Dynastia Tang
Dynastia Tang (; ; język średniochiński: dhɑng) (18 czerwca 618 – 1 czerwca 907) – dynasta cesarska w Chinach, następczyni dynastii Sui i poprzedniczka Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw. Została założona przez ród Li (李), który przechwycił władzę w czasie upadku dynastii Sui. Rządy dynastii zostały na krótko przerwane przez tzw. drugą dynastię Zhou (8 października 690 – 3 marca 705), kiedy to tron objęła cesarzowa Wu Zetian, pierwsza i jedyna kobieta bezpośrednio (a nie np. jako regentka) rządząca Chinami.
Dynastia Tang, ze stolicą w Chang'an (dzis. Xi'an), ówcześnie największym miastem świata, jest uważana za najświetniejszy okres dawnej kultury chińskiej, równy lub przewyższający czasy wcześniejszej dynastii Han, pamiętanej jako złoty wiek kosmopolitycznej kultury. Kampanie wojenne pierwszych cesarzy zajęły terytoria większe od hanowskich, dorównując zasięgiem późniejszym dynastiom jak Yuan i Qing. Przeprowadzone w VII i VIII w. dwa spisy ludności wykazały, że w cesarstwie mieszka w zarejestrowanych gospodarstwach domowych ok. 50 milionów ludzi<ref name="ebrey 2006 91"></ref><ref name="ebrey cambridge 111"></ref><ref name="ebrey cambridge 141"></ref><ref group="uwaga" name=uwaga />.
Mając oparcie w licznej ludności, władcy byli w stanie stworzyć zawodowe i poborowe armie, liczące setki tysięcy żołnierzy i konkurować z nomadycznymi państwami o dominację w Azji Środkowej i panowanie nad szlakiem jedwabnym. Wiele państw i królestw płaciło trybut dworowi tangowskiemu, a dynastia podbiła też szerokie obszary, nad którymi rozciągnęła pośrednią kontrolę poprzez system protektoratów. Tangowie, oprócz kontroli politycznej, wywierali też ogromny wpływ kulturowy na sąsiadujące kraje, takie jak Korea, Japonia i Wietnam.
Czasy dynastii Tang były głównie okresem rozwoju i stabilizacji, z wyjątkiem powstania An Lushana i czasów upadku rządu centralnego po koniec dynastii. Podobnie jak Sui, Tangowie utrzymywali system służby publicznej złożonej z uczonych-urzędników rekrutowanych drogą oficjalnych egzaminów i rekomendacji na stanowisko. System ten stracił na ważności wraz ze wzrostem roli gubernatorów wojskowych, zwanych jiedushi, w IX wieku. Kultura chińska rozkwitała i rozwijała się w okresie Tang – szczególnie poezja chińska, dla której był to "złoty wiek"<ref name="Yu 1998 71 87"></ref>. Wśród wielu wybitnych poetów należy wspomnieć uznanych za największych: Li Baia i Du Fu; wśród malarzy wspomnieć warto o Han Ganie, Zhang Xuanie i Zhou Fangu. Publikowano encyklopedie, teksty geograficzne i kompilowano obszerne dzieła historyczne. Wzorem dla okolicznych krajów stał się tangowski kodeks prawny.
Wśród licznych wynalazków tej epoki, do rozpowszechnienia wiedzy przyczynił się wynalazek druku całostronicowego. Buddyzm stał się potężną siłą w kulturze chińskiej i znacząco wzrosła rola jego rodzimych, chińskich sekt. Równocześnie jednak, pod koniec dynastii nastąpiły największe prześladowania buddyzmu w Chinach, w wyniku czego stracił on na znaczeniu. Osłabienie władzy centralnej i rządu w IX w. nie przełożyło się na upadek kulturowy i sztuka rozwijała się nadal bardzo bujnie. Osłabiony rząd centralny wycofał się z aktywnej polityki ekonomicznej, ale chińskie interesy handlowe były podtrzymywane i wymiana handlowa toczyła się nadal.
Historia
Ustanowienie
(r. 626–649) podejmuje na dworze Ludongzana, ambasador Tybetu; obraz Yan Libena (600–673) z 641
Ród Li (李) należał do arystokracji z północnego zachodu Chin, która stanowiła większość warstwy rządzącej za czasów Sui<ref name="ebrey 2006 90 91"/><ref name="adshead 2004 40 41"></ref>. Matka cesarza Yangdi z dynastii Sui była siostrą matki założyciela dynastii Tang, czyli ci dwaj cesarze z kolejnych dynastii byli kuzynami pierwszego stopnia<ref name="ebrey 2006 91"/> Li Yuan (późniejszy cesarz Gaozu z dynastii Tang, 618–626) nosił tytuł Diuka Tang i był byłym gubernatorem Taiyuanu, w czasie gdy inni wysocy urzędnicy walczyli z przywódcami bandytów podczas w okresie upadku dynastii Sui (po części spowodowanego niepowodzeniami w wojnie z Koguryŏ<ref name="ebrey 2006 90 91"></ref><ref name="graff 2000 78 93"></ref>. Wykorzystując prestiż, jakim się cieszył, oraz swoje doświadczenie wojskowe, rozpoczął on rebelię, w czym wspomagał go syn i córka, księżniczka Pingyuan (zm. 623), która także zorganizowała własne oddziały, nad którymi objęła dowództwo<ref name="adshead 2004 40"></ref>. W 617, Li Yuan zajął Chang'an i objął regencję nad nieletnim cesarzem Sui Gongdi, który w rzeczywistości był jego marionetką, a cesarza Yangdi zmusił do przejścia na polityczną emeryturę (tzw. Taishang Huang "cesarz-ojciec" obecnego cesarza)<ref name="adshead 2004 40"/>. Gdy cesarz Yangdi został zamordowany przez swego generała Yuwen Huaji (zm. 619), 18 czerwca 618, Li Yuan ogłosił się cesarzem nowej dynastii: Tang<ref name="adshead 2004 40"/><ref name="graff 2000 78"></ref>.
Li Yuan rządził do 626, kiedy to jego syn Li Shimin, Książę Qin, zmusił go do abdykacji. Li Shimin dowodził wojskiem od wieku lat 18,był znany ze swych skutecznych szarży kawaleryjskich, świetnie posługiwał się łukiem, mieczem i włócznią<ref name="ebrey 2006 91"/><ref name="graff 2000 80"></ref>. Koło Luoyangu, w bitwie pod Hulao 28 maja 621, pobił silniejszą liczebnie armię Dou Jiande (573–621)<ref name="adshead 2004 40 42"></ref><ref></ref>. Obawiając się zamachu, Li Shimin 2 czerwca 626 urządził zasadzkę, znaną jako incydent pod bramą Xuanwu, i zamordował swych dwóch braci, Li Yuanji (ur. 603) i następcę tronu Li Jianchenga (ur. 589)<ref name="adshead 2004 42"/>. Wkrótce potem ojciec abdykował na jego rzecz i Li Shimin zajął tron, przechodząc do historii pod swym imieniem świątynnym jako cesarz Tang Taizong (唐太宗).
Aczkolwiek zabijając swych braci i pozbawiając ojca tronu, Taizong pogwałcił podstawowe zasady konfucjańskie, w szczególności nabożności synowskiej<ref name="adshead 2004 42"></ref>, okazał się jednak władcą bardzo sprawnym i umiejącym korzystać z dobrych rad najmędrszych członków swej rady<ref name="ebrey 2006 91"/>. W 628 urządził ku czi ofiar wojny buddyjskie nabożeństwo, a w 629 nakazał wznieść klasztory buddyjskie na pobojowiskach głównych bitew, by mnisi mogli modlić się za poległych po obu stronach<ref name="Ebrey 2006 93"></ref>. W wyniku kampanii przeciw wschodniemu kaganatowi tureckiemu, Li Jing (571–649), sławny dowódca tangowski, który potem został wielkim kanclerzem, rozbił siły Göktürków i pochwycił ich władcę kagana Illiga. W wyniku tego zwycięstwa, Turkuci uznali Taizonga za swego kagana, i w ten sposób Syn Nieba został Wielkim Chanem (Tian Kehan, 天可汗)<ref name="adshead 2004 42 43"></ref><ref name="twitchett 2000 124"></ref>.
Administracja i polityka
, zamówiony w 643 przez cesarza Taizonga, autorstwa Yan Libena (600–673)
Wczesne reformy
Taizong postanowił rozwiązać problemy wewnątrz struktury rządowej, które bezustannie trapiły przeszłe dynastie. Opierając się na kodeksie dynastii Sui, wydał zbiór praw, który stał się modelem dla kodeksów przyszłych dynastii chińskich, a także dla sąsiadujących państw (Wietnamu, Korei i Japonii)<ref name="ebrey 2006 91"/>. Najwcześniejszy zachowany kodeks został ustanowiony w 653; podzielony na 500 artykułów, wylicza rozmaite rodzaje przestępstw i kar, jak 10 uderzeń lekkim kijem, 100 uderzeń ciężkim kijem, wygnanie, kara więzienia i egzekucja<ref name="ebrey cambridge 111 112"></ref>. Prawo jasno różnicowało surowość kary za takie same przestępstwa, w zależności pozycji winnego w hierarchii społecznej i politycznej<ref name="ebrey cambridge 112"></ref>. Przykładowo, inną karę wymierzano za zabójstwo pana przez sługę, lub stryja przez bratanka, niż za zabójstwo sługi przez pana, lub bratanka przez stryja<ref name="ebrey cambridge 112"/>. Kodeks tangowski został w większości zachowany w późniejszych zbiorach praw, np. we wczesnomingowskim kodeksie z 1397<ref></ref>, aczkolwiek niektóre elementy podlegały znaczącym rewizjom, np. w kwestii poprawy praw kobiet do dziedziczenia własności z z czasów dynastii Song (960–1279)<ref></ref><ref></ref>.
