Wielkanoc


(po lewej i prawej stronie) – pierwszych rodziców, którzy weszli w śmierć przez grzech pierworodny. Bułgaria, XVII w.
Wielkanoc, Pascha, Niedziela wielkanocna, Zmartwychwstanie Pańskie — najstarsze i najważniejsze święto chrześcijańskie upamiętniające zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa<ref></ref>, obchodzone przez Kościoły chrześcijańskie wyznające Nicejskie Credo (325 r.).

Znaczenie teologiczne

Według nauczania prawosławnego patriarchy Konstantynopola Bartłomieja tajemnica Wielkanocy nierozdzielnie związana jest z tajemnicą Wielkiego Piątku. Cały Kościół najpierw umiera, ukrzyżowany jest z Chrystusem, aby z nim zmartwychwstać<ref>Por. </ref>. Prawosławie celebruje Paschę (Wielkanoc) w ciągłości z Kościołem pierwszych wieków i jest ona w centrum jego wiary i kultu. Wokół zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią, skupia się cała liturgia i cała teologia prawosławna. Zwycięstwo Chrystusa rozumiane jest jako duchowo urzeczywistniające się w każdym pokoleniu:
</ref>.}}

Obchody Wielkanocy w kościołach protestanckich

Wierni Kościołów wyrastających z nurtu Reformacji spotykają się na uroczystych nabożeństwach, aby cieszyć się z pamiątki zmartwychwstania Jezusa, aby wspólnie wielbić Boga, czytać i rozważać jego słowo zapisane w Piśmie Świętym. Dzień ten jest dniem radości i śpiewu, w zależności od Kościoła różnie celebrowany, jednak wszędzie mający radosny i podniosły charakter.

W kalendarzu liturgicznym

Poprzedzający ją tydzień, stanowiący okres wspominania najważniejszych dla wiary chrześcijańskiej wydarzeń, nazywany jest Wielkim Tygodniem. Ostatnie trzy doby tego tygodnia: Wielki Czwartek (wieczór), Wielki Piątek, Wielka Sobota i Niedziela Zmartwychwstania znane są jako Triduum Paschalne (Triduum Paschale). W chrześcijaństwie wprawdzie każda niedziela jest pamiątką zmartwychwstania Chrystusa, ale Niedziela Zmartwychwstania jest z nich najbardziej uroczysta.

Podczas soboru nicejskiego w 325 roku ustalono, że będzie się ją obchodzić w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca. Ta skomplikowana zasada jest w istocie przełożeniem na solarny w swej naturze kalendarz juliański konkretnej daty 14 nisan z religijnego kalendarza hebrajskiego, który jest kalendarzem lunarno-solarnym. Data 14 nisan wyznacza w kalendarzu hebrajskim początek święta Paschy, wokół którego działy się wydarzenia zbawcze. Wielkanoc jest więc świętem ruchomym: może wypaść najwcześniej 22 marca, zaś najpóźniej 25 kwietnia. Z datą Wielkanocy powiązany jest termin większości ruchomych świąt ogólnochrześcijańskich i katolickich, m.in.: Środa Popielcowa, wielki post, Triduum Paschalne, Wniebowstąpienie Pańskie, Zesłanie Ducha Świętego, Boże Ciało i inne. Po wprowadzeniu kalendarza gregoriańskiego znów pojawiły się odmienności: w prawosławiu Wielkanoc obchodzi się bowiem zgodnie z kalendarzem juliańskim.

Ostatnio niektóre środowiska chrześcijańskie postulują ustanowienie Wielkanocy, jako święta niezależnego od faz księżyca. Między innymi proponuje się obchodzenie Wielkanocy zawsze w drugą niedzielę kwietnia, czyli pomiędzy 8. a 14. Inna opcja to propozycja utrzymywania siedmiu niedziel pomiędzy Świętem Trzech Króli a Środą Popielcową. Daje ona również termin pomiędzy 8 a 14 kwietnia z wyjątkiem roku przestępnego, w którym Wielkanoc przypadłaby na 7&nbsp;kwietnia.

Własny sposób ustalania daty Wielkanocy stosowano we wczesnym średniowieczu w Kościele iroszkockim i Kościele starobrytyjskim.

Wielka Niedziela jest pierwszym dniem wielkanocnego okresu świątecznego zwanego oktawą wielkanocną.
Okres wielkanocny rozpoczyna się wigilią wielkanocną. Czas wielkanocnej radości trwa w liturgii 50 dni i kończy się niedzielą Zesłania Ducha Świętego. W 40. dniu (czwartek) obchodzona jest uroczystość Wniebowstąpienia Pana Jezusa<ref>Dekretem Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z dnia 4 marca 2003 r. katolicy w Polsce od roku 2004 obchodzą święto Wniebowstąpienia w VII Niedzielę wielkanocną (6 tygodni po Wielkanocy).</ref>.

