Władysław IV Waza

Władysław IV Waza (ur. 9 czerwca 1595 w Łobzowie, zm. 20 maja 1648 w Mereczu) – król Polski w latach 1632–1648 i tytularny król szwedzki 1632–1648, tytularny car rosyjski do 1634, syn Zygmunta III Wazy i jego pierwszej żony Anny Habsburżanki.

Tytuł królewski<ref>Maciej Rosalak, Król, książę, król i car, Władysław IV Waza, Władcy Polski, p.3</ref>

Vladislaus Quartus Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Livoniaeque, Smolenscie, Severiae, Czernichoviaeque necnon Suecorum, Gothorum Vandalorumque haereditarius rex, electus magnus dux Moschoviae.

Tłumaczenie: Władysław IV, z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, inflancki, smoleński, siewierski i czernihowski, a także dziedziczny król Szwecji, Gotów i Wandalów, wybrany Carem Rosji.

Przed elekcją

Młodość


Władysław IV Waza urodził się 9 czerwca 1595 r. w Łobzowie (obecnie w granicach Krakowa). Był pierwszym męskim potomkiem Zygmunta III Wazy i jego pierwszej żony Anny Habsburżanki. Matką chrzestną królewicza była jego cioteczna babka Anna Jagiellonka. Władysław jako jedyny spośród dzieci zrodzonych z tego związku przeżył okres dzieciństwa i osiągnął pełnoletniość. Od początku widziano w nim dziedzica ojca, albowiem było niemal pewne, że po śmierci Zygmunta III wybór szlachty padnie na najstarszego syna królewskiego. Od 1611 r., dla obeznania się ze sprawami publicznymi, upoważniony został do zasiadania na posiedzeniach sejmowych. Od 15 roku życia uczestniczył w obradach. Jako jedyny następca tronu cieszył się sympatią szlachty, a dla dużej części społeczeństwa był powodem do dumy jako kontynuator dynastii Jagiellonów. Kiedy pojawiał się na ulicach Warszawy witano go entuzjastycznie. W całym kraju wielką popularnością cieszyły się jego portrety, na których był przedstawiony z szabelką w ręku. Już wtedy pisano o nim wiersze, a ksiądz Piotr Skarga polecał go narodowi w swoich Kazaniach sejmowych. Ojciec Zygmunt nie zaniedbywał gruntownego wykształcenia syna. Kiedy w 1598 roku zmarła matka Władysława, Anna, został on oddany pod opiekę niezwykle surowej damy dworu Urszuli Meierin. Znała ona bardzo dobrze język niemiecki, a więc Władysław niebawem zaczął władać tym językiem. Jednocześnie uczył się łaciny oraz włoskiego. Wcześnie zwrócili na niego uwagę także obserwatorzy zagraniczni. W 1612 roku bawiący w Warszawie poseł króla hiszpańskiego, Abraham de Dohna pisał o nim: Jest to wielkich nadziei młodzieniec, wyposażony we wszystkie dary natury, postawny, o wysokim czole, jasnej płci, wielkiego, łaskawego i przystępnego ducha. Włada doskonale 4 językami, polskim, niemieckim, włoskim i łacińskim. Poczynił znaczne postępy w naukach humanistycznych, teraz przyswaja sobie prawo. Świetny to jeździec, zapalony żołnierz. Stąd też cieszy się miłością Polaków, a Rosjanie chcą go pozyskać. (...) wydaje się też, że odznacza się roztropnością niezwykłą w tych latach.<ref name="Czapliński">Władysław Czapliński: Władysław IV i jego czasy. Warszawa: PW "Wiedza Powszechna", 1976, s. 30.</ref>