Rząd Tangów posiadał trzy departamenty (省, shěng), odpowiedzialne odpowiednio za projektowanie, ocenę i wdrażanie projektów politycznych. Ponadto istniało sześć ministerstw (部, bù), podlegających wydziałowi odpowiedzialnemu za wdrażanie polityki, każde z oddzielnym zestawem zadań do wykonania. Personel zatrudniony w tych instytucjach (trzech departamentach i sześciu ministerstwach) obejmował osoby odpowiedzialne za administracje, finanse, ceremonie, wojskowość, sprawiedliwość i prace publiczne, tworząc system, który będzie wykorzystywany aż do końca ery imperialnej i upadku dynastii Qing (1644–1912)<ref name="fairbank goldman 1992 78"></ref>. Założyciele dynastii Tang odwoływali się do chwalebnych przykładów z czasów hanowskich, ich system administracyjny był zasadniczo oparty na wzorach z czasów dynastii Południowych i Północnych<ref name="ebrey 2006 91"/>. Między innymi kontynuowano system wojska milicyjnych fubing z czasów północnej dynastii Zhou (557–581), a także system żołnierzy-rolników, którzy służyli na zmianę w stolicy lub na granicy,a a w międzyczasie uprawiali ziemię, dopóki nie otrzymali należącego im się po dłuższym czasie nadania. Zachowano także, z kilkoma modyfikacjami, System równego pola (juntian) Północnej dynastii Wei (386–534)<ref name="ebrey 2006 91"/>.
Aczkolwiek w celu szacowania wysokości podatków, rządy centralny i prowincjonalne gromadziły ogromne zbiory dokumentów dotyczących własności ziemi, prywatne spisy i podpisywane umowy stały się powszechne wśród zamożnych i wykształconych warstw społeczeństwa tangowskiego<ref name="brook 1998 59"></ref>. Dokumenty te miały swoje własne numery, i były podpisane przez świadków i skrybów, by mogły służyć jako dowód legalności własności w przypadku sprawy sądowej<ref name="brook 1998 59"/>. Pierwsze tego typu dokumenty pojawiły się już za czasów dynastii Ha, a za późniejszych dynastii upowszechnił się i zakorzenił w chińskiej kulturze literackiej specyficzny język prawny tych kontraktów<ref name="brook 1998 59"/>.
Centrum potęgi politycznej Tangów mieściło się w ich stolicy Chang'anie, gdzie znajdował się obszerny pałac cesarski, a cesarz przyjmował i gościł emisariuszy politycznych. Muzyka, zawody sportowe, akrobaci, poezja, malarstwo i przedstawienia teatralne dostarczały im rozrywki. Stolica "cierpiała" też na nadmiar bogactw i zasobów. Gdy urzędnicy prefekturalni przybyli w 634, by złożyć swój coroczny raport o stanie zarządzanych przez nich terytoriów, cesarz Taizong zorientował się, że brakuje odpowiednich kwater, by ich wszystkich przyjąć i że konieczne jest wynajęcie pokoi u kupców<ref name="Benn 2002 59"></ref>. Nakazał więc urzędnikom municypalnym z wydziału budowlanego, zbudowanie w stolicy każdemu przyjezdnemu urzędnikowi jego prywatnego domu<ref name="Benn 2002 59"/>.
. Jego strój składa się z wysokiego kapelusza, zewnętrznej szaty o szerokich rękawach, przewiązanej szerokim pasem, ozdobionym z przodu kwadratowym "fartuszkiem"; nad butami o kwadratowych noskach widać rąbek białej szaty spodniej. W dłoniach trzyma tabliczkę, gotów do złożenia raportu swym przełożonym
Egzaminy cesarskie
Podobnie jak poprzednia dynastia, Sui, Tangowie porzucili system dziewięciu rang na rzecz szerokiej służby cywilnej<ref name="ebrey 2006 96"></ref>. Studenci szkoły konfucjańskiej mogli przystępować do egzaminów cesarskich, po zdaniu których mogli być nominowani na stanowiska urzędnicze we władzach lokalnych, prowincjonalnych lub centralnych. Egzaminy były dwojakiego typu, mingjing ([kandydat] oświecony w klasykach) i jinshi ([kandydat] zaprezentowany jako uczony)<ref name="ebrey 2006 91 92"></ref>. Mingjing opierały się na klasykach konfucjańskich, sprawdzając znajomość szerokiej gamy tekstów przez kandydata<ref name="ebrey 2006 91 92"/>. Jinshi, polegające na napisaniu esejów w odpowiedzi na pytania dotyczące kwestii rządów i polityki, sprawdzały nie tylko wiedzę, lecz też umiejętność wyrażania się na piśmie, a tym komponowania wierszy<ref name="ebrey 2006 92"></ref>. Kandydatów oceniano także ze względu na ich prezencję, sposób wysławiania i zachowania się, oraz umiejętności kaligraficzne. Wszystkie te kryteria podlegały bardzo subiektywnym ocenom i dawały przewagę członkom zamożnych elit, ponieważ ubożsi kandydaci nie mieli okazji ani środków, by uczyć się eleganckiej retoryki czy wytwornej kaligrafii<ref name="ebrey 2006 97"/>. Powodowało to poważną dysproporcję między liczbą urzędników pochodzących z rodzin arystokratycznych, a liczbą pozostałych kandydatów<ref name="ebrey 2006 97"/>. Zasadniczo egzaminy otwarte były dla wszystkich mężczyzn, których ojcowie nie pochodzili z warstwy kupieckiej lub rzemieślniczej<ref name="gascoigne gascoigne 2003 95"></ref>; szlachetne pochodzenie i zamożność nie były konieczne, by otrzymać rekomendację<ref name="ebrey 2006 97"></ref>. Rząd tangowski ustanowił państwowe szkoły i wydał standardowe wersje konfucjańskiego pięcioksięgu, z wybranymi komentarzami, by promować edukację w duchu konfucjańskim<ref name="ebrey cambridge 112"/>
Tego typu system konkursowy stworzono, by zaangażować do służby państwowej najwybitniejsze jednostki. Ponadto – a dla władców tangowskich był to nawet większy problem – umożliwiał on stworzenie korpusu służby państwowej, złożonej z urzędników nieposiadających własnego, terytorialnego lub rodzinnego, źródła siły politycznej. Cesarze wiedzieli bowiem, że uzależnienie cesarstwa od potężnych rodów arystokratycznych lub wojskowych może wpływać destabilizująco na państwo. Tangowski kodeks prawny nakazywał równy podział majątku między legalnych potomków, co zwiększało niecoruchliwość społeczną i zapobiegało przekształceniu się potężnych urzędników dworskich w arystokrację ziemiańską dzięki primogeniturze<ref name="fairbank goldman 1992 83"></ref>. W efekcie, ci uczeni-urzędnicy posiadali wysoki status w swoich lokalnych społecznościach i rodzinach, ale także podzielali wartości, które łączyły ich z dworem cesarskim. Od czasów tangowskich aż do końca dynastii Qing, ci uczeni-urzędnicy funkcjonowali jako pośrednicy między niższymi warstwami społeczeństwa a rządem. Pełen potencjał szeroko wdrożonego systemu egzaminacyjnego nie został wykorzystany aż do czasów dynastii Song, kiedy to zorientowani na osiągnięcia urzędnicy w większości porzucili arystokratyczne obyczaje i określali swój status społeczny poprzez uczestnictwo w systemie egzaminów<ref name="ebrey 2006 159"></ref><ref name="fairbank goldman 1992 95"></ref><ref name="adshead 2004 54"></ref>. Wykorzystany na niewielką skalą za czasów Sui i Tang system egzaminacyjny, stał się narzędziem dla pierwszych cesarzy dynastii Song, którzy obawiając się ambitnych generałów, bardzo rozbudowali cywilny pion administracji i związany z nim system szkolno-egaminacyjny<ref name="ebrey cambridge 145 146"></ref>. Trzeba jednak podkreślić, że to właśnie dynastie Sui i Tang zinstytucjonalizowały i położyły podwaliny pod opartą na egzaminach służbę cywilną i nową elitę, w postaci klasy uczonych-urzędników rekrutujących się spośród absolwentów tych egzaminów.