Wyznaczanie daty Wielkanocy w danym roku

{ class="wikitable" style="float:right; margin: 0 0 1em 1em"
align=center
+ Daty Wielkanocy
1982–2025
<small>Według kalendarza gregoriańskiego</small>

! Rok Zachód Wschód
z
! 1982
11 kwietnia 18 kwietnia

! 1983
3 kwietnia 8 maja

! 1984
2 align=center 22 kwietnia

! 1985
7 kwietnia 14 kwietnia

! 1986
30 marca 4 maja

! 1987
2 align=center 19 kwietnia

! 1988
3 kwietnia 10 kwietnia

! 1989
26 marca 30 kwietnia

! 1990
2 align=center 15 kwietnia

! 1991
31 marca 7 kwietnia

! 1992
19 kwietnia 26 kwietnia

! 1993
11 kwietnia 18 kwietnia

! 1994
3 kwietnia 1 maja

! 1995
16 kwietnia 23 kwietnia

! 1996
7 kwietnia 14 kwietnia

! 1997
30 marca 27 kwietnia

! 1998
12 kwietnia 19 kwietnia

! 1999
4 kwietnia 11 kwietnia

! 2000
23 kwietnia 30 kwietnia

! 2001
2 align=center 15 kwietnia

! 2002
31 marca 5 maja

! 2003
20 kwietnia 27 kwietnia

! 2004
2 align=center 11 kwietnia

! 2005
27 marca 1 maja

! 2006
16 kwietnia 23 kwietnia

! 2007
2 align=center 8 kwietnia

! 2008
23 marca 27 kwietnia
style="background-color: 2009gold}}"
!style="background-color: 2009gold}}" 2009
12 kwietnia 19 kwietnia
style="background-color: 2010gold}}"
!style="background-color: 2010gold}}" 2010
2 align=center 4 kwietnia
style="background-color: 2011gold}}"
!style="background-color: 2011gold}}" 2011
2 align=center 24 kwietnia
style="background-color: 2012gold}}"
!style="background-color: 2012gold}}" 2012
8 kwietnia 15 kwietnia
style="background-color: 2013gold}}"
!style="background-color: 2013gold}}" 2013
31 marca 5 maja

! 2014
2 align=center 20 kwietnia

! 2015
5 kwietnia 12 kwietnia

! 2016
27 marca 1 maja

! 2017
2 align=center 16 kwietnia

! 2018
1 kwietnia 8 kwietnia

! 2019
21 kwietnia 28 kwietnia

! 2020
12 kwietnia 19 kwietnia

! 2021
4 kwietnia 2 maja

! 2022
17 kwietnia 24 kwietnia

! 2023
9 kwietnia 16 kwietnia

! 2024
31 marca 5 maja

! 2025
2 align=center 20 kwietnia
}
- Zmartwychwstanie Jezusa
W kościołach zachodnich Wielkanoc przypada w pierwszą niedzielę po pierwszej kościelnej pełni Księżyca (tzw. Paschalna pełnia Księżyca) przypadającej po 21 marca, oznacza to, że Wielkanoc wypada pomiędzy 22 marca a 25 kwietnia (włącznie).
Daty kościelnej pełni Księżyca zostały wyznaczone i stabelaryzowane w czasie Soboru Nicejskiego w 325 roku n.e.
Kościelna pełnia Księżyca różni od astronomicznej.

