republiki środkowoazjatyckie), Chiny oraz Stany Zjednoczone i Kanada, gdzie jest traktowana głównie jako roślina pastewna. W Polsce głównym regionem upraw są okolice Janowa Lubelskiego, szczególnie gmina Godziszów, która jest zagłębiem gryczanym.
- Historia uprawy: grykę zaczęto uprawiać ok. 2000 r p.n.e. w górskich rejonach płn. Indii (dziś częściowo Pakistan). Stamtąd uprawa zawędrowała do Chin, Korei i Japonii, jednocześnie rozpowszechniając się w Azji Środkowej. Kaszę gryczaną znali już Hunowie, ale jako koczownicy nie wprowadzili jej uprawy do Europy. Gryka w Europie środkowej była znana już w neolicie. W XIII-XIV wieku jej uprawa rozpowszechniła się na zachód Europy.
- Roślina lecznicza
- Surowiec zielarski: ziele gryki (pozyskiwane w czasie kwitnienia) – Herba Fagopyri esculenti oraz ziarna (orzeszki).
- Skład chemiczny ziela: flawonoidy: głównie rutyna (witamina P) do 5% zawartości (dawniej główne źródło jej pozyskiwania, stosowana jako lek rozszerzający naczynia), kwercetyna, hiperozyd. Także kwasy organiczne: galusowy, kawowy, protokatechonowy i chlorogenowy.
- Skład chemiczny ziarna (orzeszków): skrobia (do 84%), nieco cukrów, dużo białka, tłuszcze, kwasy (jabłkowy i cytrynowy), witaminy B1, B2, P i PP, oraz znaczna ilość soli mineralnych takich jak: żelazo, nikiel, kobalt, wapń, fosfor, miedź, cynk, bor i jod
- Działanie i zastosowanie: ziarna (orzeszki) gryczane jako takie nie posiadają wartości leczniczej, ale za to poważną wartość dietetyczną. Spożywanie kaszy gryczanej lub używanie w kuchni gryczanej mąki jest korzystne dla organizmu człowieka, kasze dostarczają bowiem wielu niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania składników.
Pędy gryki lub same liście używane są w niektórych rejonach Azji jako jarzyna. Prócz tego mają one poważne zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym. Ponieważ zawierają ogromne ilości rutyny, służą do jej pozyskiwania. Liście gryki stosuje się w leczeniu żylaków (w tym również hemoroidów) nadciśnienia tętniczego (pomocniczo), krwawień z nosa i przewodu pokarmowego, a przede wszystkim dla wzmocnienia naczyń włosowatych.
- Roślina paszowa: odpady z przerobu "ziarna" (łuski i pył) są cennym dodatkiem do pasz. Plewy i słoma wartością pokarmową zbliżone są do zbóż jarych, ale nie wolno ich używać do skarmiania białych zwierząt, u których powoduje tzw. gryczaną wysypkę (ziele gryki zawiera naftodiantron, czynnik powodujący uczulenie na światło (fagopiryzm)). Zjadana przez zwierzęta o białej lub pstrej sierści wywołuje u nich pod wpływem słońca zapalenie skóry<ref></ref>.
- Suche łęty gryczane w czasie spalania wydzielają duże ilości dymu, co wykorzystuje się w sadownictwie do zadymiania kwitnących sadów w okresach wiosennych przymrozków.
- Sztuka kulinarna
- Wartości odżywcze: nasiona gryki zawierają od 10 do 16% białka, w zależności od strefy uprawy, (im cieplej tym większa zawartość białka), są one cenniejsze niż białka zbóż, a zbliżone wartością i strawnością do białek roślin strączkowych.
- Grykę wykorzystuje się w Polsce jako materiał do produkcji kaszy gryczanej, kaszy krakowskiej i płatków gryczanych. W Indiach traktowana jest jako zboże chlebowe, w Chinach i Japonii mąka gryczana jest podstawową mąką lub dodatkiem do produkcji makaronów.
- Roślina miododajna: może dać 60-100 kg pożytku z ha.
Lista producentów gryki zwyczajnej
{class="wikitable sortable" style="text-align:right"
+ Produkcja gryki zwyczajnej na świecie:
(s: dane półoficjalne — e: dane szacowane — a: łącznie z danymi oficjalnymi i danymi szacowanymi)<ref>Statystyki FAO</ref>
!class="unsortable" Gryka zwyczajna
!class="unsortable" "4" Miejsca uprawiania
(ha)
!class="unsortable" "4" Plony
(hektogram/ha)
!class="unsortable" "4" Produkcja
(tony)
!class="unsortable" "2" Nasiona
(tony)
! Państwa
! scope="col" 2005
! class="unsortable" scope="col"
! scope="col" 2007
! class="unsortable" scope="col"
! scope="col" 2005
! class="unsortable" scope="col"
! scope="col" 2007
! class="unsortable" scope="col"
! scope="col" 2005
! class="unsortable" scope="col"
! scope="col" 2007
! class="unsortable" scope="col"
! scope="col" 2005
! class="unsortable" scope="col"
style="text-align:left"
833,600 1,305,000 7,265e 7,700e 605,640 1,004,850 69,500s
style="text-align:left"
834,000e 900,000e 8,992 8,888 750,000e 800,000e 87,570e
style="text-align:left"
396,200 237,000 6,933e 6,751e 274,700 160,000 20,500s
style="text-align:left"
36,593 32,945 33,945e 35,558e 124,217 117,148 3,293e
style="text-align:left"
67,531 90,000e 10,675e 9,777e 72,096 88,000e 5,500e
style="text-align:left"
55,000 142,600 10,545e 5,610e 58,000s 80,000e 3,200s
style="text-align:left"
65,000e 68,000e 10,000e 10,000e 65,000e 68,000e 2,600e
style="text-align:left"
46,000e 48,000e 10,869e 10,833e 50,000e 52,000e 2,760e
style="text-align:left"
44,700 44,600e 6,979e 7,623e 31,200 34,000e 1,341e
style="text-align:left"
28,400 21,700 5,528e 9,631e 15,700 20,900 2,500e
style="text-align:left"
7,106 11,500 10,227e 11,304e 7,268 13,000 1,000e
style="text-align:left"
10,400 13,000e 9,519e 6,307e 9,900 8,200e
style="text-align:left"
4,500e 4,600e 14,888e 14,782e 6,700 6,800e 360e
style="text-align:left"
2,257 2,650e 9,937e 11,320e 2,243 3,000e 90e
style="text-align:left"
4,000 2,000 11,500e 11,500e 4,600 2,300 300e
style="text-align:left"
1,000e 20,000e 2,000e 26e
style="text-align:left"
811 809 17,916e 9,406e 1,453 761 52e
style="text-align:left"
752 800e 6,156e 5,000e 463 400e 60e
style="text-align:left"
676 314 7,174e 9,554e 485 300
style="text-align:left"
461 500e 8,872e 6,000e 409 300e
style="text-align:left"
2,811 7,200e 3,429e 416e 964 300e 252e
style="text-align:left"
378 600e 9,179e 8,333e 347 500e
style="text-align:left"
1,000e 1,000e 3,000e 3,000e 300e 300e 65e
style="text-align:left"
45e 31,111e 140e 2e
style="text-align:left"
100e 100e 10,000e 10,000e 100s 100e
style="font-weight:bold"
style="text-align:left" Świat
2,443,321a 2,934,918a 8,529e 8,385e 2,083,925a 2,461,159a 200,974a
}