Religia i polityka
Religia od samego początku odgrywała ważną rolę w polityce tangowskiej. Li Yuan, dążąc do pozyskania większego poparcia, powoływał się na swoje pochodzenie od taoistycznego mistrza Laozi (VI w.p.n.e.)<ref name="graff 2000 79"></ref>. Starający się o urzędy zwracali się do buddyjskich mnichów, by ci składali za nich publiczne modły, w zamian za dary i donacje, gdy dana osoba została wybrana. Przed prześladowaniami buddyzmu w IX w., zarówno buddyzm, jak i taoizm cieszyły się przychylnością dworu; cesarz Tang Xuanzong (panował 712–56) zapraszał mnichów i kapłanów obu religii na swój dwór<ref name="ebrey 2006 99"></ref>. Równocześnie, cesarz ten uhonorował starożytnego mistrza Laozi, nadając mu zaszczytne tytuły, napisał komentarz do jego księgi, ustanowił szkołę, która miała przygotowywać kandydatów do taoistycznych egzaminów i zwrócił się do indyjskiego mnicha Vajrabodhiego (671–741) o odprawienie ceremonii tantrycznych by odpędzić suszę, która panowała w 726<ref name="ebrey 2006 99" />. W 742 cesarz Xuanzong osobiście trzymał kadzielnicę podczas ceremonii, którą dla zapewnienia tangowskim armiom zwycięstwa odprawił cejloński mnich Amoghavajra (705–74)<ref name="ebrey 2006 99"/>.
Religia odgrywała rolę w polityce, ale polityka też grała rolę w religii. W 714 cesarz Xuanzong zakazał sklepom i przekupniom w Chang'anie sprzedaży kopii sutr buddyjskich, powierzając mnichom klasztorów buddyjskich wyłączne prawo do dystrybucji sutr członkom laikatu<ref name = "Benn 2002, 57"></ref>. Z drugiej strony, rok wcześniej, w 713, ten sam cesarz zlikwidował nader zyskowny "Niewyczerpany Skarbiec", prowadzony przez jeden z głównych buddyjskich klasztorów w mieście. Klasztor ten zgromadził wielkie ilości monet, jedwabiu i innych skarbów, które wielu grzeszników zostawiało na terenie świątyni jako datki<ref name="Benn 2002 61"/>. Aczkolwiek klasztor szczodrze rozdawał swe dary, cesarz, stawiając zarzut oszukańczych operacji bankowych, zlikwidował skarbiec na mocy specjalnego edyktu, zajął majątek i rozdysponował go między inne klasztory taoistyczne i buddyjskie, część zużywając na remonty hal, posągów i sal, a także mostów w mieście<ref name="Benn 2002 61"></ref>.
Podatki i spisy ludności
a (706–783), artysty na dworze cesarza Xuanzonga
Rząd dynastii Tang podjął próbę sporządzenia dokładnego spisu ludności imperium, głównie w celach podatkowych i poboru do wojska w poszczególnych regionach. Wczesny rząd tangowski ustanowił dla każdego gospodarstwa domowego stosunkowo niski wymiar podatków pobieranych w zbożu i w tkaninach. Celem było zachęcenie rodzin, by rejestrowały się jako płacące podatki, a nie starały się unikać kontaktów z administracją; tym samym rząd miałby dokładne spisy podatników<ref name="ebrey 2006 91"/> W spisie z 609, urzędnicy określili populację cesarstwa na ok. 9 milionów gospodarstw domowych, czyli ok. 50 mln. osób<ref name="ebrey 2006 91"/>. Podobny wynik, także ok. 50 mln., wykazał spis z 742<ref name="ebrey cambridge 141"/>. Według Patricii Ebrey, nawet jeśli dość znaczna grupa ludności uniknęła rejestracji podczas spisów podatkowych, liczba ta oznacza, że populacja Chin nie wzrosła znacząco od czasów dynastii Han (przeprowadzony przez tę dynastię spis w 2 r.n.e. wykazał ok. 58 mln. ludzi)<ref name="ebrey 2006 91"/><ref></ref>. Nie zgadza się z tym S.A.M. Adshead, twierdząc, że populacja Chin w 750 roku liczyła ok. 75 mln<ref name="adshead 2004 72"></ref>.
Według tangowskiego cenzusu z 754, cesarstwo obejmowało 1859 miast, 321 prefektur i 1538 powiatów<ref name="benn 2002 45"></ref>. Choć za czasów dynastii wiele miast bardzo się rozwinęło i osiągnęło znaczne rozmiary, większość populacji (80-90%) zamieszkiwała tereny rolniczo-wiejskie<ref name="Benn 2002 32"></ref>. Za czasów panowania Tangów doszło do ogromnej zmiany w rozmieszczeniu ludności: na początku 75% zamieszkiwało północne Chiny, podczas gdy pod koniec panowania, ludność dzieliła się mniej więcej po równo pomiędzy północ i południe<ref name="adshead 2004 75"></ref>.
Liczba ludności w Chinach nie wzrosła gwałtownie aż do czasów dynastii Song, kiedy to uległa podwojeniu, sięgając 100 milionów. Spowodowane było to rozszerzeniem upraw ryżu w środkowych i południowych Chinach, jak również wzrostem wydajności rolników, którzy wytwarzali więcej żywności i mogli ją dostarczać na rynki miejskie<ref name="ebrey 2006 156"></ref>.
Polityka zagraniczna i wojskowa
Protektoraty i państwa trybutarne
z grobowca cesarza Taizonga, przedstawiający żołnierza z koniem ze złożonym rzędem, siodłem i strzemionaii; ok. 650 r.
Okres 150 lat od początku VII do połowy VIII w. uważane są za szczytowy okres rozwoju cesarstwa tangowskiego. Za panowania cesarza Xuanzonga Chiny Właściwe przeżywały swój złoty wiek, kwitł handel na Jedwabnym Szlaku, a w granicach cesarstwa znajdowały się tak odległe kraje jak znaczna część Indochin czy większość Azji Centralnej; Kaszmir nad granicą z Persją był chińskim protektoratem, a armie chińskie panowały nad Pamirem (dzisiejszy Tadżykistan)<ref name="Benn 2002 4"/>.
Wśród krajów, które płaciły Tangom trybut należy wymienić Kaszmir, Nepal, Hoten, Kuqę, Kaszgar, Japonię, Koreę, Czampę i królestwa leżące w dolinach Amu- i Syr-darii<ref name="whitfield 2004 47"></ref><ref name="twitchett 2000 116 118"></ref>. Nomadzi turkijscy zwracali się do cesarzy z dynastii Tang używając tytułu Tian Kehan (dosł. "niebiański chan")<ref name="twitchett 2000 124"/>. Po stłumieniu w bitwie nad Issyk-kulem w 657 przez Su Dingfanga (591–667) wielkiej rebelii w Zachodnim Kaganacie Tureckim pod wodzą Helu-kagana (zm. 658), cesarz Gaozong ustanowił kilka nowych protektoratów pod komendą Generała-Protektora, które rozszerzały chińską sferę wpływów aż po prowincję Herat w zachodnim Afganistanie<ref name="twitchett 2000 118 122"></ref>. Generałowie-Protektorzy mieli szerokie uprawnienia do działania bez konsultacji z władzami centralnymi, by móc szybko reagować na lokalne problemy. Po okresie rządów cesarza Xuanzonga, władza gubernatorów wojskowych (jiedushi) została bardzo zwiększona: m.in. otrzymali prawo do utrzymania własnych armii, zbierania podatków i dziedziczenia tytułów; ten moment uznaje się za początek końca centralnej władzy dynastii<ref name="ebrey 2006 100"></ref><ref name="wang 2003 91"></ref>.