Starania o koronę carską


W 1609 r. wybuchła wojna Rzeczypospolitej z Rosją. Na początku 1610 r. bojarowie, niezadowoleni z rządów cara Wasyla Szujskiego, ofiarowali koronę carską Władysławowi. Rokowania w tej kwestii prowadził hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski. On też zawarł w imieniu królewicza odpowiedni układ z bojarami i zaprzysiągł warunki elekcji pod Moskwą w dniu 27 sierpnia 1610 r. Koronacja Władysława na cara miała przypieczętować unię Rzeczypospolitej i Rosji. Rozpoczęto nawet bić monety z imieniem nowego cara Władysława Zygmuntowicza (ros. Владислав Жигимонтович). Jednak niechęć Zygmunta III wobec przyjęcia przez syna prawosławia – co było warunkiem bojarów rosyjskich do objęcia tronu cara Rosji – przekreśliła te plany, bowiem Zygmunt III zablokował objęcie tronu przez Władysława IV. Wojna polsko-rosyjska trwała jeszcze kilka lat. Wiosną 1612, na prośbę posłów rosyjskich, podjął wraz z ojcem wyprawę, której celem miało być odbycie koronacji w Moskwie. W międzyczasie jednak skapitulowała polska załoga Kremla moskiewskiego, tak, że wojska Rzeczypospolitej zmuszone były zawrócić<ref>Henryk Wisner, Władysław IV Waza, 1995, s. 16-17. ISBN 83-04-04216-9</ref>.
4 kwietnia 1617 Władysław występując jako car rosyjski podpisał poufny akt, w którym zobowiązywał się do zawarcia wieczystego przymierza z Polską, do walki z Turcją i Tatarami. Zapowiadał znaczne ustępstwa terytorialne na korzyść Rzeczypospolitej: Rosja miała jej oddać Briańsk, Kursk, Newel, Nowogród Siewierski, Poczep, Putywl, Rylsk, Siebież, Smoleńsk, Starodub i Wieliż. Nadto w imieniu Rosjan wyrzekał się wszelkich pretensji do Inflant i Estonii<ref>Ibidem, s. 22</ref>.We wrześniu 1617 Władysław podjął kolejną próbę opanowania tronu carów. Pospieszył na pomoc hetmanowi wielkiemu litewskiemu Janowi Karolowi Chodkiewiczowi, który oblegał Dorohobuż. 11 października załoga twierdzy poddała się i uznała carem Władysława. 28 października mieszkańcy Wiaźmy otworzyli przed nim bramy.
Po nieudanej próbie zdobycia Możajska, wojska polskie przypuściły nieudany szturm na mury Moskwy w nocy z 10 na 11 października.
Działania wojenne trwały aż do zawarcia rozejmu w Dywilinie 11 grudnia 1618, w myśl postanowień którego Władysław nie zrzekał się jednak tytułu carskiego<ref>Ibidem, s. 24-27</ref>.
I chociaż Władysław nigdy nie włożył na głowę korony carskiej, tytuł wielkiego księcia nosił do 1635 r., nie zważając, że Rosjanie, zrażeni polską polityką, wybrali innego władcę – Michała Romanowa.

Wojna z Turcją

Wielkie uznanie i szacunek szlachty zdobył królewicz Władysław w czasie wojny z Turcją. Klęska pod Cecorą w 1620 r., w której zginął hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski, była zaskoczeniem i niespodziewanym ciosem. W 1621 r. pod Chocim wyruszyła kolejna armia polska, licząca 18 tys. żołnierzy, którą dowodził właśnie Władysław. Jeszcze w Warszawie królewicz otrzymał od nuncjusza papieskiego sztandar z białym orłem z krzyżem na piersi i napisem pro gloria crucis<ref>Ibidem, s.36</ref>. W samych walkach, które toczyły się we wrześniu i październiku, nie wziął udziału z powodu ataków gwałtownej febry czy (jak twierdzą niektórzy kronikarze) ostrych bólów reumatycznych. Nie opuścił jednak obozu i brał udział w naradach, a swą obecnością konsolidował armię oraz dyscyplinował wodzów, a także wpływał na karność żołnierzy.

Administrator prowincji włączonych do Rzeczypospolitej

W 1619 Zygmunt III Waza powierzył mu funkcję administratora ziem włączonych do Rzeczypospolitej na mocy rozejmu w Dywilinie. W 1620 potwierdził ją sejm. W 1621 na własne utrzymanie dostał starostwa pruskie Osiek<ref>Paweł Czaplewski, Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich: 1454-1772, "Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu", Toruń 1921, s. 152</ref> i Międzylesie. Od 1623 dzierżawił starostwa jaworowskie i hrubieszowskie. W 1627 otrzymał starostwo soleckie, które wkrótce zmuszony został zastawić dla wypłacenia wojsku żołdu. W 1630 otrzymał starostwo krzepickie. Na Litwie posiadał starostwa borysowskie i mereckie<ref>Ibidem, s. 40</ref>.

Podróż po Europie Zachodniej

Władysław IV zmarł w Mereczu w maju 1648 w trakcie powrotu z Wilna do Warszawy, wskutek (przypuszczalnie) przedawkowania środków na przeczyszczenie, ponadto cierpiał na też silne zapaleniem stawów na tle dny moczanowej<ref>Na to umierali polscy królowie</ref>. Został pochowany w katedrze na Wawelu, natomiast jego serce spoczęło w katedrze wileńskiej. Po jego śmierci, pod Warszawą odbył się sejm elekcyjny, na którym obrany został na króla jego młodszy przyrodni brat, Jan II Kazimierz.