Algorytmy

Według kalendarza gregoriańskiego w bieżącym roku Wielkanoc wypada
-0 mod 19)+(floor( / 100))-(floor((floor( / 100)) / 4))-(floor(((floor( / 100))-(floor(((floor( / 100))+8)/25))+1)/3))+15) mod 30) + ((32+2*((floor( / 100)) mod 4)+2*(floor(( mod 100)/4))-((19*( mod 19)+(floor( / 100))-(floor((floor( / 100)) / 4))-(floor(((floor( / 100))-(floor(((floor( / 100))+8)/25))+1)/3))+15) mod 30)-(( mod 100) mod 4)) mod 7) - 7 * (floor((( mod 19) + 11 * ((19*( mod 19)+(floor( / 100))-(floor((floor( / 100)) / 4))-(floor(((floor( / 100))-(floor(((floor( / 100))+8)/25))+1)/3))+15) mod 30) + 22 * ((32+2*((floor( / 100)) mod 4)+2*(floor(( mod 100)/4))-((19*( mod 19)+(floor( / 100))-(floor((floor( / 100)) / 4))-(floor(((floor( / 100))-(floor(((floor( / 100))+8)/25))+1)/3))+15) mod 30)-(( mod 100) mod 4)) mod 7)) / 451)) + 114) / 31)}}- mod 19)+(floor( / 100))-(floor((floor( / 100)) / 4))-(floor(((floor( / 100))-(floor(((floor( / 100))+8)/25))+1)/3))+15) mod 30) + ((32+2*((floor( / 100)) mod 4)+2*(floor(( mod 100)/4))-((19*( mod 19)+(floor( / 100))-(floor((floor( / 100)) / 4))-(floor(((floor( / 100))-(floor(((floor( / 100))+8)/25))+1)/3))+15) mod 30)-(( mod 100) mod 4)) mod 7) - 7 * (floor((( mod 19) + 11 * ((19*( mod 19)+(floor( / 100))-(floor((floor( / 100)) / 4))-(floor(((floor( / 100))-(floor(((floor( / 100))+8)/25))+1)/3))+15) mod 30) + 22 * ((32+2*((floor( / 100)) mod 4)+2*(floor(( mod 100)/4))-((19*( mod 19)+(floor( / 100))-(floor((floor( / 100)) / 4))-(floor(((floor( / 100))-(floor(((floor( / 100))+8)/25))+1)/3))+15) mod 30)-(( mod 100) mod 4)) mod 7)) / 451)) + 114) mod 31) + 1}}
}}.

Według kalendarza juliańskiego w bieżącym roku Wielkanoc wypada
- mod 19) + 15) mod 30) + ((2 * ( mod 4) + 4 * ( mod 7) - ((19 * ( mod 19) + 15) mod 30) + 34) mod 7) + 114) / 31)}}- mod 19) + 15) mod 30) + ((2 * ( mod 4) + 4 * ( mod 7) - ((19 * ( mod 19) + 15) mod 30) + 34) mod 7) + 114) mod 31) + 1}} }} (data juliańska; dla uzyskania daty gregoriańskiej należy dodać 13 dni).

Powyższe daty otrzymano metodą Meeusa/Jonesa/Butchera.

Metoda Gaussa

Dla kalendarza gregoriańskiego

Sposób obliczenia tej daty został podany przez niemieckiego matematyka C. F. Gaussa.

Do obliczeń potrzebne są dwie liczby A i B. Ich wartości odczytujemy z poniższej tabeli:

{ class="wikitable" style="text-align:center"

!2 Lata
!2 A
!2 B
!2 Wyjątki (rok)

!I rodzaju
!II rodzaju

33 - 1582
15
6
brak
brak

1583 - 1699
22
2
1609
brak

1700 - 1799
23
3
brak
brak

1800 - 1899
23
4
brak
brak

1900 - 2099
24
5
1981, 2076
1954, 2049

2100 - 2199
24
6
2133
2106

2200 - 2299
25
0 (liczba)
2201, 2296
brak

2300 - 2399
26
1
brak
brak

2400 - 2499
25
1
2448
brak

2500 - 2599
26
2
brak
brak

2600 - 2699
27
3
2668
brak

2700 - 2899
27
4
2725, 2820
brak

2900 - 2999
28
5
brak
brak
}

Należy pamiętać, że do 1582 roku obowiązywał kalendarz juliański. Wartości A i B tyczą się więc w innych latach wyłącznie kalendarza gregoriańskiego.

Następnie należy wykonać 6 kroków:

  1. Dzielimy liczbę roku przez 19 i znajdujemy resztę a.
  2. Dzielimy liczbę roku przez 4 i znajdujemy resztę b.
  3. Dzielimy liczbę roku przez 7 i znajdujemy resztę c.
  4. Resztę a mnożymy przez 19, do iloczynu dodajemy liczbę A, sumę dzielimy przez 30 i znajdujemy resztę d.
  5. Dzielimy sumę iloczynów 2b + 4c + 6d + B przez 7 i znajdujemy resztę e.
  6. Sumę reszt d + e dodajemy do daty 22 marca i otrzymujemy datę Wielkanocy.

Jeżeli data wypadnie powyżej 31 marca, należy ją przeliczyć na odpowiedni dzień kwietnia. Można też sprawdzić, czy d + e < 10. Jeśli tak, to Wielkanoc jest (d + e + 22) marca. Jeśli nie, to (d + e - 9) kwietnia.