System służby wojskowej
W 737 cesarz Xuanzong zastąpił armią zawodową dawny system powoływania żołnierzy z poboru. Dotychczas żołnierze służyli trzy lata, po czym zastępował ich następny pobór; zawodowi żołnierze służący znacznie dłużej, byli lepiej wyćwiczeni i doświadczeni, a przez to efektywniejsi<ref name="Benn 2002 9"></ref>. System ten był też tańszy: wydatki na ćwiczenie nowych rekrutów co trzy lata i transportu ich na tereny pogranicza, poważnie obciążały budżet<ref name="Benn 2002 9"/>. Pod koniec VII w. żołnierze oddziałów fubing zaczęli porzucać służbę i domy, zapewnione im na podstawie tzw. "systemu równego pola". Wzrost populacji i skupowanie ziemi przez bogatsze rody powodowało, że rodziny żołnierzy, którym powinno przypadać ok. 100 mu ziemi, w rzeczywistości posiadały dużo mniej<ref name="graff 2002 208"></ref>. Zmagający się z trudnymi warunkami ekonomicznymi chłopi, a także zwykli włóczędzy, zaciągali się do armii, kuszeni ulgami podatkowymi i zwolnieniem z szarwarku, a także obietnicą przyznania ziemi i dachu nad głową dla rodzin, które decydowały się towarzyszyć im w służbie w regionach nadgranicznych<ref name="graff 2002 209"></ref>. Do 742 armia tangowska wzrosła do ok. 500 000 żołnierzy<ref name="Benn 2002 9"/>
Rejony Zachodnie i tureckie
dzban srebrny, w kształcie torby skórzanej, używanej przez północnych nomadów<ref name="ebrey cambridge 127"></ref>, ozdobiony motywem konia tańczącego z kubkiem wina w pysku, jak to robiły tresowane konie cesarza Xuanzonga<ref name="ebrey cambridge 127"/>
Zarówno dynastia Sui, jak i Tang prowadziła bardzo efektywne kampanie wojskowe przeciw nomadom stepów. Następnie Chińczycy musieli rozwiązać problem ludów tureckich, które stawały się najbardziej dominującą grupą etniczną w Azji Środkowej<ref name="ebrey 2006 113"></ref><ref></ref>. Władcy Sui umocnili nadgraniczne fortyfikacje i przyjął poselstwa i trybut od Turków, co zapobiegło ewentualnym zagrożeniom z ich strony<ref name="ebrey 2006 92"/>. W latach wydali (w roku 597, 599, 614 i 617) cztery księżniczki dworu cesarskiego za przywódców klanów tureckich; podsycali także konflikty między różnymi grupami etnicznymi a Turkami<ref name="Benn 2002 2 3"></ref><ref name="Cui 2005 655-659"></ref>. Także już w okresie Sui, Turcy stali się główną siłą militarną na usługach państwa chińskiego. Gdy w 605 Kitanowie rozpoczęli najazdy na północno-wschodnie Chiny, chiński generał poprowadził przeciw nim dwudziestotysięczną armię złożoną z Turków, pomiędzy których rozdzielił, jako nagrodę, zdobyte kitańskie bydło i kobiety<ref name="ebrey cambridge 111"/>. Dwukrotnie, w latach 635 do 636, tangowskie księżniczki krwi wyszły za tureckich najemników, czy generałów w służbie chińskiej<ref name="Cui 2005 655-659"/>. Do 755 w armii tangowskiej służyło ok. 10 generałów tureckich<ref></ref><ref name="twitchett 2000 125"></ref>. Choć większość wojsk tangowskich stanowiły oddziały fubing złożone z chińskich poborowych, większość oddziałów dowodzonych przez tureckich generałów, składała się z nie-Chińczyków i działała głównie na terenach zachodnich, gdzie kompanii fubing było niewiele<ref></ref>. Część tych "tureckich" oddziałów składała się z Hanów, którzy przyjęli nomadyczny styl życia (ludy "zdesinizowane")<ref></ref>.
Około 626 wojna domowa w Chinach niemal całkiem wygasła, jeden z ostatnich chińskich przywódców sprzeciwiający się Tangom, Liang Shidu, został pokonany w 628 na pustyni Ordos; zakończywszy konflikty wewnętrzne, Tangowie rozpoczęli ofensywę przeciwko Turkom<ref></ref>. W 630 ich armie zajęły Ordos, dzisiejszą Mongolię Wewnętrzną i południową Mongolię<ref name="xue 380-386"></ref>. Po tym zwycięstwie, cesarz Taizong przyjął tytuł Wielkiego Chana, a wiele ludów tureckich zaprzysięgło lojalność mu i cesarstwu chińskiemu (kilka tysięcy Turków zamieszkało nawet w stolicy Chin – Chang'anie). 11 czerwca 631 cesarz Taizong wysłał posłów do Xueyantuo, z darami ze złota i jedwabiu, by przekonać ich do uwolnienia Chińczyków, których ci porwali z północnych obszarów podczas wojen domowych podczas upadku dynastii Sui i ustanawiania Tang; poselstwo zakończyło się sukcesem i do Chin wróciło 80 tysięcy mężczyzn i kobiet<ref name="Benn 2002 2"></ref><ref></ref>.
, Dynastia Tang, pocz. VIII w.
Podczas gdy Turcy osiedlali się w regionie Ordosu, na dawnych terenach Xiongnu), rząd tangowski wdrożył strategię dominacji nad centralnym stepem Azji. Jak dynastia Han poprzednio, Tangowie, wspólnie ze swymi tureckimi sprzymierzeńcami, podbili i podporządkowali sobie Azję Środkową w latach 640. i 650.<ref name="ebrey 2006 92"/> Tylko za rządów cesarza Taizonga, podjęto wielkie wyprawy wojenne przeciwko Tuyuhun, Turfanowi, państwom Xiyu i Xueyantuo.
Głównym konkurentem cesarstwa chińskiego w walce o dominację nad Azją Wewnętrzną i Środkową było królestwo Tybetu; konflikt usiłowano łagodzić zawierając strategiczne małżeństwa, takie jak księżniczki Wencheng (zm. 680) z królem Songcenem Gampo (zm. 649)<ref name="whitfield 2004 193"></ref><ref name="sen 2003 24"></ref>. Według tradycji tybetańskiej, po śmierci Songcena Gampo, chińskie oddziały zajęły Lhasę<ref></ref>. Według Tsepona W. D. Shakabpy, tybetańskiego badacza, tradycja ta jest błędna i twierdzi on, że o wydarzeniu takim nie wspominają ani chińskie kroniki ani manuskrypty z Dunhuangu<ref></ref>. Chiny i Tybet długi czas spierały się o terytoria w Kotlinie Tarymskiej w latach 670–692, a w 763, podczas rebelii An Lushana, Tybetańczycy zdobyli nawet, i przez dwa tygodnie okupowali, stolicę Chin- Chang'an<ref name="beckwith 1987 146"></ref><ref name="stein 1962 65"></ref>. To właśnie w czasie tej rebelii Tangowie wycofali swoje zachodnie garnizony z terenów dzisiejszych prowincji Gansu i Qinghai, co wykorzystali Tybetańczycy, zajmując te tereny i znaczną część dzisiejszego Xinjiangu<ref name="twitchett 2000 109"></ref>. Konflikty między Tybetem i Tangami trwały aż do zawarcia formalnego pokoju w 821<ref name="Benn 2002 11"></ref>. Warunki tego traktatu, włącznie z ustalonym przebiegiem granic, spisane są w obydwu językach na kolumnie, która stoi przed świątynią Jokhang w Lhasie<ref name="richardson 1985 106 143"></ref>.
Podczas muzułmańskiego podboju Persji (633–656), syn ostatniego władcy z dynastii sasanidzkiej, Peroz III, uciekł do Chin<ref name="whitfield 2004 47"/><ref name="schafer 1963 10"></ref>. Według kroniki Tang Shu, Peroz otrzymał stanowisko Gubernatora Persji w obecnym Zarandżu, w Afganistanie. W czasie tej inwazji, kalif Usman ibn Affan (pan. 644–656) wysłał poselstwo do dworu w Chang'anie<ref name="twitchett 2000 125"/>. Około roku 740, Arabowie z Chorasanu ustanowili bazy w kotlinie fergańskiej i w Sogdianaie. W bitwie nad Tałas w 751, walczący po chińskiej stronie najemnicy karłuccy, przeszli na drugą stronę i pomogli armiom kalifatu arabskiego w rozbić sił tangowskich pod wodzą generała Go Seonji (zm. 756, znanego także jako Gao Xianzhi, pochodzącego z Koguryŏ). Sama bitwa nie miała aż tak wielkiego znaczenia militarnego, lecz wywarła wielki wpływ na rozwój kultury, ponieważ po niej nastąpił wielki rozwój wytwarzania papieru na sposób chiński w świecie<ref name="bai 2003 242 243"></ref><ref name="eberhard 2005 183"></ref>. Jeńcy chińscy wyjawili sekrety manufaktury papieru Arabom, którzy zaczęli je wykorzystywać i rozprzestrzeniać, aż ok. XII w. trafiły one do Europy, przez arabską podówczas Hiszpanię. Mimo, że trwały walki na Tałas, 11 czerwca 758, ambasadorzy Abbasydów dotarli do Chang'anu równocześnie z Turkami ujgurskimi, którzy wieźli dary dla cesarza<ref name="schafer 1963 26"></ref>. Inne poselstwo, wiozące trybut dla cesarza, przybyło w 643 z kraju jeszcze dalej położonego na zachód, z listem Patriarchy Antiochii<ref name="needham volume 4 part 2 476"></ref>. W 788-9 Chińczycy zawarli przymierze z Ujgurskimi Turkami, którzy dwukrotnie pobili Tybetańczyków: w 789 niedaleko Kuch'eng w Dżungarii i w 791 niedaleko Ningxia nad rzeką Żółtą<ref></ref>.
) model statku, Japonia, okres Kofun (250–538)
Korea i Japonia
Na wschodzie, sukcesy kampanii wojenych Chińczyków były mniejsze niż gdzie indziej. Podobnie jak wcześniej cesarze dynastii Sui, Tang Taizong zorganizował ekspedycję przeciw koreańskiemu królestwu Koguryŏ w 644, która jednakże zakończyła się porażką, nie zdoławszy przełamać efektywnej obrony zorganizowanej przez generała Yeona Gaesomuna. Na południu Tangowie mieli więcej szczęścia. Wraz ze swoim długotrwałym (od lat 620.) sojusznikiem, królestwem Silla, i wspólnie i zdecydowanie pobili wojska Paekche i ich japońskich sprzymierzeńców pod Baekgang w sierpniu 663. Siły tangowskie umiejętnie wykorzystały mniejsze siły swej marynarki, by obronić pozycję w wąskim ujściu rzeki, a następnie rozgromić liczniejszą flotę japońską. Bitwa pod Baekgang była częścią działań podjętych przez siły Paekche, które zamierzały odtworzyć to królestwo, uprzednio obalone w 660 przez inwazję tangowsko-sillijską, którą dowodzili koreański generał Kim Yushin (595–673) i chiński, Su Dingfang.
