Ukraina (Naddnieprze)
z zaznaczonym obszarem krainy Ukraina
przed rokiem 1660
z zaznaczonym obszarem Ukrainy
Ukraina, łac. Ucraina (Ukraina Naddnieprzańska, Naddnieprze, rzadziej Ukraina Kijowska) – kraina historyczna położona w centralnej i południowo-wschodniej Ukrainie, na wschód od Podola i Wołynia, między Bohem a Worsklą, w dorzeczu Dniepru, do roku 1793 (drugiego rozbioru Polski) w południowo-wschodniej Rzeczypospolitej.
Do końca XVI wieku sam termin „ukraina” nie miał nigdy charakteru oficjalnego i oznaczał jedynie „ugranicze” („pogranicze”, „krańce państwowe”) poszczególnych terenów, będących pod kontrolą różnych państw<ref>Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903.</ref><ref>Pojęcie Ukrainy, ukrain równoznaczne było najczęściej z pojęciem pogranicza państwowego. Były tedy ukrainy tatarskie, moskiewskie, litewskie, polskie, a nawet w samej Rzptej polskiej (...) były różne „ukrainy”, czyli krańce państwowe Por. Franciszek Rawita-Gawroński, Nazwa Ukrainy: jej początek i charakter, „Ruś”, 1911, z. 1.</ref><ref>Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996, s. 496.</ref><ref>Zbigniew Wójcik, Wojny kozackie w dawnej Polsce, Kraków 1989, s. 1.</ref>. Urzędowo nazwa „Ukraina” została użyta po raz pierwszy za czasów Rzeczypospolitej w roku 1590 w tytule konstytucji sejmowej według projektu Jana Zamoyskiego: Porządek ze strony Niżowców i Ukrainy<ref>Władysław Konopczyński Dzieje Polski nowożytnej Wydanie czwarte krajowe, Warszawa 1999, Wyd. Instytut Wydawniczy Pax s. 211.</ref>. Dopiero końcem XVI w. i na początku XVII nazwę „Ukraina” (już częściej jako nazwę własną) zaczęto utożsamiać się krainą leżącą nad środkowym i dolnym Dnieprem.
Historia
We wczesnym średniowieczu był to obszar w większości zamieszkany przez wschodniosłowiańskie plemiona Drewlan w dorzeczu Słuczy z głównymi grodami w Owruczu i Korosteniu, wschodnich Polan, którzy zajmowali oba brzegi środkowego Dniepru, i Uliczów między Dniestrem a Prutem.
W roku 1030 wareskie wojska Rurykowiczów zagarnęły Bełz, a w następnym roku w wyniku wyprawy Jarosława Mądrego i Haralda III inne grody Lachów<ref>Op. cit. Saga o Haraldzie Hardrada. [w:] Kwartalnik historyczny. t. 108, wyd. 1-3. Towarzystwo Historyczne 2001.</ref> aż po San.
W późnym średniowieczu pod panowaniem ruskim Lędzianie (Lechici) ulegli całkowitej rutenizacji. Zaczęła się ona w 1031 od przesiedlenia przez Jarosława Mądrego, jak podaje Nestor znacznej części ludności lędziańskiej nad rzekę Roś na Naddnieprzu między Biała Cerkwią a Czerkasami na zachód od Kijowa, gdzie długo zachować mieli swą odrębność etniczną.
Pod względem politycznym do 1240 roku większość dzisiejszego obszaru Ukrainy naddnieprzańskiej należała do Rusi Kijowskiej, a następnie (po rozbiciu dzielnicowym Rusi) do sukcesyjnych księstw ruskich. Najazdy mongolskie w XIII wieku i ekspansja Wielkiego Księstwa Litewskiego na ziemie ruskie położyły kres suwerenności tych dzielnic. Głównymi ośrodkami administracyjnymi Naddnieprza w wiekach XV-XVII były m.in. Kijów, Czehryń, Biała Cerkiew.
