Skrótowiec
Skrótowiec lub akronim<ref> </ref> (z gr. ákros = skrajny) – słowo utworzone przez skrócenie wyrażenia składającego się z dwóch lub więcej słów. Istnieje także niewielka grupa skrótowców powstałych ze skrócenia jednego słowa. W ujęciu słowotwórczym, skrótowce to specyficzna klasa derywatów. Derywaty te funkcjonują w polszczyźnie pisanej i mówionej. Skrótowiec często bywa mylony ze skrótem.
Skrótowce wykazują często właściwości odmienne od reszty słownictwa; wiele z nich ma na przykład akcent oksytoniczny (akcent końcowy, na ostatniej sylabie), np. AWS (Akcja Wyborcza Solidarność) [wymowa: awues], BBC (British Broadcasting Corporation) [wymowa: bibis-i].
Klasyfikacja skrótowców
Pierwsze próby stworzenia taksonomii skrótowców podjęli jeszcze przed II wojną światową Jan Otrębski i Henryk Ułaszyn; wyodrębnili oni wówczas cztery klasy. Jednak najbardziej znany jest podział rozpowszechniony przez Słownik poprawnej polszczyzny i Słownik ortograficzny języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka.
- Skrótowce literowe (literowce) – złożone z pierwszych liter wyrazów skracanego wyrażenia. W przypadku literowców litery skrótowca wymawiane są osobno, np.:
- AGD – Artykuły Gospodarstwa Domowego [wymowa: a-gie-de]
- AZS – Akademicki Związek Sportowy [wymowa: a-zet-es]
- NBP – Narodowy Bank Polski [wymowa: en-be-pe]
- BBWR – Bezpartyjny Blok Wspierania Reform lub Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem [wymowa: be-be-wu-er]
- PZU - Powszechny Zakład Ubezpieczeń [wymowa: pe-zet-u]
- RP – Rzeczpospolita Polska [wymowa: er-pe]
- Skrótowce głoskowe (głoskowce) – złożone, tak jak literowce, z pierwszych liter skracanego wyrażenia; litery skrótowca wymawiane są jednak łącznie, jako suma głosek. Obejmują większość skrótowców literowych zawierających jedną lub więcej niż jedną samogłoskę, np.:
- Skrótowce grupowe (grupowce, sylabowce) – składają się z grupy głosek (najczęściej pierwszych sylab), którymi rozpoczynają się słowa skracanego wyrażenia, i wymawiane są jako suma połączonych głosek (sylab). Do tej kategorii zaliczane są też skrótowce utworzone z połączenia sylab tego samego wyrazu (najczęściej pierwszej i ostatniej). Wielką literą pisana jest najczęściej tylko pierwsza litera skrótowca, np.:
- Skrótowce mieszane (kombinowane) – mają niejednorodną strukturę, są kombinacjami dwóch lub nawet trzech wymienionych powyżej typów; w zależności od rodzaju wymieszania wyróżnia się wśród nich:
- literowo-głoskowe, np.:
- literowo-grupowe, np.:
- głoskowo-grupowe, np.:
- Polmos – Polski Monopol Spirytusowy [wymowa: pol-mos]
- grupowo-literowo-głoskowe (bardzo mała grupa), np.:
- Arged – Artykuły Gospodarstwa Domowego [wymowa: ar-ged]<ref>Przykład podany w "Słowniku poprawnej polszczyzny" Doroszewskiego, PWN 1980. Przykład nie jest w pełni zgodny z przedstawionymi zasadami – skrótowiec powinien był być zapisywany jako 'Argod' albo 'Argd' – ale nie ma na razie lepszego. Obecnie istnieje kilka firm o nazwie Arged.</ref>
- Skrótowce złożeniowe (w tym złożone z obcych elementów) – skrótowce, w skład których wchodzi cały wyraz określany i część wyrazu określającego, np.:
- Investbank – Bank Inwestycyjny [wymowa: inwestbank]
- Amerbank – Bank Amerykański [wymowa: amerbank]
Skrótowce angielskie w języku polskim
Należy pamiętać, że wymawianie głoskowe i sylabowe skrótowców jest charakterystyczne dla języka polskiego. W innych językach obowiązują odmienne reguły. W języku angielskim krótsze skrótowce wymawiane są literowo. W związku z tymi różnicami wiele skrótowców angielskich w języku polskim wymawianych głoskowo, w języku angielskim wymawianych jest literowo, np.:
- CMYK – Cyan Magenta Yellow Black [wymowa: pol. cmyk, ang. si-em-łaj-kej]
- HIV – Human Immunodeficiency Virus [wymowa: pol. hif, ang. ejdż-aj-wi]
- UFO – Unidentified Flying Object [wymowa: pol. ufo, ang. ju-ef-ou]
- VIP - Very Important Person [wymowa: pol. wip, ang. wi-aj-pi]
- AIDS – Acquired Immunodeficiency Syndrome [wymowa: pol. eids, ang. eidz]
- NATO – North Atlantic Treaty Organization [wymowa: pol. nato, ang. neitou]
- laser – light amplification by stimulated emission of radiation [wymowa: pol. laser, ang. lejze:]
- radar – radio detection and ranging [wymowa: pol. radar, ang. reida:]
- HTML – HyperText Markup Language [wymowa: pol. ha-te-em-el, ang. ejdż-ti-em-el]
Odmiana skrótowców
Jeśli skrótowiec da się odmieniać, robi się to z użyciem łącznika, np.: "w HTML-u", "z GUS-em". Wyjątkiem są skrótowce kończące się na T i Ł. W miejscowniku poza pierwszą literą zapisuje się je małymi literami, oraz pomija łącznik: "LOT" – "Locie"<ref name=cv></ref>. Łącznik pomija się też, gdy skrótowiec ma charakter rzeczownika i kończy się małą literą: "Polfa" – "Polfy".
Użycie apostrofu zamiast łącznika, np. "DJ'a", jest błędem.
Zobacz też
- allonim, ananim, antonim, egzonim, homonim, kryptonim, pseudonim, synonim
- akronim rekurencyjny
- brachygrafia
- skrót
Linki zewnętrzne
- Zasady polskiej pisowni dotyczące skrótowców