Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego
Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego, także Ukraiński Kościół Prawosławny – kanoniczny Kościół prawosławny obejmujący terytorium Ukrainy. Posiada status Cerkwi autonomicznej i stanowi część Patriarchatu Moskiewskiego.
Oficjalna nazwa Kościoła brzmi Ukraiński Kościół Prawosławny. Dodatek Patriarchatu Moskiewskiego służy jego rozróżnieniu od innych ukraińskich związków wyznaniowych odwołujących się do tradycji prawosławnej<ref name="intwł"/>.
Językiem liturgicznym Kościoła jest język cerkiewnosłowiański<ref name="wil25556"/>.
Historia
Korzenie
Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego uważa się za kontynuatora tradycji metropolii kijowskiej powstałej po chrzcie Rusi w 988<ref name="intwł"></ref><ref></ref>.
W okresie ZSRR, po likwidacji ruchów na rzecz autokefalizacji Kościoła prawosławnego na Ukrainie, Egzarchat Ukraiński był jedynym legalnym prawosławnym związkiem wyznaniowym w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej. Po pseudosoborze lwowskim w 1946 przejął również struktury działającego na ziemiach anektowanych przez ZSRR po II wojnie światowej Kościoła katolickiego obrządku bizantyjsko-ukraińskiego<ref name="wil249"></ref>.
Formowanie się Kościoła
1989-1991
W 1989 Michaił Gorbaczow zgodził się na wznowienie działalności duszpasterskiej na Ukrainie przez Kościół greckokatolicki<ref name="wil249"/>. Od 1988 działał ponadto ruch na rzecz autokefalizacji Kościoła, w wyniku działań którego został powołany Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny<ref name="plo8990"></ref>. Obydwa wymienione związki wyznaniowe zaczęły rywalizować z Egzarchatem Ukraińskim o przynależność jurysdykcyjną parafii<ref name="plo8990"/>. Latem i jesienią 1990 na Ukrainę przybył z wizytą nowo wybrany patriarcha moskiewski i całej Rusi Aleksy II, którego przyjazd spotkał się z gwałtownymi protestami zwolenników autokefalii. W czasie pierwszej z wizyt, występując przed duchowieństwem w Ławrze Poczajowskiej, patriarcha zapewnił, iż Kościół prawosławny na Ukrainie otrzyma status autokefalicznego, co miało ratować pozycję prawosławia w kraju. Doszło jednak jedynie do likwidacji Egzarchatu Ukraińskiego połączonego z powołaniem w jego miejsce Kościoła autonomicznego pod nazwą Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego<ref name="plo9192"></ref>. Komentując wydarzenia na Ukrainie, patriarcha zarzucił autokefalistom upolitycznianie religii<ref name="plo9192"/>. Kluczowe znaczenie dla patriarchy moskiewskiego miał fakt, że udzielając autokefalii Kościołowi na Ukrainie Patriarchat Moskiewski straciłby prawo określania siebie jako sukcesora metropolii kijowskiej – jednego z najstarszych i najważniejszych prawosławnych Kościołów słowiańskich<ref>M. Nowosad, Sytuacja religijna na współczesnej Ukrainie [w:] Polska - Ukraina. 1000 lat sąsiedztwa, t. IV, Przemyśl 1998, , s.386</ref>.
Ogólna reakcja rosyjskich hierarchów Patriarchatu Moskiewskiego na ukraińskie aspiracje do autokefalii była negatywna; Ukrainie odmawiano posiadania odrębnej tradycji cerkiewnej, która uzasadniałaby dążenia do budowy niezależnego Kościoła<ref name="plo9495"></ref>. Tymczasem zwolennicy autokefalii zdobyli zdecydowaną większość poparcia w zachodnich eparchiach Ukrainy (tj. na obszarze o najwyższym w byłym ZSRR wskaźniku religijności<ref></ref>). Uniezależnienie się od Patriarchatu Moskiewskiego popierała także patriotyczna ukraińska inteligencja prawosławna<ref></ref>. Tymczasem na Ukrainie wschodniej i środkowej (gdzie wysoki był odsetek ludności rosyjskiej) duchowieństwo i wierni opowiedzieli się za utrzymaniem status quo<ref name="plo9495"/>. W miarę rozwoju wydarzeń Synod Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego był coraz bardziej przekonany, iż zwolennicy autokefalii dążą do schizmy, i z coraz większym zdecydowaniem bronił dotychczasowego zasięgu jurysdykcji Patriarchatu Moskiewskiego<ref name="plo9495"/>. Do zdecydowanego ataku na Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny przystąpili również hierarchowie Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego na czele z metropolitą kijowskim Filaretem, zarzucając mu kryptogrekokatolicyzm. Hierarchia kanonicznego Kościoła miała po swojej stronie poparcie Komunistycznej Partii Ukrainy<ref></ref>.
