Afryka


/AIDS w poszczególnych krajach Afryki (dla populacji w wieku 15-49)

Afryka – drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,37 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0°, obydwa zwrotniki i równik.

Afrykę zamieszkuje ok. 900 mln ludzi (2010). Ma najwyższy na świecie przyrost naturalny (24‰ rocznie) i jest "najmłodszym" kontynentem na Ziemi – dzieci (0-14 lat) stanowią ok. 44%. Afryka ma najniższy PKB na 1 mieszk. (895 dolarów USA), najkrótszą średnią życia (47 lat), a także największą liczbę zakażonych wirusem HIV (ok. 24,9 mln, czyli ok. 64,3% zakażonych na całym świecie).

Afryka jest najbiedniejszym kontynentem, dotkniętym wieloma plagami – takimi jak malaria oraz AIDS – a także miejscem, gdzie większa część ludności cierpi na niedożywienie lub nawet głód. W kilku krajach Afryki wciąż trwają wojny domowe i rozmaitego rodzaju konflikty zbrojne. Najgroźniejszymi punktami zapalnymi wciąż pozostają Dar Fur w Sudanie, Sudan Południowy, wschodnia część Demokratycznej Republiki Konga, Czad, Wybrzeże Kości Słoniowej, Somalia, Zimbabwe, północna część Nigeria, Libia.

Jest najsłabiej zurbanizowanym kontynentem (ok. 39% ludności mieszka w miastach). Największe miasta: Kair, Lagos, Kinszasa, Johannesburg, Aleksandria. Państwa: największe – Algieria (2 381 740 km²), najludniejsze – Nigeria (132 mln), najgęściej zaludnione – Mauritius (610 osób na km²), najmniejsze – Seszele (455 km²), najmniej ludne – Seszele (83 tys.), najrzadziej zaludnione – Sahara Zachodnia (1 os./km²).

Nazwa kontynentu


Nazwa "Afryka" jako nazwa kontynentu leżącego na południe od Morza Śródziemnego pojawiła się po raz pierwszy w dziele De chorographia autorstwa Tytusa Pomponiusza z I wieku naszej ery. Wcześniej nazwą Afryka określano rzymską prowincję na tym kontynencie. Kontynent wówczas nazywano Libia<ref name="Makowski147"></ref>.

Nazwa Afryka pochodzi z łaciny i oznacza ziemia Afrów. Po raz pierwszy nazwa ta jako określenie miejsca na ziemi została użyta przez Pomponiusza Meli w 41 roku n.e.<ref name="Mityk256"></ref>.

Położenie i granice

Afryka znajduje się po obu stronach równika oraz po obu stronach południka 0. Jednakże nie ma w niej terenów leżących na południowy zachód od przecięci się równika i południka 0<ref name="Makowski148"></ref>.

Skrajnymi punktami są<ref name="Makowski148"/>:

Rozciągłość Południkowa wynosi około 8000 km natomiast równoleżnikowa 7400 km<ref name="Makowski148"/>.

Położenie Afryki w niskich szerokościach geograficznych powoduje, iż na kontynencie występuje zjawisko górowania słońca, co przekłada się na znacznie wyższe usłonecznienie możliwe (teoretyczne) niż ma to miejsce na wyższych szerokościach (np. w Europie)<ref name="Mietelski97"></ref>.

Większość granic Afryki to granica morska. Afrykę opływają dwa<ref>Po uwzględnieniu Oceanu Południowego jako osobnego to 3</ref> oceany Atlantycki i Indyjski. Jedynym morzem Atlantyku jest opływające od północy Morze Śródziemne, które oddziela Afrykę od Europy. Do oceanu Indyjskiego należy Morze Czerwone, które odcina Afrykę od Półwyspu Arabskiego czyli Azji. Jedyną lądową granicą jest przesmyk Sueski o długości 120 km. Na przesmyku znajduje się Kanał Sueski, który jest uznawany za dokładne wytyczenie granicy. Wcześniej w miejscu kanału był ciąg jezior: Manzila, Timsah, Wielkie Jezioro Gorzkie, Małe Jezioro Gorzkie<ref name="Makowski149"></ref>.

Geologia i tektonika


Afryka leży w całości na płycie afrykańskiej, która jest największą płytą na Ziemi<ref name="Makowski153"></ref>. Płyta ta poza obszarami wyżynno-górskimi w syneklizach: Taudan, algiersko-libijskiej, nigeryjskiej, Czadu, Konga, Okawango i Kalahari oraz w zapadlisku mozambickim i basenie Karru znajduje się bezpośrednio pod warstwą osadów<ref name="DadlezOkładka"></ref>. Na obszary położone wyżej znajdują się na tarczach: regibackiej, Ahaggaru, Tubesti, nubijskiej, Kasai oraz wzniesieniach gwinejskich, tanganicko-rodezyjskich, kongo-nabijskich i Transwalu<ref name="Makowski154"></ref>.

Afryka uzyskała kształty zbliżone do obecnych już w proterozoiku<ref name="Mityk259"></ref>. Później wypiętrzyły się Góry Przylądkowe oraz Góry Atlas. Największą strukturą tektoniczną są Wielkie Rowy Afrykańskie<ref name="Makowski155"></ref>.