Genealogia

{ class="wikitable" style="background:000000; font-size:85%; text-align:center"
bgcolor="#FF0000"
!"9"

Prapradziadkowie
"1"
Erik Johansson Vasa
(1470-1520)
∞1495
Cecilia Månsdotter Eka
(1476 – 1523)
"1"
Erik Abrahamsson Leijonhufvud
(-1520)
∞1512
Ebba Eriksdotter Vasa
(-1549)
"1"
król Polski
Kazimierz IV Jagiellończyk
(1427-1492)
∞1454
Elżbieta Habsburg
(1436-1505)
"1"
książę Mediolanu
Gian Galeazzo Sforza
(1469-1494)
∞1488
Izabela Aragońska
(1470-1524)
"1"
król Kastylii i Leónu
Filip I Habsburg
(1478-1506)
∞1496
Joanna Szalona
(1479-1555)
"1"
król Czech, król Węgier
Władysław II Jagiellończyk
(1456-1516)
∞1502
Anna de Foix-Candale
(1484-1506)
"1"
książę Bawarii
Wilhelm IV Wittelsbach
(1493-1550)
∞1522
Maria Badeńska
(1507–1580)
"1"
cesarz rzymski
Ferdynand I Habsburg
(1503-1564)
∞1521
Anna Jagiellonka
(1503-1547)

Pradziadkowie
"2"
król Szwecji
Gustaw I Waza
(1496-1560)
∞1536
Małgorzata Leijonhufvud
(1516-1551)
"2"
król Polski
Zygmunt I Stary
(1467-1548)
∞1518
Bona Sforza
(1494-1557)
"2"
cesarz rzymski
Ferdynand I Habsburg
(1503-1564)
∞1521
Anna Jagiellonka
(1503-1547)
"2"
książę Bawarii
Albrecht V Wittelsbach
(1528-1579)
∞1546
Anna Habsburg
(1528-1590)

Dziadkowie
"4"
król Szwecji
Jan III Waza
(1537-1592)
∞1562
Katarzyna Jagiellonka
(1526-1583)
"4"
Karol Styryjski
(1540-1590)
∞1571
Maria Anna Wittelsbach
(1551-1608)

Rodzice
"8"
król Polski, król Szwecji
Zygmunt III Waza
(1566-1632)
∞1592
Anna Habsburg
(1573-1598)
bgcolor="#D4213D"
"9"
Władysław IV Waza (1595-1648) król Polski, król Szwecji
}

Żony i dzieci


W życiu osobistym król Władysław IV nie zaznał szczęścia. Długo zwlekał z zawarciem małżeństwa. Wśród kandydatek do ręki królewicza, a następnie króla wymieniano królewny z panujących domów Anglii, Hiszpanii i Austrii. Ostatecznie w wieku 42 lat Władysław pojął za żonę o 16 lat młodszą arcyksiężniczkę Cecylię Renatę, córkę cesarza Ferdynanda II. Ślub i koronacja małżonki królewskiej odbył się w Warszawie. Ze związku tego na świat przyszło dwoje dzieci: Zygmunt Kazimierz, urodzony 1 kwietnia 1640 roku, który zmarł jednak w styczniu 1647 roku, oraz córka Maria Anna Izabela, urodzona w styczniu 1642 roku, zmarła po miesiącu. Królowa Cecylia Renata zakończyła żywot w 1644 roku. Została pochowana w katedrze na Wawelu. Po jej śmierci król związał się ze spokrewnioną z francuską rodziną królewską Marią Gonzagą de Nevers. 5 listopada 1645 roku odbył się ślub per procura - brata zastępował młodszy Waza, Jan Kazimierz. Królowa przyjęła imię Ludwika gdyż w Rzeczypospolitej imię Maria zarezerwowane było wyłącznie dla Matki Boskiej. Właściwy ślub odbył się 10 marca 1646 roku. Szlachta nie polubiła Ludwiki Marii, gorszyło ją mieszanie się królowej do polityki. Sam Władysław IV także nie darzył jej silnym uczuciem. Bardziej interesowała go kochanka Jadwiga Łuszkowska. Jednak oddalił ją z dworu i wydał za mąż za jednego z dworzan. Miał z nią syna Władysława Konstantego urodzonego w 1635 roku.
Z uwagi na okoliczność, iż Władysław nie otrzymał należnego posagu 3 maja 1645&nbsp;r. na mocy układu warszawskiego pomiędzy Władysławem a Ferdynandem III Habsburgiem Wazowie nabyli tytułem zastawu ziemie księstwa opolsko-raciborskiego. Zgodnie z tym układem zastaw, o ile wcześniej nie zostałby wykupiony, wygasłby po upływie 50 lat od dnia zawarcia, chyba żeby wcześniej wygasła linia Wazów po ojcu Władysława Zygmuncie. Ostatecznie został on wykupiony w 1666&nbsp;r.<ref>Kazimierz Popiołek[w:] "Historia Śląska od pradziejów do 1945 roku, Katowice 1972, s.90"</ref>

Pretendent do czterech tronów

Władysław IV Waza przy dobrych decyzjach swojego ojca Zygmunta i własnych mógł być władcą czterech państw, poza Polską były to: Czechy (ze Śląskiem) , Rosja i Szwecja.