Kolejna wspólna operacja Silli i cesarstwa Tang poważnie osłabiła Koguryŏ w 645, zdobywając zewnętrzną linię fortów tego królestwa. Ostatecznie, armie Silli i tangowskie, pod dowództwem Li Shiji (594–669), zniszczyły Koguryŏ w 668<ref name="Benn 2002 4"></ref>.
w Dunhuang z X w., ukazujące zabudowania klasztorne z góry Wutai, Dynastia Tang; Architektura japońska tego okresu była pod silnym wpływem wzorów budownictwa tangowskiego
Tang przyjęli wielu urzędników i generałów z Koguryŏ, swych dawnych wrogów, do służby w administracji i armii, jak np. braci Yeona Namsaenga (634–679) i Yeona Namsana (639–701). Od 668 do 676 cesarstwo chińskie panowało nad północną Koreą, ale w 671 Silla przypuściła ataki na znajdujące się tam siły tangowskie. Równocześnie zagrożona była zachodnia granica cesarstwa, gdzie nad rzeką Dafei Tybetańczycy pobili wielką armię chińską w 670<ref name="graff 2002 201"></ref>. W 676 armie tangowskie zostały zmuszone do opuszczenia półwyspu koreańskiego przez wojska zjednoczonego Królestwa Silla<ref name="kang 2006 54"></ref>. W następstwie powstania Wschodnich Turków w 679, Tangowie ostatecznie zdecydowali się zrezygnować z planów koreańskich<ref name="graff 2002 201"/>
Dynastia Tang utrzymywała przyjazne stosunki z Japonią, choć jej armie ścierały się z Japończykami. Do Chin przybywało wiele poselstw japońskich, wysyłanych przez dwór japoński, aż do 894, gdy Uda (r. 887–897), nakłoniony przez Michizane Sugawarę (845–903) zakazał ich organizacji<ref name="kitagawa 1975 222"></ref>. Japoński cesarz Temmu (r. 672–686) ustanowił nawet armię poborową na wzór chiński, urządził dworskie ceremonie zgodnie z chińskim protokołem i według chińskich wzorów architektonicznych zbudował pałac w Fujiwara<ref name="ebrey 2006 144"></ref>.
Do Japonii przybywało też wielu chińskich mnichów, by kontynuować krzewienie buddyzmu. W VII w. dwóch mnichów, Zhi Yu i Zhi You, odwiedziło dwór cesarza Tenji (r. 661–672), któremu podarowali, zbudowany przez siebie, wóz wskazujący południe<ref name="needham volume 4 part 2 289"></ref>. Jak podaje Nihon-shoki z 720 roku, ten wynalazek z III w., rodzaj mechanicznego kompasu, wskazującemu stały kierunek dziękizastosowaniu mechanizmu różnicowego, został powtórnie zbudowany, w kilku kopiach, dla cesarze Tenji w 666<ref name="needham volume 4 part 2 289"/>. Także japońscy mnisi odwiedzali Chiny. Zachowały się nap zapiski mnicha Ennina (794–864), dotyczące wrażeń z podróży wzdłuż Wielkiego Kanału<ref></ref><ref name="reischauer 1940 152"></ref>. Inny mnich japoński, Enchin (814–891) przebywał w Chinach od 839 do 847 i powtórnie między 853 a 858, przybywając do Fuzhou w prowincji Fujian i odpływając do Japonii z Taizhou w Zhejiangu w czasie swej drugiej podróż<ref name="reischauer 1940 155"></ref><ref name="adshead 2004 51"></ref>.
(wuxian) z czasów dynastii Tang
Kultura i handel
Czasy dynastii Tang charakteryzowały się szeroką wymianą handlową, prowadzoną szlakami lądowymi (np. Jedwabnym Szlakiem) i morskimi, dzięki której pozyskani wiele nowych technologii, wieści ze świata, dóbr użytkowych i luksusowych. Nowe mody, nowe rodzaje ceramiki, ulepszone techniki przeróbki srebra przybywały do Chin z Bliskiego Wschodu, Indii, Persji i Azji Środkowej<ref name="ebrey cambridge 118 119"></ref>. Na wzór "obcokrajowców" Chińczycy stopniowo porzucili dawny zwyczaj siedzenia na matach na podłodze i przyjęli obce im początkowo stołki i krzesła<ref name="ebrey cambridge 119"></ref>. Z kolei na Bliskim Wschodzie, ludy muzułmańskie pożądały i nabywały wielkie ilości chińskich towarów, takich jak jedwabie, wyrobyz laki i porcelany<ref name="ebrey 2006 112"></ref>. Za czasów tangowskich pieśni, tańce i instrumenty muzyczne z tych obszarów stały się bardzo popularne<ref name="ebrey 2006 114"></ref><ref name="whitfield 2004 255"></ref>. Wśród tych instrumentów były oboje, flety, niewielkie, lakierowane bębny z Kuczy w Kotlinie Tarymskiej, i instrumenty perkusyjne z Indi jak np. cymbały<ref name="ebrey 2006 114"/>. Liczba dworskich zespołów muzycznych zwiększyła się z siedmiu (jak za czasów Sui) do dziewięciu, i reprezentowały one rozmaite style muzyki z całej Azji<ref name="benn 2002 134"></ref>.
Indzie były jednym z krajów, ku którym kierowało się zainteresowanie, w szczególności jako centrum nauki buddyjskiej. Kontakty były dość ożywione i wielu sławnych podróżników (jak Xuanzang, zm. 664) odwiedzało południowoazjatycki. Sam Xuanzang, po trwającej 17 lat podróży, zdołał przywieźć wiele cennych sanskryckich tekstów do przetłumaczenia na chiński. Osoby poważnie zainteresowane nauką języków tureckich, mogły korzystać z słownika turecko–chińskiego, a tureckie pieśni ludowe inspirowały chińskich poetów<ref name="schafer 1963 28"></ref><ref name="eberhard 2005 182"></ref>. W obrębie Chin, Wielki Kanał niezwykle ułatwił podróże, podobnie jak wysiłki rządu tangowskiego, by zracjonalizować i usprawnić sieć kanałów, zmniejszając koszt transportu ziarna i innych produktów<ref name="Benn 2002 7"></ref>. Państwo utrzymywało też około 32 100 km sieci pocztowych, konnych i okrętowych<ref name="adshead 2004 90"></ref>.
Szlak Jedwabny
figurka konia, z charakterystyczną dla dyn. Tang trójkolorową polewą
Jedwabny szlak był najważniejszą drogą handlową przednowoczesnej Eurazji. W okresie tangowskiego Pax Sinica, droga ta osiągnęła swój szczyt rozwoju, a kupcy perscy i sogdiańscy robili fortuny na wymianie między wschodem a zachodem. W tym samym okresie, cesarstwo chińskie pozostawało otwarte na obcokrajowców i ich kultury, a jego główne centra miejskie nabierały przez to bardzo kosmopolitycznego charakteru.
Pierwotnie Szlak Jedwabny został prowadzący z Chin został otwarty za czasów cesarza Wudi (141–87 p.n.e.), został otwarty ponownie w 639 przez Tangów, gdy Hou Junji (zm. 643) podbił Azję Środkową, i przez ponad 40 lat służył kupcom. W 678 został zamknięty przez Tybetańczyków, których podboje przerwały tę drogę handlową. Za poanowania cesarzowe Wu, wojska tangowskie odbiły w 699 tzw. cztery garnizony Anxi (pierwotnie ustanowione w 640<ref name="twitchett 2000 118"></ref>, ponownie łącząc Chiny i Zachód bezpośrednim, lądowym szlakiem handlowym<ref name="Eberhard 2005, 179"></ref>. W 722 Tangowie opanowali kluczową rolę do przez Gilgit, stracili ją na rzecz Tybetańczyków w 737 i ponownie zdobyli, dzięki wojskom dowodzonym przez wywodzącego się Koguryŏ generała Gao Xianzhi<ref name="sen 2003 30 32"></ref>. Gdy rebelia An Shi skończyła się w 763, większość zachodnich posiadłości tangowskich została utracona, a drogi łączące Chiny z zachodnią częścią Szlaku, znalazły się w rekach imperium tybetańskiego<ref name="Benn 2002 11"/>. Tybetańczyków z tych terenów wygnała rebelia wewnątrz ich państwa w 848, co wykorzystali Chińczycy, odbijając część zachodnich rubieży w 851, szczególnie ważnych, bo pokrytych stepami, stanowiącymipastwiska do hodowli koni, niezmiernie potrzebnych państwu chińskiemu<ref name="Benn 2002 11"/><ref name="whitfield 2004 57"></ref>.