Na początku 1991 Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego posiadał oficjalnie 5031 placówek duszpasterskich, z czego 1181 w Galicji i na Zakarpaciu, 1160 na Wołyniu i Bukowinie, 973 w obwodach żytomierskim, winnickim i chmielnickim. W kierunku wschodnim liczba parafii malała: w obwodzie ługańskim działały 92, zaś na Krymie – 40<ref name="plo104105"></ref>. Jeszcze w latach 1988–1991 władze komunistyczne przekazywały zamknięte dotąd cerkwie Patriarchatowi Moskiewskiemu, by nie przejęli ich grekokatolicy ani zwolennicy autokefalii. Mimo tego tylko w 1990 kanoniczny Kościół stracił na zachodniej Ukrainie ponad 600 parafii na rzecz wymienionych dwóch Kościołów<ref name="plo104105"/>.
Od 1991 Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego zaczął podkreślać, iż nie jest Kościołem o rosyjskim charakterze, wysyłając swoich przedstawicieli na ukraińskie uroczystości patriotyczne. W seminarium duchownym w Odessie został wprowadzony jako wykładowy język ukraiński<ref name="plo104105"/>. Postawa ta została jednak przyjęta z nieufnością z powodu faktu, że jeszcze rok wcześniej duchowieństwo Kościoła jednoznacznie opowiadało się za bliskim związkiem Ukrainy z Rosją. Obiektem szczególnej krytyki stał się metropolita Filaret, który w czasie swojej posługi na Ukrainie (od 1966) zwalczał wszelkie przejawy ukraińskości w kierowanych przez siebie strukturach, nagle zaś zmienił całkowicie poglądy<ref></ref>.
Według danych z 1 stycznia 1992 jurysdykcję Patriarchatu Moskiewskiego uznawały na Ukrainie 5473 parafie<ref></ref>, przy czym na zachodzie kraju ustępowały one liczebnie parafiom greckokatolickim oraz placówkom Kościoła Autokefalicznego<ref></ref>.
Apel metropolity Filareta o nadanie autokefalii i jego konsekwencje
W związku z ogłoszeniem przez Ukrainę niepodległości, jej międzynarodowym uznaniem i ogólnym kierunkiem polityki prezydenta Leonida Krawczuka<ref></ref>, metropolita Filaret zwołał sobór biskupów Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego, który wystosował oficjalną prośbę do Patriarchatu Moskiewskiego o autokefalię<ref name="plo118"></ref>. W momencie tym w Kościele Ukraińskim trwał już spór wewnętrzny: jeden z wikariuszy metropolii kijowskiej, biskup perejasławski Jonatan, publicznie oskarżył metropolitę o łamanie zasady celibatu mnichów<ref></ref>. Sobór nie zakończył się jednomyślną decyzją: czterech hierarchów odmówiło podpisania prośby o autokefalię, tymczasem metropolita nawiązał równolegle kontakty z Patriarchatami Moskiewskim i Konstantynopolitańskim<ref name="plo118"/>.
W dniach 1-3 kwietnia 1992 Sobór Biskupów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego rozważał kwestię autokefalii Kościoła na Ukrainie. Występując przed jego uczestnikami, metropolita Filaret stwierdził, iż Cerkiew Ukraińska spełnia wszelkie warunki autokefalizacji, ponadto jako organizm niezależny od Moskwy mogłaby skuteczniej rywalizować z Kościołem greckokatolickim oraz z Ukraińskim Autokefalicznym Kościołem Prawosławnym<ref></ref>. W atmosferze pogarszających się stosunków ukraińsko-rosyjskich Synod poparł jednak przeciwników autokefalii i zażądał od metropolity Filareta deklaracji odejścia z urzędu<ref name="plo118"/>. Obiecał mu przy tym powierzenie innej katedry, w Rosji<ref name="paw13132"></ref>. Kwestię przyszłości Kościoła na Ukrainie miał rozważyć kolejny sobór, nie podano jednak terminu jego zwołania<ref></ref>.