Platforma afrykańska

Platforma afrykańska jest najniższą (leżącą najgłębiej) platformą geologiczną będącą odpowiednikiem Płyty afrykańskiej w tektonice. Prekambryjska platforma afrykańska obejmuje cały kontynent łącznie z wyspami ale bez Gór Atlas i Przylądkowych<ref name="Makowski153"/>. Wychodnie platformy afrykańskiej znajdują się w syneklizach. Składają się głównie ze starych skał prekambryjskich: zlepieńców, piaskowców i piasków, łupków oraz skał wulkanicznych, występujących pod postacią intruzji magmowych<ref name="Mityk259"/>. Czasem skały te są przykryte stosunkowo niewielką warstwą osadów czwartorzędowych, pochodzenia glacjalnego. Co świadczy o zlodowaceniu Gondwany<ref name="Makowski154"/>.

Tarcza regibacka: Znajduje się w zachodniej części Sahary<ref name="Makowski154"/> na pograniczu Mauretanii Sahary Zachodniej (część Maroka) i Algierii<ref name="Atlas 94"></ref>. Tarcza jest zbudowana z najstarszych skał zaliczanych do formacji Amsago. Są to granulity, czarnokity, anoryty, piroksenity, amfibolity, gnejsy kordierytowo-sylimanitowe, gnejsy biotytowe i hiperstenowe, łupki niklowe, marmury oraz kwarcyty żelaziste. We wschodniej części dominują słabo zmetamofizowane skały wulkaniczne i wulkaniczno-dendryczne. Na tarczy znajdują się skały z neoproteozoiku: kwarcyty, zlepieńce, pokrywy ryolitów i andezytów oraz wapienie<ref name="Mizerski 50"></ref>.
Tarcza Ahaggaru: Znajduje się w centralnej części Sahary<ref name="Makowski154"/> w południowej części Algierii. Na tarczy znajdują się Góry Ahaggar z najwyższym szczytem Algierii Tahatem 2918 metrów<ref name="Atlas 94" />.
Tarcza Tibesti: Najmniejsza spośród afrykańskich tarcz, znajduje się w południowej części Sahary<ref name="Makowski154"/> na pograniczu Czadu (większość) oraz Libii i Nigru, na jej terenie znajdują się góry Tibesti, których najwyższym szczytem jest Emi Kussi (3415 m), będący najwyższym szczytem Czadu<ref name="Atlas 95"></ref>. Tarcza Tibesti jako jedyna na terenie Sahary ma pochodzenie wulkaniczne. Jest to najmłodsza nieosadowa formacja na Saharze, w przeciwieństwie do reszty struktur saharyjskich jest wychodnią skał litych<ref name="Jelonek30"></ref>.
Tarcza nubijska: Znajduje się pomiędzy Nilem a Morzem Czarnym<ref name="Makowski154"/> We wschodniej części Egiptu i Sudanu<ref name="Atlas 95"/>. Tarcza jest pokryta skałami okruchowymi, głównie piaski i żwiry<ref name="Jelonek30"/>
Tarcza Kasai: Znajduje się w pomiędzy Syneklizą Konga a Syneklizą Okawango<ref name="Makowski154"/> na pograniczu DR Konga i Zambii. Na terenie tarczy Kasai znajduje się Wyżyna Katanga<ref name="Atlas 102"></ref>.
Wzniesienia gwinejskie: Znajdują się nad północnym brzegiem Zatoki Gwinejskiej<ref name="Makowski154"/>. Na terenie tej jednostki znajdują się Gwinea, Sierra Leone, Wybrzeże Kości Słoniowej, Burkina Faso, Ghana, Togo, Benin oraz niewielkie fragmenty: Mali, Nigru i Nigerii<ref name="Atlas 94"/>.
Wzniesienia kongo-namibijskie: Rozciągają się wzdłuż południowej części wybrzeża atlantyckiego<ref name="Makowski154"/>. Na terenie tej jednostki znajdują się Angola i Namibia<ref name="Atlas 102"/>.
Wzniesienia tanganicko-rodezyjskie: Są południową częścią Wielkich Rowów Afrykańskich<ref name="Makowski154"/>. Ciągną się południkowo od Tanzanii poprzez Zambię i Malawi przez Tete w Mozambiku do Zimbabwe<ref name="Atlas 102"/>
Wzniesienia Transwalu: Znajdują się w południowej Afryce pomiędzy Syneklizą Okawango a Basenem Karru<ref name="Makowski154"/>na pograniczu RPA, Namibii i Botswany<ref name="Atlas 102"/>.
Zapadlisko mozambickie: Znajduje się na południowym wschodzie Afryki, pomiędzy Wzniesieniami Tanganicko-rodezyjskimi a brzegiem Oceanu Indyjskiego<ref name="Makowski154"/>. Znajduje się na terytorium Mozambiku<ref name="Atlas 102"/>.
Synekliza Taudan: Znajduje się w zachodniej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy tarczą regibacką, tarczą Ahagarru i wzniesieniami gwinejskimi<ref name="Makowski154"/>. Znajduje się na terytorium Mauretanii, Mali i Algierii<ref name="Atlas 94"/>.
Synekliza algiersko-libijska: Znajduje się w północnej części Sahary. Jest obniżeniem przed górami Atlas<ref name="Makowski154"/>. Znajduje się na terytorium Algierii i Libii<ref name="Atlas 94"/>.
Synekliza nigeryjska: Znajduje się w południowej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami gwinejskimi a tarczą Ahaggaru<ref name="Makowski154"/>. Znajduje się na terytorium Nigerii i Nigru<ref name="Atlas 94"/>.
Synekliza Czadu: Znajduje się w południowej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami środkowoafrykańskimi a tarczą Ahaggaru<ref name="Makowski154"/>. Znajduje się na terytorium Czadu i Nigru<ref name="Atlas 94"/>.
Synekliza Konga: Znajduje się w centralnej Afryce. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami środkowoafrykańskimi, wzniesieniami tanganicko-rodezyjskimi, tarczą Kasai i wzniesieniami kongijsko-nambijskimi. Jej obszar tworzy jednostkę fizycznogeograficzną Kotlina Konga<ref name="Makowski154"/>. Znajduje się na terytorium Demokratycznej Republiki Konga<ref name="Atlas 102"/>.
Synekliza Okawango: Znajduje się w południowej Afryce. Jest obniżeniem pomiędzy tarczą Kasai i wzniesieniami kongijsko-nambijskimi<ref name="Makowski154"/>. Znajduje się na terytorium Angoli, Zambii, Zimbabwe, Botswany i Namibii<ref name="Atlas 102"/>.
Synekliza Kalahari:
Synekliza Murzuk:
Basen Karru:
Góry Atlas:


Góry Atlas znajdują się na północy Afryki. W zachodniej części wybrzeża Morza Śródziemnego<ref name="Makowski154"/>. Góry te leżą na terenie Maroka, Algierii i Tunezji<ref name="Atlas 94"/> Góry Atlas wraz z Górami Smoczymi są najmłodszymi fragmentami Afryki<ref name="Makowski154"/>.

Góry Przylądkowe:


Góry Przylądkowe znajdują się na południowym krańcu Afryki. Góry te ukształtowały się w orogenezie alpejskiej. W Dewonie w miejscu Góry Przylądkowych znajdowała się głęboka geosynklina, w którą zbierały się osady morskie. Góry wypiętrzyły się w Triasie, kiedy podczas rozpadu Gondwany nastąpiła kolizja pomiędzy przyszłą płytą afrykańską a protoameryką<ref name="Mityk259"/>.

Wielkie Rowy Afrykańskie:


System rowów tektonicznych we Wschodniej Afryce<ref name="Makowski154"/>. Wielkie Rowy Afrykańskie są jedyną tak dużą rozpadliną na lądzie. Ich przedłużeniem na północ jest Morze Czerwone. Natomiast na zachód rozpadlina biegnie przez Ocean Indyjski oraz wzdłuż wybrzeży Półwyspu Arabskiego. System Wielkich rowów jest jednym z dowodów hipotezy ekspansji powierzchni Ziemi<ref name="Klimaszewski77"></ref>.

System Wielkich Rowów Afrykańskich ma zupełnie inną geologię niż reszta kontynentu. Ze względu na wulkanizm dominują młode skały wulkaniczne, zalegające również na powierzchni. Wzdłuż linii dyslokacyjnych występują czynne i wygasłe wulkany. W tym najwyższe góry Afryki Kilimandżaro oraz inne wygasłe wulkany np. Kenia. Czynne wulkany występują w grupie Wirunga oraz pojedyncze wulkany w tym 5 skupionych w zapadlisku Afar<ref name="Mityk263"></ref>.

Surowce mineralne

. W przypadku dwóch pozostałych państw występuje jedynie zależność gospodarcza<ref name="Britannica Geografia II124"></ref>. Charakterystyczną cechą regionu jest spory odsetek chrześcijan zwłaszcza protestantów.

W Republice Południowej Afryki, w której do 1994 był apartheid nadal występują znaczne dysproporcje społeczne. Mimo iż kraj ten jest najbogatszy na kontynencie to musi się zmagać z wieloma problemami takimi jak: wojny gangów, znaczna przestępczość, plaga HIV/AIDS. Mimo tego poziom życia stale wzrasta nawet wśród ludności najuboższej<ref name="NG7/2010"></ref>.

W geografii turystycznej występuje inna delimitacja regionu, oprócz wyżej wymienionych państw zalicza się również: Angolę, Malawi, Mozambik, Zambię, Zimbabwe, ze względu na znaczą część ruchu turystycznego pomiędzy tymi krajami a Republiką Południowej Afryki. Dodatkowo zalicza się państwa wyspiarskie: Madagaskar, Mauritius, Komory, Seszele a także posiadłości zamorskie Francji na Oceanie Indyjskim<ref name="Warszyńska199-226" />.

Zobacz też

Linki zewnętrzne





Afrika
Africa
Afrique