Do Chin przybywało wielu podróżników z Zachodu, którzy handlowali i osiedlali się, poddawani byli oni jednak dość szczegółowej kontroli granicznej, co wielu z nich, zwłaszcza mnichów, zanotowało<ref name="ebrey 2006 112"/>. Xuanzang i inni mnisi-podróżnicy zapisali, na drodze było wiele posterunków, sprawdzających pozwolenia na wjazd w granice cesarstwa tangowskiego<ref name="ebrey 2006 112"/>. Innym kłopotem dla podróżników byli bandyci czyhający między posterunkami i miastami w oazach; Xuanzang wspomina, że jego grupa była wielokrotnie atakowana<ref name="ebrey 2006 112"/>
Handel morski i porty
Chińscy wysłannicy żeglowali przez Ocean Indyjski do Indii prawdopodobnie już od II w.n.e.<ref name="Sun 1989 161 167"></ref><ref name="Chen 2002 67 71"></ref>, lecz dopiero za czasów dynastii Tang chińska marynarka zaznaczyła swą silną obecność w Zatoce Perskiej i Morzu Czerwonym, wpływając w górę Eufratesu docierały do Persji, Mezopotamii, Iraku, Arabii, Egiptu, Aksum, (Etiopii) i Somalii<ref name="bowman 2000 104 105"></ref>. W czasach cesarza Gaozu, Sa'd ibn Abi-Waqqas, z plemienia Kurajszytów, tego samego, z którego pochodził Mahomet, popłynął z Etiopii do Chin. W czasie kolejnej (za panowania cesarza Gaozonga) podróży do Chin, przywiózł ze sobą Koran i ustanowił pierwszy meczet w Chinach, Meczet Pamięci. Spoczywa po dziś dzień na cmentarzu w Kantonie.
Tysiące cudzoziemców osiedlało się w Chinach w czasach tangowskich, utrzymując łączność i kontakty handlowe z Chin; wśród nich byli Persowie, Arabowie, Hindusi, Malajowie, Syngalezi, Khmerzy, Czamowie, Żydzi i chrześcijanie nestoriańscy z Bliskiego Wschodu i wielu innych<ref name="Benn 2002 46"></ref><ref name="schafer 1963 20"></ref>. W 748, mnich buddyjski Jian Zhen opisał Kanton jako kipiące energią centrum handlu, port, w którym cumowały wielkie i robiące wrażenie statki cudzoziemskie. Napisał, że "wiele dużych okrętów przybywało z Borneo, Persji, Qunglun (Jawa), załadowanych po brzegi przyprawami, perłami z i nefrytem"<ref name="Tang 1991 61"></ref><ref name="schafer 1963 15"></ref>,, co jest zanotowane w Yue Jue Shu (Zaginionych kronikach kraju Yue). Po splądrowaniu i spaleniu Kantonu przez arabskich i perskich piratów w 758<ref name="Benn 2002 11"/>, rząd tangowski zamknął port na ok. 50 lat, co zmusiło obce statki do zawijania do Hanoi<ref name="schafer 1963 16"></ref>. Port, po ponownym otwarciu, odzyskał jednak świetność. W 851 arabski kupiec Suleiman al-Tajir zanotował swoje obserwacje na temat wytwarzania porcelany – m.in. podziwiał jej przeźroczystość<ref name="shen 1996 163"></ref>. Opisał także kantoński meczet, spichrze, lokalną administrację rządową, jej archiwa, sposób traktowania podróżnych; pozostawił też zapiski o użyciu ceramiki, wina ryżowego i herbaty<ref name="Woods 1996 143"></ref>. Niestety, w 879, powstańcy pod wodzą Huang Chao zapisali kolejny krwawy rozdział w historii miasta, plądrując je i mordując tysiące Chińczyków, jak również wielu cudzoziemców, Żydów, chrześcijan i muzułmanów<ref name="ebrey 2006 108"></ref><ref name="schafer 1963 10 16"></ref><ref name="eberhard 2005 190"></ref>. Powstanie Huanga zostało ostatecznie stłumione w 884 roku.
Statki z państw koreańskich, Silli i Palhae, oraz z japońskiej prowincji Hizen uczestniczyły w aktywnej wymianie handlowej na Morzu Żółtym; w handlu tym dominowała Silla<ref name="schafer 1963 11"></ref>. Gdy pod koniec VII w. Silla i Japonia ponownie popadły w konflikt, większość kupców japońskich zdecydowało się na zmianę trasy, tak by ominąć okręty koreańskie. Z Nagasaki płynęły na południe, ku Huai He, Yangcy, a nawet do zatoki Hangzhou<ref name="schafer 1963 11"/><ref name="reischauer 1940 157"></ref>. W 838, japońskie poselstwo do Chin, by wrócić do domu, nabyło dziewięć statków, obsadzonych przez 60 koreańskich marynarzy, pochodzących z koreańskich dzielnic w miastach Chuzhou i Lianshui nad rzeką Huai<ref name="reischauer 1940 162"></ref>. Także chińskie statki pływały do Japonii, wyruszając z wielu portów leżących na wybrzeżach prowincji Zhejiang i Fujian<ref name="reischauer 1940 155 156"></ref>.
Znaleziska archeologiczne udowodniły, że co najmniej od czasów dynastii Tang Chińczycy produkowali znaczne ilości towarów specjalnie na eksport. Jednym z takich znalezisk był wrak z Belitung, zachowany w mule dna Cieśniny Gaspar wrak arabskiego dhow, na pokładzie którego znalazło się 63 tys. sztuk tangowskiej porcelany, srebrnych i złotych przedmiotów; na jednej z miseczek, pochodzącej z Changsha znajdował się napis "16 dnia 7 miesiąca w drugim roku ery panowania Baoli" (rok 826), która to data zgadza się z wynikiem oszacowanym metodą radiowęglową anyżu znalezionego na statku<ref></ref>. Począwszy od 785, statki chińskie zaczęły regularnie pojawiać się w Sufali na wschodnim wybrzeżu Afryki, eliminując arabskich pośredników<ref name="shen 1996 155"></ref>, co potwierdzają rozmaite źródła chińskie z tego okresu, opisujące ze szczegółami handel z Afryką. Jia Dan (730–805), urzędnik i geograf, opisał dwie drogi morskie, najczęściej wykorzystywane w jego czasach: jedną z wybrzeży Zatoki Bohai ku Korei, a drugą z Kantonu, przez Cieśninę Malakka ku Nikobarom, Sri Lance i Indiom, wzdłuż wschodnich i północnych wybrzeży Morza Arabskiego do ujścia Eufratu<ref name="hsu 1988 96"/>. W 863 Duan Chengshi (zm. 863) sporządził szczegółowy opis handlu niewolnikami, kością słoniową i ambrą w kraju, który nazywał Bobali, która to nazwa, zdaniem historyków, może odnosić się do Berbery w Somalii<ref name="levathes 1994 38"></ref>. W Fustat (starożytnym centrum Kairu), w Egipcie, uznanie, jakim cieszyła się chińska ceramika spowodowało wielki popyt na chińskie dobra; z tego powodu Chińczycy często podróżowali do tego miasta (tradycja ta kontunuowana była także później, nawet w okresie Fatymidów<ref name="shen 1996 158"></ref><ref name="adshead 2004 80"></ref>. Z tych też czasów pochodzi pełen uznania opis chińskich dżonek oceanicznych, autorstwa arabskiego kupca Shulamy, który równocześnie zaznaczał, że ich głębokie zanurzenie nie pozwalało im wpływać w górę Eufratu. Musiały przewozić pasażerów i towar na brzeg w małych łodziach<ref name="Liu 1991 178"></ref>. Zauważył on także, że chińskie statki były nieraz bardzo duże, mieściły nawet 600–700 pasażerów<ref name="hsu 1988 96"></ref><ref name="Liu 1991 178"/>.
Uzurpacja Wu Zetian
a w Mauzoleum Qianling, gdzie w 706 została także pochowana Wu Zetian
Wu Zetian rozpoczęła karierę dworską pod imieniem Wu Zhao, jako niskiej rangi konkubina cesarza Gaozonga; w 690 zasiadła na chińskim tronie ustanawiając krótkotrwałą Późniejszą dynastię Zhou. W drodze na szczyt nie cofała się przed użyciem środków podstępnych i okrutnych. Miała na przykład zabić własną córeczkę i oskarżyć o jej śmierć cesarzową, by doprowadzić do jej usunięcia z dworu<ref name="ebrey 2006 97"/>. W 655 cesarz Gaozong doznał udaru i Wu zaczęła go zastępować, podejmując decyzję, omawiając sprawy państwowe z jego doradcami, którzy przyjmowali jej polecenia, wydawane spoza parawanu<ref name="ebrey 2006 97 98"></ref>. Gdy jej najstarszy syn, oficjalny następca tronu, zaczął wykazywać się aktywnością polityczną i wspierać działania, którym Wu była niechętna, zmarł niespodziewanie w 675; wielu podejrzewało, że został otruty z jej polecenia. Kolejny następca zachowywał wielką ostrożność, w 680 został oskarżony o przygotowywanie rebelii i skazany na wygnanie (a później zmuszony do popełnienia samobójstwa)<ref name="ebrey 2006 98"></ref>.