Po powrocie na Ukrainę metropolita oznajmił, iż deklaracja odejścia została na nim wymuszona. Zaczął również zwalczać wewnątrzkościelną opozycję, przenosząc sprzeciwiających się autokefalii hierarchów na mało prestiżowe katedry lub wymuszając odejście w stan spoczynku<ref name="paw13132"/>. Wówczas Synod Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego zwolnił biskupów ukraińskich z obowiązku posłuszeństwa metropolicie<ref name="paw13132"/>. 30 kwietnia 1993, z inicjatywy arcybiskupa żytomierskiego Hioba<ref name="hiob"></ref>, w Żytomierzu zebrało się sześciu biskupów (metropolita winnicki Agatangel, arcybiskup żytomierski Hiob, biskup kirowohradzki Bazyli, biskup czerniowiecki Onufry, biskup tarnopolski Sergiusz oraz biskup doniecki i słowiański Alipiusz), rektor seminarium w Odessie archimandryta Tichon, dziekan monasteru Zaśnięcia Matki Bożej w Odessie ihumen Tytus oraz grupa duchowieństwa parafialnego<ref></ref>, którzy zaapelowali o organizację soboru, który wybrałby następcę Filareta. Jego samego oskarżyli o krzywoprzysięstwo<ref name="paw13132"/>.
Synod w Charkowie
27 maja 1992 pod przewodnictwem metropolity charkowskiego Nikodema<ref></ref>, bez udziału metropolity Filareta, w Charkowie zebrał się synod biskupów Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego, który ogłosił pozbawienie Filareta urzędu i wybór na jego miejsce metropolity rostowskiego i nowoczerkaskiego Włodzimierza<ref name="hiob"/>. Władze ukraińskie ogłosiły, iż zgromadzenie przeprowadzone bez udziału zwierzchnika Kościoła było nielegalne, jednak odwołany metropolita stracił poparcie praktycznie całości duchowieństwa Kościoła. W związku z tym zwrócił się do Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego z prośbą o przyjęcie w skład jego episkopatu, zrywając łączność z Patriarchatem Moskiewskim<ref></ref>. Decyzje charkowskiego synodu potwierdził Święty Synod Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego<ref name="paw13132"/>. Istnieją świadectwa, według których o wyborze Włodzimierza zdecydowano już wcześniej w Moskwie, zaś synod z 27 maja odbywał się pod kontrolą metropolity smoleńskiego i kaliningradzkiego Cyryla, pozostającego z uczestnikami w kontakcie telefonicznym<ref name="plo133"></ref>. Serhii Plokhy podkreśla jednak, że bezpośrednia interwencja Patriarchatu Moskiewskiego była możliwa tylko dzięki otwartej opozycji ukraińskich biskupów wobec metropolity Filareta<ref></ref>. 12 czerwca 1992 Filaret (Denysenko) został pozbawiony wszystkich godności kościelnych, w tym stanu kapłańskiego, zachował jedynie status mnicha<ref></ref>.
W ocenie Franka Sysyna nie ma wątpliwości, iż Patriarchat Moskiewski stale dążył do zachowania pełnej kontroli nad strukturami prawosławnymi na Ukrainie<ref name="plo133"/>.
Wobec nieprzejednanego stanowiska Patriarchatu Moskiewskiego władze ukraińskie zaprzestały działań na rzecz budowy autokefalicznej Cerkwi ukraińskiej w zgodzie z prawem kanonicznym i wsparły byłego metropolitę Filareta, gdy ten zaczął organizować drugi narodowy prawosławny Kościół ukraiński – Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego (patriarcha Kościoła Autokefalicznego Mścisław nie cieszył się zaufaniem władz)<ref></ref>. Politykę wspierania Patriarchatu Kijowskiego Leonid Krawczuk prowadził do końca prezydentury, jego następca Leonid Kuczma zarzucił ją<ref name="wil25051"></ref>.
Lata 90. XX wieku
W latach 1991–1999 liczba parafii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego systematycznie rosła – w 1993 prowadził on 5449 placówek duszpasterskich, w 1997 – 6882, zaś w 1999 – 8168<ref name="wil25051"/>.
Duchowni Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego oraz publikacje związane z kanonicznymi Kościołami prawosławnymi podkreślają, iż w latach 90. XX wieku władze Ukrainy (centralne, jak i lokalne) przekazały niekanonicznym Cerkwiom szereg obiektów sakralnych należących przed 1989 do Patriarchatu Moskiewskiego. W ten sposób kanoniczna Cerkiew straciła m.in. sobór Świętej Trójcy w Łucku (w 1992)<ref name="ruś"></ref>, górną cerkiew w soborze Zmartwychwstania Pańskiego w Równem<ref name="ruś"/>.