Szwecja


W 1592&nbsp;r. po śmierci Jana III Wazy, ojciec Władysława - Zygmunt III został także królem Szwecji. Został on koronowany w Uppsali w lutym 1594. Już wtedy istniała silna opozycja wobec nowego króla, której przewodził stryj Karol IX Sudermański. Sprzeciw był tak silny, że władca wyruszył z Polski do Szwecji, aby wyegzekwować prawa należne królowi. Po nierozstrzygniętej bitwie pod Linköping, tam właśnie Zygmunt III Waza i Karol Sudermański zawarli porozumienie, zdecydowano również, że sporne sprawy miał rozstrzygnąć sejm szwedzki zwołany na 1599. Sejm ten zdetronizował Zygmunta III, a tron przekazał jego synowi, królewiczowi Władysławowi IV Wazie. Istniał jednak warunek: książę Władysław IV miał przybyć do Szwecji i przejść na protestantyzm. Warunki te jednak nie zostały spełnione i na tron obrano Karola IX Sudermańskiego.

Rosja


Wygaśnięcie dynastii Rurykowiczów w Rosji w 1598. rozpoczęło okres tzw. Wielkiej Smuty, czyli walk wewnętrznych i zewnętrznych interwencji. W walkach brali udział także polscy magnaci, którzy poparli kandydaturę Dymitra Samozwańca do tronu carskiego. Zdobył on ostatecznie Moskwę po okresie walk i koronował się na cara w 1605. Po roku jednak został on obalony przez Wasyla Szujskiego, który zawarł sojusz z Karolem IX Sudermańskim, co Zygmunt III Waza uznał za wypowiedzenie wojny. W tej sytuacji wojska polskie ruszyły na Smoleńsk, podażające na odsiecz miastu wojska rosyjskie zostały rozbite w bitwie pod Kłuszynem w lipcu 1610. przez wojska dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego . Po tym wydarzeniu bojarzy rosyjscy obalili cara Wasyla Szujskiego, a koronę carską zaproponowali królewiczowi Władysławowi. Zygmunt III odrzucił jednak warunki jakie stawiała rosyjska szlachta np: przejście królewicza na prawosławie. Król polski był nieugięty. W Rosji natomiast wzrastała niecheć do Polski czego powodem było stacjonowanie wojsk koronnych i litewskich na ziemiach ruskich. Wybuchło powstanie antypolskie, w efekcie którego Polacy stracili Kreml w listopadzie 1612. Zaledwie miesiąć później do Moskwy przybyła wyprawa polska, której celem było obsadzenie Władysława na tronie carskim. Jednak Rosjanie nie chcieli już słyszeć o polskiej kandydadturze do tronu. W 1613. został koronowany Michał I Romanow po elekcji na soborze ziemskim. W latach 1617 - 1618 królewicz podjął jeszcze jedna próbe odzyskania korony carskiej, nie udało mu się jednak zdobyć miasta. Wobec tego postanowiono zawrzeć rozejm w Dywilinie, który oznaczał rezygnację Wazów z pretendowania do korony carskiej.

Czechy i Śląsk

W 1618&nbsp;roku w Czechach wybuchło powstanie antyhabsburskie, które rozpoczęło tzw. wojnę trzydziestoletnią. Do powstania przyczynili się także mieszkańcy Śląska, którzy byli protestantami. Ówczesny biskup wrocławski, arcyksiążę Karol Habsburg, który był bratem dwóch polskich królowych - Anny i Konstancji, zwrócił się z prośbą do Zygmunta III Wazy, aby król przysłał swego syna na Śląsk, a właściwie do Nysy, stolicy księstwa biskupiego. Władysław miał odgrywać rolę mediatora i przekonać stany śląskie do decyzji o nieprzyłączaniu się do powstania. Za pozwoleniem ojca Władysław wyjechał do Nysy, gdzie przebywał od maja do września 1619&nbsp;r. Jeszcze w drodze na Śląsk, w Częstochowie, przybyli do Władysława posłowie Ślązaków i Czechów ofiarując mu koronę czeską. Królewicz miał szansę objęcia tronu czeskiego, bowiem w marcu zmarł cesarz Maciej. Ze względu na ojca, Władysław odrzucił propozycję Czechów. Jego mediacja w Nysie zakończyła się fiaskiem.

Ciekawostki

Zobacz też

=