Cesarz Gaozong zmarł w 683; jego najstarszy żyjący syn z Wu, wstąpił na tron jako cesarz Zhongzong. Zhongzong próbował mianować kanclerzem ojca swojej żony: po zaledwie sześciu tygodniach na tronie, został obalony przez matkę, która osadziła na tronie jego młodszego brata, wówczas dwunastoletniego Ruizonga<ref name="ebrey 2006 98"/>. Sama sprawowała jednak prawdziwą władzę, co sprowokowało wybuch rebelii książąt tangowskich w 684, stłumioną w czasie nie dłuższym niż dwa miesiące<ref name="ebrey 2006 98"/> W 690 Wu zmusiła Ruizonga do ustąpienia i koronowała się na pierwszą w historii Chin samodzielną cesarzową; Ruizong pozostał księciem-następcą tronu. Wu Zetian rządziła do 705, kiedy to obalił ją przewrót pałacowy, który zmusił ją do abdykacji na rzecz Zhongzonga. Zmarła wskrótce potem<ref name="adshead 2004 45"></ref>.
By uprawomocnić swego panowanie, Wu puściła w obieg dokument, zwany Sutrą Wielkiej Chmury, który przepowiadał, zstąpienie reinkarnacji buddy Maitreji w postaci żeńskiego władcy, który przepędzi choroby, lęki i nieszczęścia z tego świata<ref></ref><ref name="sen 2003 97 98"></ref>. Cesarzowa wprowadziła nawet specjalne znaki pisma chińskiego, które wszakże zostały zarzucone zaraz po jej śmierci<ref name="whitfield 2004 74"></ref>. Niewątpliwie najważniejszym dziedzictwem jej panowania było zmniejszenie roli arystokracji z północnego zachodu i dopuszczenie do administracji, w tym także do stanowisk dysponujących realną władzą, ludzi z innych klanów i obszarów Chin<ref></ref><ref name="schafer 1963 8"></ref>.
, Chang'an, zbudowana w 652, wyremontowana na polecenie cesarzowej Wu Zetian w 704.
Panowanie cesarza Xuanzonga
Zarówno w czasie panowania Wu Zetian, jak i po nim, na dworze tangowskim było wiele znaczących kobiet, m.in. Shangguan Wan'er (664–710) - poetka, pisarka i zaufana urzędniczka, której Wu powierzyła prowadzenie swego prywatnego biura<ref name="adshead 2004 46"></ref>. W 706 cesarzowa Wei, żona cesarza Zhongzonga (zm. 710), przekonała męża do zatrudnienia na urzędzie jego siostry i jej córek, a trzy lata później przekonała go także, by nadał kobietom prawo przekazywania dziedzicznych przywilejów synom (dotąd przywileje dziedziczone były wyłącznie z ojca na syna)<ref name="Benn 2002 6"/>. W 710 cesarzowa Wei otruła w końcu Zhongzonga i osadziła na tronie swego piętnastoletniego syna<ref name="ebrey 2006 99"/>. Dwa tygodnie później, Li Longji (późniejszy cesarz Xuanzong) wkroczył do pałacu z grupką towarzyszy i zabił cesarzową i jej stronników<ref name="ebrey 2006 99"/>. Doprowadził następnie do koronacji swojego ojca, cesarza Ruizonga (pan. 710–712)<ref name="ebrey 2006 99"/>. Ruizong, podobnie jak poprzednik, był pod przemożnym wpływem kobiety, którą tym razem była księżniczka Taiping<ref name="adshead 2004 47"></ref>. Wpływy te urwały się po nieudanym przewrocie zorganizowanym przez Taiping w 712 i abdykacji Ruizonga na rzecz Xuanzonga (Taiping powiesiła się później, w 713)<ref name="ebrey 2006 99"/><ref name="Benn 2002 6"></ref>.
Trwające 44 lata panowanie Xuanzonga to złoty wiek dynastii Tang, która osiągnęła wówczas szczyt swego rozwoju. Ekonomicznie był to okres niskiej inflacji, czemu służyło też znaczące ograniczenie wydatków przez dwór, który dotąd pławił się w luksusach<ref name="Benn 2002 7"/><ref name="schafer 1963 8"/>. Xuanzong, uważany za postępowego i łagodnego władcę, zlikwidował nawet w 747 powszechne stosowanie kary śmierci - odtąd wszystkie egzekucje miały być przez niego zatwierdzane osobiście; było ich stosunkowo niewiele, np. w roku 730 tylko 24 przypadki<ref name="Benn 2002 47"></ref>. Xuanzong nie forsował swego zdania, gdy jego ministrowie uzgodnili wspólne stanowisko i starał się sprawiedliwie obsadzać stanowiska przedstawicielami różnych frakcji politycznych<ref name="adshead 2004 47"/>. Jego kanclerz, konfucjanista z przekonania, Zhang Jiuling (673–740) starał się zmniejszyć deflację i zwiększyć podaż pieniądza, wspierając prywatne bicie monet. Jego następca, arystokrata i technokrata Li Linfu (zm. 753) był z kolei zwolennikiem państwowego monopolu monetarnego<ref name="adshead 2004 89"></ref>. Po 737 Xuanzong nabrał do niego wielkiego zaufania. Li Linfu, wieloletni współpracownik i kanclerz cesarza, był zwolennikiem bardziej agresywnej polityki zagranicznej, z wykorzystaniem generałów niechińskiego pochodzenia. Polityka ta stworzyła, niestety, warunki do wielkiego powstania przeciw władzy Xuanzonga<ref name="adshead 2004 47 48"></ref>.
Upadek
Powstanie An Shi
, wysoki na 71 m; budowę rozpoczęto w 713, zakończono w 803.
Imperium Tangów tkwiło u szczytu potęgi do połowy VIII w., kiedy to jego dobrobyt zniszczyło powstanie An Lushana, zwane rebelią An Shi (16 grudnia 755 – 17 lutego 763). An Lushan był tangowskim wodzem, generałem od 744 roku. Pochodzenia był pół-sogdiańskiego, pół-tureckiego<ref name="ebrey 2006 100"/><ref name="eberhard 2005 184"></ref>. Miał duże doświadczenie w walkach z Kitanami, których pobił w Mandżurii w 744, aczkolwiek większość jego kampanii nie zakończyła się sukcesami<ref></ref>. Otrzymał szerokie plenipotencje w Hebei, tak, że gdy zdecydował się na powstanie, był w stanie zmobilizować armię liczącą ponad 100 tys. żołnierzy<ref name="ebrey 2006 100"/>. Zdobywszy Luoyang, koronował się cesarzem nowej, krótkotrwałej dynastii Yan<ref name="eberhard 2005 184"/>. Mimo kilku porażek z rąk tangowskiego generała Guo Ziyi (697–781), armia An Lushana, złożona z zaprawionych w bojach weteranów, łatwo poradziła sobie z świeżo zwerbowanymi oddziałami broniącymi stolicy; dwór cesarski uciekł więc z Chang'anu<ref name="ebrey 2006 100"/>. Cesarz Xuanzong zbiegł do Sichuanu, książę-następca tronu zebrał oddziały w Shanxi i wycofał się na prowincję; Tangowie wezwali na pomoc Turków ujgurskich w 756<ref name="eberhard 2005 185"></ref>. Chan Ujgurów Bayanchur zareagował na wezwanie z entuzjazmem, i wydał swoją córkę za chińskiego ambasadora, zaraz po przybyciu tego ostatniego; sam też pojął za żonę chińską księżniczkę<ref name="eberhard 2005 185"/>. Ujgurzy pomogli odbić stolicę z rąk powstańców, ale odmówili oddania jej, dopóki Tangowie nie zapłacili imi niebywale wysokiej kontrybucji w jedwabiu<ref name="ebrey 2006 100"/><ref name="eberhard 2005 185"/>. Nawet abbasydcy Arabowie wsparli Tangow w walce z An Lushanem<ref name="eberhard 2005 185"/><ref name="schafer 1963 9"></ref>. Tybetańczycy wykorzystali okazję i urządzali łupieżcze rajdy na tereny pod chińską kontrolą. Nawet po rozpadzie Imperium Tybetańskiego w 842 (a państwa ujgurskiego wkrótce potem), po reku 763 cesarstwo tangowskie nie miało sił i środków by podjąć się ponownego podboju Azji Środkowej<ref name="ebrey 2006 100"/><ref name="sen 2003 34"></ref>. Strata ta była tak znaczące, że nawet pół wieku później kandydaci na najwyższy stopień jinshi mieli za zadanie napisać esej o powodach osłabienia dynastii Tang<ref name="gascoigne gascoigne 2003 97"></ref>. Mimo śmierci An Lushana z ręki jego własnego eunucha w 757<ref name="eberhard 2005 185"/>, okres wojen i zamętu trwał aż do 763, kiedy to wodza powstańczego Shi Siminga zabił jego własny syn<ref name="eberhard 2005 185"/>.