W 1997, komentując sytuację religijną na Ukrainie, metropolita kijowski Włodzimierz stwierdził, że nadanie autokefalii wywołałoby rozłam w Kościele. W jego ocenie wśród mnichów i mniszek Kościoła dominuje przywiązanie do jedności z Kościołem Rosyjskim, podczas gdy wśród hierarchii zdania w tej kwestii są podzielone po połowie. Duchowny ocenił, iż gdyby autokefalia została nadana, niechętna jej część duchowieństwa przeszłaby w jurysdykcję Patriarchatu Moskiewskiego, pociągając za sobą część wiernych<ref>M. Nowosad, Sytuacja religijna na współczesnej Ukrainie [w:] Polska - Ukraina. 1000 lat sąsiedztwa, t. IV, Przemyśl 1998, , ss.3387-388</ref>.
W 1998 Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego pozostawał dominującym wyznaniem we wszystkich obwodach Ukrainy poza Galicją, chociaż zdaniem J. Snydera wyciąganie wniosków tego typu utrudnia niewielka ilość w pełni wiarygodnych statystyk<ref name="sny87"></ref>. W najbardziej zdecydowany sposób dominował liczebnie w Autonomicznej Republice Krymu (37,8% parafii wszystkich wyznań), natomiast znacznie ustępował Patriarchatowi Kijowskiemu w Kijowie (mniej niż 8% placówek duszpasterskich w porównaniu z 34,3% Patriarchatu Kijowskiego) i nieznacznie na Doniecczyźnie<ref name="sny87"/>. Patriarchat Moskiewski zachował również kontrolę nad wszystkim najważniejszymi ośrodkami pielgrzymkowymi na Ukrainie<ref></ref>. Szczególne znaczenie dla Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego ma stauropigialna Ławra Poczajowska, od XIX w. silny ośrodek łączności prawosławia na Ukrainie zachodniej z Patriarchatem Moskiewskim<ref name="wil25859"/>.
Sytuacja współczesna
Według danych Państwowego Komitetu ds. Narodowości i Religii z 1 stycznia 2010 Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego był największym związkiem wyznaniowym na Ukrainie pod względem liczby placówek duszpasterskich<ref></ref>. Z kolei według sondażu przeprowadzonego przez Centr Razumkowa jest on drugą, po Patriarchacie Kijowskim, co do liczby wiernych organizacją religijną w kraju. Przynależność do Kościoła zadeklarowało 10,9% społeczeństwa<ref></ref>. Tradycyjnie największy odsetek wiernych jednoznacznie identyfikujących się z Patriarchatem Moskiewskim zamieszkuje Ukrainę wschodnią i centralną (a zatem obszary będące równocześnie najbardziej zsekularyzowanymi regionami)<ref name="sny87"/>.
Zdaniem A. Wilsona w Ukraińskim Kościele Prawosławnym Patriarchatu Moskiewskiego widoczna jest grupa biskupów o nastawieniu ukrainofobicznym, niechętnych miejscowym tradycjom, jak również skrzydło jej przeciwne, akcentujące, iż Cerkiew może być wspólnotą łączącą Ukraińców i Rosjan. Wśród zwolenników drugiego poglądu panuje przekonanie, iż podział na Rosję, Ukrainę i Białoruś jest sztuczny i należy mówić raczej o wspólnej przestrzeni kulturowej – Rusi (Święta Ruś)<ref name="wil25859"></ref>.
Status kanoniczny
Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego jest jedyną administraturą prawosławną na terytorium Ukrainy, której kanoniczność jest uznawana przez pozostałe lokalne Kościoły prawosławne<ref name="wil25556"></ref><ref name="intwł"/>.
Ukraiński Kościół Prawosławny stanowi część Patriarchatu Moskiewskiego o statusie Kościoła samorządnego na prawach szerokiej autonomii<ref name="ustaw"></ref>. Szczegółowo zasady jego działania reguluje statut wewnętrzny zatwierdzany przez patriarchę moskiewskiego i całej Rusi na wniosek metropolity kijowskiego oraz postanowienia tomosu patriarchy Aleksego II z 1990<ref name="ustaw"/>. W dokumencie tym Cerkiew Ukraińską określono jako "wolną i niezależnie zarządzaną"<ref name="intwł"/>. Przedstawiciele Kościoła twierdzą, iż posiada on "wszelkie cechy autokefalii"<ref name="wil25556"/>.
