Węgrzy

:
9 967 921<ref name="HunCens">18. Demographic data – Hungarian Central Statistical Office and calculation at </ref>
:
1 563 081<ref name="census">2006 community survey</ref>
:
1 434 377<ref>2002 Romanian census</ref>
:
520 528 (2001)
:
315 510<ref>The 2006 census</ref>
:
293 299<ref name="SerbiaH">2002 Serbian Census</ref>
:
156 600<ref>National composition of population</ref>
:
120 000<ref>225Bund Ungarischer Organisationen in Deutschland226</ref>
:
80 135
:
80 000<ref>Revista Época Edição 214 24/06/2002</ref>
:
40 583<ref>2001 Austrian census</ref>
Język= węgierski
Religie= katolicyzm, protestantyzm
Pokrewieństwo= Ugrofinowie
}}
a przekraczają Karpaty

Węgrzy albo Madziarzy (węg. l.poj.: magyar, l.mn.: magyarok) – naród liczący w sumie ok. 14,5 mln, w tym na Węgrzech 10,5 mln, zaś ok. 2,5 mln tworzy mniejszości w krajach ościennych: Rumunii (Siedmiogród), Serbii (Wojwodina), Słowacji, Chorwacji, Słowenii, Ukrainie (rejon Karpat) i Austrii. Jedna z grup mniejszości węgierskojęzycznej zamieszkującej rumuński Siedmiogród zwana jest Szeklerami (węg. l.poj.: Székely, l.mn.: Székelyek). Część badaczy skłania się ku poglądowi, że Szeklerzy są nie Węgrami, lecz potomkami Hunów.

Plemiona węgierskie

Węgrzy należą do grupy ludów ugrofińskich. Wywodzą się one z okolic Uralu i między 3 i 4 tysiącleciem p.n.e. pierwsze ich odłamy rozpoczęły swą wędrówkę na zachód.
W czasie wędrówki ludów w V w. n.e. ruszyli także Węgrzy na zachód. Pierwszy etap ich wędrówki zakończył się ok. 750 r. między dolnym biegiem Wołgi a Dunajem, wyparli stamtąd Awarów.
Rejon ten zwany był Lavédia (Lavédi był legendarnym księciem Węgier). W połowie IX. wieku w wyniku kolejnej nawały plemion węgierskich, które w swej wędrówce na południe około 830 rozgromili, a następnie pobitych Normanów-Rusów rozproszyli po całym wschodzie<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. PAU. t. 64, 1935, str. 42</ref>.
U Geografa Bawarskiego (r.845) Węgrzy występują pod łacińską nazwą Ungare. Jeszcze do 898 panowali w staroruskim grodzie Halicz<ref>"w czwartym tygodniu książę Almos przybył wraz ze swoimi do Halicza i tam dla siebie oraz swoich ludzi wybrał miejsce na odpoczynek. Na wieść o tym książę Halicza, z całym swoim otoczeniem wyszedł boso na spotkanie księcia Almosa. Ofiarował mu rozliczne dary do jego użytku i otwarłszy bramy miasta Halicza, przyjął go jak swojego. Dał na zakładnika swojego jedynego syna wraz z innymi synami dostojników swojego królestwa. [...] Kiedy jednak książę Almos odpoczywał przez miesiąc w Haliczu, książę halicki i pozostali jego towarzysze [...] zaczęli prosić księcia Almosa i jego możnych, by odeszli na zachód za Śnieżny Las, do krainy panońskiej." [w:] Ryszard Grzesik. Gesta Hungarorum. ISBN 83-88385-84-4 Kraków. 2006 str. 63-65</ref><ref>"Panują oni [Madziarzy] nad wszystkimi sąsiadującymi z nimi Słowianami, nakładają na nich ciężkie daniny, oni zaś są w ich rękach jako brańcy wojenni [...]. Urządzają na Słowian wyprawy łupieskie, prowadzą jeńców wzdłuż wybrzeża [morskiego] [...] do położonego w kraju Greków portu, zwanego K.r.h [Kercz?]
[w:] Tadeusz Lewicki, Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. II, cz. II, [współpraca: Maria Czapkiewicz, Anna Kmietowicz, Franciszek Kmietowicz], Wrocław-Warszawa – Kraków – Gdańsk 1977 str. 35; op. cit. Ibn Rosteh, Relacja Anonimowa z II. poł. IX wieku.</ref>. Do węgierskich wpływów na ziemi halickiej nawiązuje jej herb czarna kawka, łac. corvinus będąca godłem domu Arpadów.

W 894 roku Bizancjum zawarło porozumienie z węgierskimi wodzami – Kurszánem i Arpadem – skierowane przeciwko Bułgarii. W efekcie syn Arpada, Levente, dowodzący Chabarami (Kabarami; według tradycji były to trzy zbuntowane plemiona chazarskie, które przyłączyły się do Węgrów opuszczających Chazarię), zaatakował Bułgarię. Sam Arpad, w przymierzu z Państwem Wielkomorawskim, zaatakował Panonię, należącą do Franków Wschodnich.
Po zajęciu Panonii w 900 roku Węgrzy osiedlili się na tym terenie wśród Słowian panońskich od których przejęli liczne toponimy (i ogólnie liczne importy językowe). Arpad i jego synowie zajęli oba brzegi Dunaju między wyspami Csepek i Mohácsi, na co wskazują pochodzące od ich imion nazwy własne<ref name="gyorffy38">G. Györffy, Święty Stefan I, s. 38.</ref>. Na swoją siedzibę wybrał okolice ruin rzymskiego miasta Sopianae (Pécs), gdzie pamiątką jego pobytu jest zachowana w nazwie wsi Arpad<ref name="gyorffy38"/>. Jego letni obóz znajdował się na wyspie Csepel.