u, ukazujące raj Buddy Amitabhy
Jednym z następstw polityki rządu tangowskiego od 710 roku, był stopniowy wzrost potęgi prowincjonalnych gubernatorów wojskowych, zwanych jiedushi, którzy powoli zaczęli podważać autorytet władz centralnych<ref name="wang 2003 91"/>. Po powstaniu An Shi, siła i władza, zyskana przez jiedushi w Hebei była tak znaczna, że całkiem wyrwała się spod stołecznej kontroli. Po serii rebelii w latach 781 i 784 w dzisiejszym Hebei, Shandongu, Hubei i Henanie, rząd musiał oficjalnie uznać prawo do dziedziczenia statusu jiedushi bez każdorazowej zgody stolicy. Rząd Tangów polegał na tych gubernatorach i ich armiach, że będą chronić państwo i tłumić lokalne bunty, które mogłyby się zwrócić przeciw rządowi. Ze swej strony, rząd uznawał prawo jiedushi do utrzymywania własnych armii, zbierania podatków, a nawet przekazywania tytułów spadkobiercom<ref name="ebrey 2006 100"/><ref></ref>. Wraz z upływem czasu, ci wojskowi gubernatorzy stawali się coraz bardziej niezależni, a uznanie i autorytet urzędników rekrutowanych drogą egzaminów - słabły<ref name="ebrey 2006 100"/>. Rządy potężnych gubernatorów wojskowych trwały aż do 960 roku, kiedy to ustanowiona została następna dynastia Song. Równocześnie, zarzucenie systemu "równego pola" spowodowało, że można było swobodnie handlować ziemią. Wielu ubogich popadło z tego powodu w długi, zostało zmuszonych do sprzedaży ziemi bogaczom, co spowodowało gwałtowny przyrost obszarów wielkich latyfundiów<ref name="ebrey 2006 100"/>. Gdy po 755 załamał się system nadań ziemi, centralne organy państwa chińskiego praktycznie przestały ingerować w kwestie zarządzania rolnictwem i przez następne tysiąclecie ograniczały się do roli poborcy podatków (z wyjątkiem kilku nieudanych prób nacjonalizacji ziemi w czasie wojny z Mongołami, prowadzonej przez dynastię Song)<ref></ref>.
(ok. 685–758)
Wiara Chińczyków w Mandat Niebios nadany słabnącej dynastii Tang, została poważnie naruszona przez te katastrofy naturalne; wielu uznało, że jest to sygnał niezadowolenia Niebios, i że Tangowie utracili prawo do rządzenia. Następnym ciosem były katastrofalne zbiory w 873; w niektórych częściach cesarstwa zebrano zaledwie połowa zwykłych plonów, co uderzało w ekonomiczne podstawy państwa. Widmo głodu i śmierci głodowej stanęło przed dziesiątkami tysięcy rodzin<ref name="bowman 2000 105"/>. We wczesnym okresie panowania, rząd centralny był w stanie radzić sobie ze złymi zbiorami. Przykładowo, dokumenty z lat 714–719 opisują, jak rząd efektywnie zapobiegł rozwiązał problem klęski żywiołowej organizując system spichrzów, sprzedających ziarno po ustalonych cenach w całym kraju<ref name="bowman 2000 105"/>. Rząd był wówczas w stanie zgromadzić duże zapasy żywności w okresach nadprodukcji, by wykorzystać ją w gdy groził głód; był też w stanie zwiększyć obszar upraw kosztem nieużytków<ref name="Benn 2002 7"/><ref name="bowman 2000 105"/>. Niestety, w IX w., rząd był praktycznie bezsilny, jeśli chodzi o radzenie sobie z jakimikolwiek klęskami żywiołowymi.
Odbudowa potęgi dynastii
, zbudowana w 636
Aczkolwiek katastrofy naturalne i rebelie poważnie zmniejszyły efektywność rządu i poderwały zaufanie do niego, początek IX w. uważa się za okres odrodzenia dynastii Tang<ref name="Benn 2002 15 17"></ref>. Ubocznym skutkiem wycofania się władz z zarządzania ekonomią, był wzrost handlu, ponieważ otwarły się nowe rynki, nieobciążone biurokratycznym bagażem<ref name="ebrey 2006 101"></ref><ref name="fairbank goldman 1992 84 85"></ref>. Około roku 780 wcześniejszy podatek w ziarnie i obowiązek szarwarku zostały zastąpione podatkiem pieniężnym, płaconym dwa razy do roku. Oznaczało to przechodzenie do gospodarki pieniężnej, prąd wzmacniany przez klasę kupiecką<ref name="schafer 1963 9"/>. Miasta w w południowym regionie Jiangnan, jak Yangzhou, Suzhou i Hangzhou przeżywały w końcu panowania tangowskiego swój "złoty wiek" rozwoju ekonomicznego<ref name="ebrey 2006 101"/>. W 799 ponad połowę dochodów podatkowych rządu dynastii Tang stanowiły wpływy monopolu solnego, mimo strat poniesionych w czasie rebelii An Shi. Komisja ds. soli, na czele której stali kompetentni ministrowie, specjaliści od finansów, stała się jednym z najpotężniejszych organów władz<ref name="ebrey 2006 100"/> S. A. M. Adshead twierdzi, że ten podatek solny jest "pierwszym przypadkiem w historii, gdy to podatek pośredni, a nie daniny, obciążenia ludności czy ziemi, czy też przychody z przedsiębiorstw państwowych, takich jak kopalnie, stał się podstawą dochodów znacznego państwa"<ref name="adshead 2004 50"></ref>. Trzeba też zaznaczyć, że mimo słabnięcia potęgi rządu centralnego od połowy VIII w., był on wciąż w stanie funkcjonować i wydawać zarządzenia o szerokim zakresie działania. Tangshu (Kronika dynastii Tang), skompilowana w 945, notuje, że w 828 rząd dynastii wydał dekret standaryzujący pompy pompy łańcuchowe wykorzystywane do irygacji na terenie całego kraju:
</ref>.}}
Ostatnim władcą dynastii Tang, który miał ambicję rządzić samodzielnie był cesarz Xianzong (pan. 805–820), który oparł się o wcześniejsze reformy podatkowe z lat 780., w tym wspomniany monopol solny<ref name="Benn 2002 14 15"></ref>. Zgromadził także sprawną i dobrze wyćwiczoną armię pod dowództwem pałacowych eunuchów. Była to Armia Niebiańskiej Strategii, licząca 240 tys. ludzi w 798<ref name="Benn 2002 15"></ref>. W latach 806 i 819, cesarz Xianzong poprowadził siedem wielkich operacji wojskowych przeciw prowincjom, które ogłosiły autonomię od władz centralnych; udało mu się podporządkować wszystkie z wyjątkiem dwóch<ref name="adshead 2004 51"/><ref name="Benn 2002 16"></ref>. Także za czasów jego panowania przerwane zostało dziedziczenie jiedushi, bo cesarz zastąpił ich swoimi własnymi dowódcami wojskowymi i ponownie wprowadził urzędników centralnej służby cywilnej do administracji prowincjonalnej<ref name="adshead 2004 51"/><ref name="Benn 2002 16"/>. Niestety jego następcy ani nie byli tak zdolni, ani tak ambitni: interesowało ich głównie wygodne życie, polowania, bankiety i inne rozrywki, na skutek czego coraz więcej władzy przechodziło w ręce eunuchów, zwłaszcza, że podziały frakcyjne i konflikty między urzędnikami konfucjańskimi, osłabiały regularną biurokrację<ref name="Benn 2002 16"/>. Po nieudanej próbie przewrotu i pozbycia się pałacowych eunuchów, jaką podjął cesarz Wenzong (pan. 826–840), nic już nie ograniczało ich potęgi: na polecenie eunuchów, sojusznicy Wenzonga zostali publicznie straceni na Zachodnim Rynku Chang'anu<ref name="ebrey 2006 101"/>.
a (701–761)Upadek
Poza katastrofami naturalnymi i zwiększaniem się lokalnej potęgi jiedushi, trwające dziesięć lat powstanie Huang Chao (874–884) zniszczyło wielkie połacie kraju, w tym obydwie stolice (Chang'an i Luoyang)<ref name="eberhard 2005 189 190"></ref>. Aczkolwiek Tangom udało się w końcu stłumić rebelię, dynastia nigdy już nie odzyskała sił po tej katastrofie. Wojna ułatwiła zadanie innym siłom wojskowym, które ostatecznie przejęły władzę. Po kraju krążyły też duże grupy bandytów, czasami równe siłą niewielkim armiom, które w ostatnich latach panowania dynastii pustoszyły tereny wiejskie, przemycały sól, atakowały karawany kupieckie, a nawet oblegały warowne miasta<ref name="ebrey 2006 108"/>.
Jednym z wodzów powstania Huang Chao był dawny przemytnik soli Zhu Wen. Przeszedł on na stronę Tangów i pomógł pobić Huang Chao, za co został nagrodzony szybką promocją w armii<ref name="needham volume 4 part 3 320 321 footnote"></ref>. W 907 zakończył on panowanie dynastii Tang, gdy (pełniąc funkcę wojskowego gubernatora w stolicy) obalił ostatniego cesarza, imieniem Ai i sam zajął tron, ogłaszając powstanie Późniejszej dynastii Liang, pierwszej z Pięciu Dynastii. Rok później, obalony Ai został na rozkaz Zhu Wena otruty.
Choć zamach na cesarza i uzurpacja władzy nie przyniosła mu chwały, Zhu Wen okazał się sprawnym administratorem. Jako cesarz Taizu Późniejszej dynastii Liang był odpowiedzialny za budowę wielu dróg, nowych murów wokół kwitnącego miasta Hangzhou (które później stało się stolicą Południowej dynastii Song), jak również nadmorskiego muru osłaniającego wybrzeże w pobliżu miasta<ref name="needham volume 4 part 3 320 321 footnote"/>.