Szamotuły

Szamotuły (niem. Samter) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Szamotuły. Położone nad rzeką Samą, na Pojezierzu Wielkopolskim, ok. 35 km na północny zachód od Poznania.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 18 878 mieszkańców<ref name="Ludność2010-12"></ref>.

Położenie

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 11,08 km²<ref></ref>.

Miasto jest położone w dorzeczu dolnej Warty, nad rzeką Samą, w północnej części Pojezierza Poznańskiego.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego. Leży ok. 35 km na północny zachód od Poznania.

Historia

XI wiek – Początki osady należącej do rodu Szamotulskich herbu Nałęcz. Powstała ona z czterech odrębnych ośrodków: najstarszego, grodziska Osówka, położonego 1 km na południe od rynku, osady targowej Stare Szamotuły leżącej ok. 2,5 km na północ od dzisiejszego centrum tzw. Nowych Szamotuł, które obejmowały obszar dzisiejszego śródmieścia, oraz grodu Świdlin-Ostrówek położonego na prawym brzegu Samy.
1231 – pierwsze wzmianki o osadzie zwanej później Starymi Szamotułami,
do 1257 – Stare Szamotuły osadą targową,
1284 – pierwsze wzmianki o Nowych Szamotułach, osadzie prywatnej Świdów-Szamotulskich,
1284 – prawo do odbywania targów,
1306 – powstanie parafii św. Stanisława,
1306 – zniszczenie Starych Szamotuł w wyniku wojny domowej,
1352 – wzmianka o osadzie obronnej Świdlin-Ostrówek,
1381 – wzmianka o murowanym zamku Świdów-Szamotulskich w Świdlinie-Ostrówku,
1383 – Nowe Szamotuły określone mianem miasta,
1382-1385 – Wojna pomiędzy rodami Grzymalitów i Nałęczów. Szamotuły wraz z okolicą były częstym obiektem ataków i zostały mocno zniszczone. Stare Szamotuły zostały spalone,
1420 – nadanie praw miejskich przez Władysława Jagiełłę,
1423-1431 – Wzniesienie murowanej świątyni w stylu gotyckim na miejscu starego drewnianego kościoła pw. św. Stanisława,
1445 – utworzenie szkoły parafialnej,
początek XV w. – podział miasta między Świdwów-Szamotulskich i Górków,
1551 – powstanie pierwszej drukarni w regionie wielkopolskim
II poł. XVI w. – budowa drugiego zamku przez Górków,
XVI w. – ośrodek reformacji,
XVI i I poł. XVII w. – rozkwit miasta; osadnictwo niemieckie, szkockie, żydowskie,
1682-1685 – na miejscu zamku w Świdlinie powstaje klasztor oo. franciszkanów reformowanych,
poł. XVII-XVIII w. powolny upadek,
1793-1919 – zabór pruski,
od 1815 – Szamotuły znajdują się w obrębie Wielkiego Księstwa Poznańskiego
1818-1975 – siedziba powiatu (przywróconego w 1999 r.),
1818-1919 i 1939-1945 – urzędowa nazwa niemiecka Samter,
pocz. XIX w. – ostatnia wzmianka o Starych Szamotułach,
1841 – powstanie Towarzystwa Zbieraczów Starożytności Krajowych. Uznawane za pierwsze w Polsce towarzystwo archeologiczne.
od 1848 – linia kolejowa Poznań-Szczecin,
przełom XIX/XX w. – powstanie cukrowni, olejarni, meblarni i młynów,
1918-1919 – ośrodek powstania wielkopolskiego.
13 marca 2007 – odnalezienie ruin XIII-wiecznego miasta tzw. Starych Szamotuł podczas prac archeologicznych 3 km na północ od Szamotuł w okolicach Mutowa. Jest to jedno z nielicznych takich znalezisk w Europie.

Architektura

Zabytki

Lista zabytków chronionych prawem w Szamotułach<ref></ref>:

historyczny układ urbanistyczny, XIV-XX,
kolegiata MB Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa, ul. Kapłańska, 1423, 1513-42,
zespół klasztorny reformatów (ul. Dworcowa): obejmujący kościół pw. Świętego Krzyża z lat 1675-82, oraz klasztor z 2. połowy XVII wieku,
zespół zamkowy:
- wieża mieszkalna „Baszta Halszki” z XIV w., przebudowana w 1518 i 1869 r.,
- budynek na podzamczu, tzw. Zamek, koniec XV w., 1518-49, 1869
- oficyna z końca XVIII
- park z fragmentami fosy i wałów, (XV) XIX
dom przy ul. Braci Czeskich 8, szachulcowy z XIX w.,
dom przy Rynku 10, z połowy XIX w.,
dom przy Rynku 14, wybudowany po 1826,
dom przy pl. Sienkiewicza 23, z 2. połowy XIX,
budynek chłodni z lodownią, na terenie d. rzeźni, ul. Wodna 3, 1907,