Podczas zjazdu zjednoczeniowego (w którym uczestniczyli także Rusini) Zygmunt II August, mimo opozycji części możnowładców litewskich w stosunku do unii, wcielił na żądanie sejmu ziemie ukrainne do Korony Królestwa Polskiego jako województwa: wołyńskie, kijowskie i bracławskie<ref>Inkorporacja Wołynia, ziemi bracławskiej i kijowskiej nastąpiła na żądanie sejmiku województwa wołyńskiego. Por. Ludwik Kolankowski „Polska Jagiellonów”.</ref>. Po unii lubelskiej tereny te stały się częścią prowincji małopolskiej Korony Polskiej, a szlachta tych obszarów otrzymała z ramienia sejmu lubelskiego przywileje szlachty polskiej i dużą autonomię, natomiast prawo sądowe oparto (w przeciwieństwie do reszty Korony) na statutach litewskich<ref>K. Grunberg, B. Sprengel Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 41.</ref>. Przez ziemie ukrainne w kolejnych latach przetoczyły się wojny (powstania i rebelie kozackie, koliszczyzna) i epidemie hamujące jej rozwój. Ożywienie gospodarczo-handlowe na Naddnieprzu rozpoczęło się ponownie dopiero od lat '70 XVIII wieku. Polscy właściciele ogromnych majątków folwarcznych na tych ziemiach poświęcili dużo miejsca na projektowanie ekonomicznego zagospodarowania Ukrainy: tworzono domy i kompanie handlowe dla rozwoju handlu czarnomorskiego, zakładano i rozwijano manufaktury, próbowano dalej uspławniać Dniestr (ówcześnie inicjatywa księcia Nassau-Siegen i Waleriana Dzieduszyckiego), wszelkie zabiegi dotyczące tych terenów były publikowane na łamach „Dziennika Handlowego”, kres tym szeroko zakrojonym pracą przyniosły rozbiory Polski<ref>Władysław Andrzej Serczyk, Koliszczyzna, Kraków 1968, s. 24.</ref>. W Imperium Rosyjskim ziemie te zaczęto urzędowo nazywać Małorosją, a nazwa ta funkcjonowała do roku 1917.
Podział administracyjny
W XVI-XVII wieku obszar terytorialny Ukrainy składał się z ziem wchodzących w skład województwa kijowskiego i województwa bracławskiego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a pomiędzy rokiem 1635 (traktat polanowski) a 1686 (traktat Grzymułtowskiego) obejmował również województwo czernihowskie<ref>Podczas powstania Chmielnickiego czernichowszczyzna znajdowała się pod kontrolą Kozaków. Natomiast jej oderwanie od Rzeczypospolitej zostało uzgodnione już w 1667 podczas rozejmu andruszowskiego.</ref><ref>„Podług możliwie ścisłych obliczeń, podanych w dziele „Źródła dziejowe” przez Aleks. Jabłonowskiego, cała Ukraina polska przed rokiem 1686, to jest, traktatem Grzymułtowskiego, przedstawiała powierzchni mil kwadratowych 4.700. W tej ogromnej rozległości, przewyższającej dwukrotnie przestrzeń dzisiejszej Kongresówki, a trzykrotnie Galicyi, dwa województwa „ukrainne”: Kijowskie i Bracławskie, obejmowały mil kwadratowych 3.163, a tak zwane „dzikie pola”, czyli stepy niżowe i oczakowskie, mil kwadr. 1.537. Samo województwo Kijowskie, to jest bez Bracławskiego i Dzikich pól, liczyło mil kwadr. 2.5341/2, poszczególnie zaś: powiat Owrucki 280, Żytomierski 253, a Kijowski 2.0011” Zygmunt Gloger 171Geografia historyczna ziem dawnej Polski172.</ref>. Ważniejsze miasta: Kijów, Hadziacz, Połtawa, Czehryń, Żytomierz.
{
}
Ewolucja pojęcia terytorialnego Ukrainy
Mychajło Hruszewski w swojej dziesięciotomowej pracy Historia Ukrainy-Rusi (wyd. 1898-1937), której tom pierwszy ukazał się w 1898 roku, upublicznił określenie „Ukraina”, stosowane od tego czasu w kręgach naukowych, politycznych i społecznych w miejsce słowa „Ruś”.