Ustrój wewnętrzny
Najwyższy zarząd w Kościele sprawuje Sobór Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego, który zwoływany jest przez metropolitę kijowskiego i całej Ukrainy i jest tworzony przez biskupów oraz przedstawicieli duchowieństwa świeckiego i zakonnego oraz świeckich. Procedurę wyboru delegatów opracowuje Święty Synod Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego; na jego czele każdorazowo staje metropolita kijowski<ref name="statut"></ref>. Obowiązkami soboru są zachowanie bez zmian nauki Kościoła w zakresie wiary i moralności, zachowanie całości Kościoła, jego związku z Patriarchatem Moskiewskim i innymi Kościołami lokalnymi, wdrażanie postanowień Soborów Lokalnych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, rozwiązywanie bieżących problemów teologicznych, kanonicznych, liturgicznych i personalnych Kościoła oraz uchwalanie jego Statutu<ref name="statut"/>.
W okresie między soborami za kierowanie Kościołem odpowiada Sobór Biskupów, w skład którego wchodzą biskupi ordynariusze oraz ci biskupi pomocniczy, którzy przewodniczą agendom zadaniowym Kościoła lub pełnią funkcje rektorów akademii duchownych. Sobór Biskupów zwoływany jest co najmniej raz na roku przez metropolitę kijowskiego i całej Ukrainy (bądź locum tenens metropolii), który jest też każdorazowo jego przewodniczącym. Jego kompetencje obejmują rozwiązywanie bieżących problemów Kościoła, wybór metropolity kijowskiego i całej Ukrainy, przeprowadzanie kanonizacji świętych; sobór jest również sądem kościelnym najwyższej instancji. Może zdecydować o rozwiązaniu metropolii kijowskiej. Decyzje soboru są ważne, gdy w obradach bierze udział 2/3 powołanych; są podejmowane w jawnym lub tajnym głosowaniu zwykłą większością<ref name="statut"/>.
Pomiędzy posiedzeniami Soboru Biskupów organem zarządzającym Kościołem jest Święty Synod Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego, w skład którego wchodzi siedmiu członków stałych i trzech czasowych, wybieranych na półroczną kadencję. Przewodniczącym Synodu jest metropolita kijowski i całej Ukrainy<ref name="statut"/>. Aktualnie stałymi członkami synodu są metropolita odeski i izmaelski Agatangel, metropolita ługański Joannicjusz, metropolita czerniowiecki i bukowiński Onufry, metropolita doniecki Hilarion oraz arcybiskup chustski Marek<ref></ref>. Synod zwoływany jest przez metropolitę kijowskiego i całej Ukrainy co najmniej cztery razy w roku. Do obowiązków Synodu należy powoływanie i likwidowanie eparchii, wyznaczanie nowych biskupów oraz przenoszenie hierarchów w stan spoczynku, nadzoruje wprowadzanie w życie postanowień soborów, rozwiązywanie bieżących problemów personalnych, teologicznych, kanonicznych, liturgicznych i administracyjnych, zakładanie nowych agend kościelnych i wyznaczanie ich przewodniczących, tworzenie monasterów i uczelni duchownych, nadawanie przywileju stauropigii, powoływanie komisji zajmujących się rozwiązywaniem bieżących problemów Kościoła, kierowanie listów pasterskich do wiernych Kościoła, opiniowanie bieżących wydarzeń w życiu autokefalicznych Kościołów prawosławnych oraz w stosunkach międzywyznaniowych, nadzór nad majątkiem Kościoła, dbałość o jego świątynie<ref name="statut"/>.
Relacje z innymi Kościołami prawosławnymi
Relacje z niekanonicznymi Kościołami na Ukrainie
Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego podkreśla, iż jako jedyna z ukraińskich Cerkwi pozostaje w łączności eucharystycznej z innymi Kościołami prawosławnymi. Jej zwierzchnik zwracał się z apelami do wiernych Patriarchatu Kijowskiego i Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego o przejście w jego jurysdykcję<ref name="intwł"/>. Podkreślał przy tym, iż popiera utworzenie jednego autokefalicznego Kościoła na Ukrainie, w zgodzie z prawem kanonicznym<ref name="wil25556"></ref>. W 2006 metropolita kijowski Włodzimierz stwierdził, że niekanoniczne Cerkwie mogą działać na Ukrainie tylko dzięki poparciu władz<ref></ref>.
Ukrainisch-Orthodoxe Kirche Moskauer Patriarchats
Ukrainian Orthodox Church (Moscow Patriarchate)
Église orthodoxe d'Ukraine (Patriarcat de Moscou)