Pomniki

pomnik ppłk. Maksymiliana Ciężkiego
pomnik Wacława z Szamotuł
pomnik powstańców wielkopolskich

Stare Szamotuły

Niecałe 3 kilometry na północ od Szamotuł, pod ziemią, znajdują się ruiny miasta z końca XIII w., tzw. Starych Szamotuł założonych przez Tomisława z Szamotuł. Odkrycia tego dokonano po tym gdy archeolog Ryszard Pietrzak poprosił prof. Włodzimierza Rączkowskiego z Instytutu Prahistorii Uniwersytetu im. A.Mickiewicza aby zbadał ten teren za pomocą fotografii lotniczych. Okazało się, że miasto to miało powierzchnię 23 hektarów, wybudowano je wokół rynku na planie czworoboku o długości 75 metrów. Badania mgr Tomasza Herbricha, geofizyka z Instytutu Etnologii i Archeologii PAN wykazały, że układ ulic w późniejszym mieście z XIV w. jest taki sam, jak w odnalezionej osadzie z wieku XIII. Teren ten jest nazwany zespołem archeologicznym Mutowo.

Gospodarka

Funkcjonują tutaj zakłady z branży spożywczej, przedsiębiorstwa produkujące na potrzeby rolnictwa oraz wiele mniejszych, prywatnych zakładów przemysłowych. W mieście działa – ADM Szamotuły.

Kultura i oświata

Szamotuły posiadają tradycje kulturalno-oświatowe i folklorystyczne. Folklor szamotulski, stroje, tradycje, melodie i przyśpiewki kultywują kapele Łed Szczuczyna, Zespół Folklorystyczny Szamotuły oraz zespół Małe Szamotuły. Miasto jest siedzibą wielu placówek kulturalnych (Szamotulski Ośrodek Kultury, Biblioteka Publiczna, Powiatowa Biblioteka Publiczna, Muzeum-Zamek Górków z bogatą kolekcją ikon, Ognisko Muzyczne).

Przedszkola
- nr 1 "Jarzębinka"
- nr 3 "Rzepka"
- nr 4 "Janka Wędrowniczka"
- nr 5 "Miś"
- w Gałowie: "Biedronka"
Szkoły Podstawowe
- SP nr 1 im. Stanisława Staszica
- SP nr 2 im. Marii Konopnickiej
- SP nr 3 im. Adama Mickiewicza
- SP nr 5 (specjalna)
Gimnazja
- nr 1 im. Powstańców Wielkopolskich
- nr 2 (specjalne)
- nr 3 im. ks. Piotra Skargi
- nr 4 im. Stanisława Staszica
Szkoły Ponadgimnazjalne
- I Liceum Ogólnokształcące im. ks. Piotra Skargi
- Zespół Szkół nr 2 im. Stanisława Staszica<ref>Dawny zespół szkół rolniczych to zespół szkół nr 2 http://www.zsnr2-szamotuly.pl/</ref> w skład którego wchodzą
  - II Liceum Ogólnokształcące
  - Technikum nr 1
  - Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych (2 letnie, zaoczne)
  - Szkoła Policealna nr 2 dla Dorosłych
- Zespół Szkół nr 3 im. Hugona Kołłątaja przy ul. Mickiewicza
Szkoła Muzyczna I i II stopnia im. Wacława z Szamotuł

Sport

W 1649 r. powstało tu Bractwo Kurkowe, w II połowie XIX w. – gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, a w 1922 r. – Szamotulski Klub Sportowy, który pod nazwą Sparta Szamotuły działa do dziś z sekcją piłki nożnej. Klub Sparta wykorzystuje obiekty Szamotulskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji (m.in. 2 boiska piłkarskie, płyta treningowa, hala Wacław, basen kąpielowy, kryta pływalnia i korty tenisowe). W Szamotułach ma swą siedzibę szkółka piłkarska MSP Szamotuły. W lipcu 2006 w mieście odbywały się mecze fazy grupowej Mistrzostw Europy U-19 w piłce nożnej. W Szamotułach działają też dziecięcy klub sportowy MKS Szamotuły oraz drużyna seniorów Sparta Szamotuły, które niedawno się połączyły i stanowią jedną całość.

Transport i komunikacja

Szamotuły stanowią węzeł drogowy.

Przez miasto przebiegają drogi wojewódzkie:

nr 184: Poznań – Szamotuły – Ostroróg
nr 185: Szamotuły – Obrzycko – Czarnków
nr 187: Pniewy – Szamotuły – Oborniki – Murowana Goślina

Oraz linie kolejowe:

linia kolejowa Poznań Główny - Szczecin Główny
linia kolejowa Szamotuły-Międzychód (obecnie nieczynna)

Miasta partnerskie

Lista miasta z którymi władze Szamotuł podpisały umowę o współpracy<ref></ref>:

Brignoles () (od 1996 r.)
Brunico () (od 1997 r.)
Groß-Gerau () (od 1989 r.)
Halderberge () (od 1991 r.)
Kinna () (od 1991 r.)
Tielt () (od 1998 r.)

Polska