Nie wszystkie plemiona węgierskie wywędrowały tak daleko na zachód, były też grupy Madziarów, na które jeszcze w 1236 natrafił dominikański mnich Julianus na terenach między Uralem i Wołgą. W roku 950 cesarz bizantyjski Konstantyn VII nazywa tereny zamieszkane przez Węgrów Etelköz ("Międzyrzecze"), zaś samych Węgrów celnie "Turkami". Dokładne geograficzne położenie siedzib Węgrów w owym czasie, nie jest dziś znane. W IX i X wieku Węgrzy podejmowali wielokroć łupieżcze wyprawy na północ, na tereny państwa wielkomorawskiego (podbijając je), na zachód aż po Paryż, Akwizgran i południe Tarent w Italii.

Etymologia

Magyar

Określenie magyar (wcześniej megyeri) pojawiło się w IX i X wieku w źródłach islamskich. Jest to prawdopodobnie mixtum compositum (zlepek słowny różnych wyrazów) z magy i er(i) (oba określenia: magy, wymawiane modź, i er(i) znaczą człowiek, mężczyzna, płeć). Początkowo było ono nazwą jednego z siedmiu koczowniczych plemion: Meder (Megyer), Tarján, Jenő, Kér, Keszih, Kürt-Gyarmat i Nyék. W końcu X w. plemieniu Magyarów (pod wodzą Arpada) udało się zjednoczyć pozostałe sześć pod swoim przewodnictwem.

Inne nazwy

Zdobywcy państwa wielkomorawskiego nazywani byli w ówczesnych źródłach Ungari albo Ougri (i nie Madziarzy). Frankijscy kronikarze używali łacińskiego określenia (H)ungarus. Obcojęzyczne określenia (H)ungarus, (H)ungarn, słowackie Uhri (dawniej również czeskie), współczesne czeskie Uhři (na co dzień formą podstawową, popularniejszą w czeskim jest jednak Maďaři, ale w stosunku do Węgier historycznych używa się określenia Uhersko lub Uherské království), rosyjskie венгры/Vengry, polskie Węgrzy, angielskie Hungarian, francuskie Hongrois, niemieckie Ungarn, ukraińskie угорці/Uhorci lub угри/Uhry, litewskie Vengrai itd. pochodzą od og(ъ)r - (forma cerkiewna ągri) słowiańskiego słowa z bułgarsko-tureckim korzeniem onogur (on = dziesięć + ogur = plemię), które prawdopodobnie pochodzi z V w., kiedy to Magyaren ściśle związani byli ze zlepkiem plemion Hunów i Protobułgarów, zwanym państwem Onogurów. Słowianie derywat "onogur" przenieśli na Madziarów i wymawiali z początkowym przydechowym w-<ref>Aleksander Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego za: Witold Doroszewski O kulturę słowa. Poradnik językowy, t. II, Warszawa 1979, s.544</ref> jako W-ągri, stąd dzisiejsze Węgrzy/Węgier (dawniej również Węgrzyn, obecnie zarezerwowane dla wina z Węgier, ale również i w innych formach patrz; osady, prawdopodobnie jenieckie, ale być może wolnego osadnictwa Węgrzce, Węgrzce Wielkie etc.<ref>Bogdan Wetoszka, [http://bogdanwetoszka.eu.interia.pl/praca.doc. Nazwy etniczne na tle wczesnośredniowiecznej sieci osadniczej na Mazowszu północnym], praca magisterska obroniona na ATK</ref>) jednocześnie równolegle używamy w języku polskim formy Madziar, madziarski (a także pochodzące z tego samego rdzenia magierka)<ref>Krystyna Długosz-Kurczabowa, Etymologia: Węgier i Węgry na www.poradnia.pwn.pl</ref>. Na polską nazwę nieco światła rzuca również to, iż w średniowieczu, zapisywano ten etnonim, np. w Geografie Bawarskim, jako Vngare (za pomocą łacińskiej półsamogłoski V, odczytywanej jako samogłoska U lub spółgłoska V, osobna litera U pojawi się w łacinie w XVI w., razem z J). Inne odczytanie doprowadziło np. autora Kroniki wielkopolskiej do powiązanie Vngari z rzeką Wkrą (Vkra, Vcri) i absurdalnej tezy o pochodzeniu Węgrów z Pomorza<ref> Jak również zaliczeniu do plemion słowiańskich i wręcz nazwaniu Wandalami. Jerzy Strzelczyk, Wandalowie i ich afrykańskie Państwo, Warszawa 2005, s.321-322</ref>.
Początkowa litera H- w łacińskim Hungarus (i pochodny określeniach) pochodzi również z asocjacji Magyarów z Hunami (Hunni). Jeszcze cesarz Franciszek Józef I nazywał się królem Hungarów.

.

Zobacz też



Magyaren
Hungarian people
Magyars