Od powyższej reguły istnieją wyjątki:
* Wyjątek pierwszego rodzaju zachodzi, gdy d = 29 oraz e = 6, czyli Wielkanoc miałaby przypaść na dzień 26 kwietnia. Wtedy zawsze obchodzi się ją tydzień wcześniej, tzn. 19 kwietnia. Wypadek ten zaszedł w latach 1609 i 1981.
* Wyjątek drugiego rodzaju zachodzi wtedy, gdy d = 28 oraz e = 6 i dzielenie 11A + 11 przez 30 daje resztę mniejszą od 19 (lub po prostu a > 10). Wówczas, według powyższego algorytmu, Wielkanoc ma przypaść 25 kwietnia, a obchodzona jest 18 kwietnia. Ten drugi wyjątek – jak pisał Gauss w 1807 r. – "dotychczas nie zaszedł i po raz pierwszy nastąpi dopiero w roku 1954".

Jak można było zauważyć, lata, w których występują dane wyjątki do roku 2999 podane są w powyższej tabeli współczynników A i B dla określonych przedziałów czasowych.

Przykładowo wyznaczymy datę Wielkanocy w roku 2008.

Dla kalendarza juliańskiego

Jeśli chodzi o kalendarz juliański, to wystarczy zawsze brać za A 15, a za B 6.

Przykład dla 1928 roku:

Wielkanoc w roku 1928 według kalendarza juliańskiego wypadała więc na 33 dzień licząc od 1 marca, czyli 2 kwietnia.

Metoda Meeusa/Jonesa/Butchera

Dla kalendarza gregoriańskiego

Ten sposób został przedstawiony przez Jeana Meeusa w jego książce Astronomical Algorithms w 1991 roku. Może być uznany za lepszy od tego poprzedniego, ponieważ nie wymaga żadnych cyfr dla określonego zakresu czasu i nie ma od niego wyjątków. Wystarczy podać dowolny rok.

I tak:

  1. Dzielimy liczbę roku na 19 i wyznaczamy resztę a.
  2. Dzielimy liczbę roku przez 100, wynik zaokrąglamy w dół (odcinamy część ułamkową) i otrzymujemy liczbę b.
  3. Dzielimy liczbę roku przez 100 i otrzymujemy resztę c.
  4. Liczymy: b : 4 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę d.
  5. Liczymy: b : 4 i wyznaczamy resztę e.
  6. Liczymy: (b + 8) : 25 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę f.
  7. Liczymy: (b - f + 1) : 3 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę g.
  8. Liczymy: (19 x a + b - d - g + 15) : 30 i wyznaczamy resztę h.
  9. Liczymy: c : 4 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy cyfrę i.
  10. Liczymy: c : 4 i wyznaczamy resztę k.
  11. Liczymy: (32 + 2 x e + 2 x i - h - k) : 7 i otrzymujemy resztę l.
  12. Liczymy: (a + 11 x h + 22 x l) : 451 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę m.
  13. Liczymy: (h + l - 7 x m + 114) : 31 i otrzymujemy resztę p.
  14. Dzień Wielkanocy = p + 1.
  15. Miesiąc = Zaokrąglenie w dół dzielenia (h + l - 7 x m + 114) przez 31.

Przykład dla roku 2012:

Wielkanoc w 2012 roku wypada więc 8 kwietnia (według kalendarza gregoriańskiego).
.
z Kraslic.

Dla kalendarza juliańskiego

Jean Meeus w swojej książce Astronomical Algorithms prezentuje także odpowiedni algorytm dla kalendarza juliańskiego.

Tak więc:

  1. Dzielimy liczbę roku przez 4 i otrzymujemy resztę a.
  2. Dzielimy liczbę roku przez 7 i otrzymujemy resztę b.
  3. Dzielimy liczbę roku przez 19 i otrzymujemy resztę c.
  4. Dzielimy (19 x c + 15) przez 30 i otrzymujemy resztę d.
  5. Dzielimy (2 x a + 4 x b - d + 34) przez 7 i otrzymujemy resztę e.
  6. Miesiąc = zaokrąglenie w dół (d + e + 114) : 31.
  7. Dzień = reszta z dzielenia (d + e + 114) przez 31 plus 1.

Przykład dla roku 2012:

Wielkanoc w roku 2012 według kalendarza juliańskiego wypada więc 2 kwietnia.
, baranek i zajączek.

Wielkanocne zwyczaje ludowe

Z obchodami świąt wielkanocnych związanych jest wiele zwyczajów ludowych (z których część wywodzi się ze starosłowiańskiego święta Jarego): śniadanie wielkanocne, pisanki, święcone, śmigus-dyngus, dziady śmigustne, Rękawka, Emaus, walatka, z kurkiem po dyngusie, Siuda Baba, wieszanie Judasza, pogrzeb żuru i śledzia, pucheroki, palma wielkanocna, Jezusek Palmowy.

Zobacz też