W pracy tej Hruszewski Ukrainą nazywał zarówno wszystkie tereny zamieszkane przez ludność posługującą się językiem ukraińskim (a więc w zakresie etnograficznym), jak i również słowem Ukraina określał dzieje terenów południowo-wschodniej Europy (m.in. Rusi Kijowskiej) od czasów najdawniejszych po mu współczesne. Jednocześnie Hruszewski przeciwstawił się ówczesnej historiografii rosyjskiej i oficjalnej ideologii państwowej Imperium Rosyjskiego, która uznawała Wielkie Księstwo Moskiewskie i Carstwo Rosyjskie za bezpośredniego i wyłącznego spadkobiercę Rusi Kijowskiej<ref>Por. Jan Kucharzewski Od białego caratu do czerwonego t 1-5 Warszawa 1923-1935.</ref><ref>W czasach historycznych Rzeczpospolita Obojga Narodów również nie uznawała przybranego w 1547 przez wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego tytułu Cara Wszechrusi, uznając go za uzurpację i próbę zgłaszania roszczeń terytorialnych do ruskich obszarów państwa polsko-litewskiego, w tym przede wszystkim do Kijowa i Ukrainy naddnieprzańskiej. Uznanie tytułu carskiego nastąpiło pod naciskiem carycy Katarzyny II na sejmie konwokacyjnym w 1764 r. i faktycznie było podstawą roszczeń terytorialnych Rosji w czasie kolejnych trzech rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1772-1795). Por. Jan Kucharzewski Od białego caratu do czerwonego t 1-5 Warszawa 1923-1935.</ref>.
Z interpretacją pojęcia Ukrainy przedstawioną przez Hruszewskiego nie zgodził się współczesny mu prominentny analityk najstarszych źródeł ruskich – profesor Henryk Paszkiewicz<ref>Do jakich błędnych rezultatów prowadzi fałszywe użycie terminu „ukraina”, wskazuje choćby tytuł wielotomowego dzieła M .Hruszewskiego – „Historia Ukrainy-Rusi”. Oba pojęcia: Ukraina i Ruś, nie pokrywały się ze sobą ani w czasie, ani w przestrzeni, nie mogą więc być traktowane równorzędnie. Uczony powyższy omawia obszernie dzieje południowo-wschodniej Europy w czasach, kiedy słowo „ukraina” oznaczało terytorium pograniczne [jak sam Paszkiewicz pisze – wówczas każdy kraj miał swoją „ukrainę” (pogranicze)]. Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996, s. 496.</ref>, który w swojej pracy „Początki Rusi” przedstawił pogląd, że historycznym fałszem jest przenoszenie dzisiejszych pojęć na czasy, kiedy te pojęcia nie istniały, dlatego według niego używanie terminu ukraina w odniesienie do wieków IX-XIV (czyli m.in. czasy Rusi Kijowskiej) jest błędem. Znacznie dalej historycznie (w kontekście wieków) zanegowali stosowanie tego terminu inni polscy uczeni: historyk i historiozof, i znany słowianoznawca profesor Feliks Koneczny, w swojej pracy „Polskie Logos a Ethos” pisze, że nowy język literacki narodził się wraz z powstaniem poczucia narodowego we wschodniej słowiańszczyźnie (tzw. „ukrainizmu”), które nie ma najmniejszego związku „genetycznego” z narodowością ruską poprzednią (czyli czasów kozackich), bowiem ta posiadając początkowo pewien pierwiastek wytwarzającej się narodowości ruskiej sama się go pozbawiła, poprzez wewnętrzną anarchię i okrucieństwo wojen kozackich, i nigdy go już nie nabyła. Z kolei współczesny profesor Czesław Partacz stwierdził, że o „Ukrainie” w dzisiejszym tego słowa rozumieniu, możemy mówić dopiero od jej powstania w 1991 roku<ref>Czesław Partacz, Przyczyny i tło konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 1939-1947 [w:] „27 Dywizja AK” Biuletyn Informacyjny, nr 1 (101), Warszawa styczeń-marzec 2009, s. 13-14.</ref>.
Encyklopedyczną definicję pojęcia i historii Ukrainy przedstawia Encyklopedia PWN<ref>Ukraina. Historia – Encyklopedia PWN.</ref>.