Rosja


wraz z premierem Władimirem Putinem
Rosja (ros. Росси́я, Rossija; Federacja Rosyjska, ros. Российская Федерация, Rossijskaja Fiedieracyja, ) – państwo rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną część Azji po Ocean Spokojny<ref>Internetowa wersja encyklopedii Britannica.</ref>. Rosja jest największym państwem na świecie pod względem powierzchni, jej terytorium jest większe od Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce<ref></ref>. Rosja należy do największych gospodarek świata, pod względem PKB zajmuje 7. miejsce na świecie<ref name="cia.gov"></ref>. Państwo rosyjskie dysponuje największymi na świecie zasobami naturalnymi i źródłami energii<ref></ref>. Rosja jest członkiem wielu międzynarodowych organizacji, m.in. Rady Bezpieczeństwa ONZ<ref></ref>, G8, Wspólnoty Niepodległych Państw<ref></ref>, Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej<ref></ref>, Szanghajskiej Organizacji Współpracy<ref></ref> i odgrywa znaczącą rolę w polityce światowej. W najbliższym czasie spodziewane jest jej członkostwo w Światowej Organizacji Handlu<ref></ref>.

Początki państwowości ruskiej sięgają IX wieku. Kultura ruska kształtowała się pod silnym wpływem Słowian południowych i Bizancjum, za których pośrednictwem przyjęto prawosławie. W XII w. Ruś Kijowska uległa rozbiciu na księstwa udzielne. Wydzielone w XIII w. Księstwo Moskiewskie doprowadziło do scalenia większości ziem ruskich i wyzwolenia ich spod panowania tatarskiego (XIII–XV w.). Najazdy tatarskie wywarły silny wpływ na historię Rusi a sami Tatarzy do dziś są największą mniejszością etniczną Rosji. W 1547 roku Iwan IV Groźny przyjął tytuł cara a nazwa państwa została zmieniona na Carstwo Rosyjskie. W latach 862–1598 dynastią panującą byli Rurykowicze, w latach 1613–1917 na tronie zasiadali Romanowowie. Za panowania Piotra Wielkiego doszło do umocnienia pozycji Rosji na arenie międzynarodowej i ustanowienia Imperium Rosyjskiego. W XVI–XIX w. Rosja zyskała ogromne obszary w Europie Wschodniej, Azji Północnej, Środkowej, na Kaukazie oraz przejściowo w Ameryce Północnej. Rewolucje w 1917 r. oraz I wojna światowa położyły kres monarchii. W listopadzie 1917 władzę przejęli bolszewicy, którzy w 1922 ustanowili Związek Radziecki. W ZSRR Rosja (czyli Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie RFSRR) odgrywała rolę dominującą. Rządy Stalina doprowadziły do przekształcenia ZSRR w potężny ośrodek gospodarczy. Zmiany te kosztowały jednak życie wielu milionów ludzi, którzy padli ofiarą okrutnej polityki. Od lat 70. XX w. ZSRR przeżywał okres stagnacji. Zbyt późne i nieudane reformy Michaiła Gorbaczowa nie powstrzymały rozkładu państwa. W 1991 r. doszło do rozwiązania ZSRR i od tej pory Rosja jest samodzielnym państwem. Istnieje zasadnicza różnica między obecną pozycją Rosji, a czasami zimnej wojny, kiedy ZSRR był jednym z dwóch światowych supermocarstw.

Pochodzenie nazwy kraju

Nazwa Rosja pochodzi od greckiej nazwy Rusi Ῥωσσία (Rhōssía)<ref name=autonazwa0></ref>. Zatem Rosja znaczy tyle co „Ruś”<ref></ref><ref></ref>. Nazwa kraju ewoluowała w następujący sposób: Rus (IX wiek) → Rusija (XV wiek) → Rossija (XVI wiek). O ile etymologia słowa Rosja jest oczywista, o tyle pochodzenie słowa Ruś wzbudza wiele kontrowersji. W historii wywodzono ją od nazwy starożytnego plemienia Roksolanów<ref></ref><ref>Porównaj z: Szymon Zimorowic, Roksolanki, to jest ruskie panny (Lwów, 1654).</ref>, od słowa rossieje, co oznacza rozsiane (po ziemi, daleko)<ref>Wywód Macieja Stryjkowskiego.</ref> i wielu różnych nazw topograficznych. Współcześni językoznawcy wywodzą najczęściej nazwę „Ruś” od ugrofińskiego słowa „Ruotsi”, które oznacza „mieszkańcy wybrzeża”, „brzeżanie”. Finowie do dzisiaj nazywają tak Szwedów, od których słowo to mogli przejąć, gdyż roslag oznacza w staronordyjskim „wybrzeże”<ref></ref>. Przez szereg stuleci używano dwóch nazw kraju równolegle. Nazwa Rosja stała się bardziej popularna od Rusi po 1721 r.

Polityka

Ustrój polityczny


Rosja jest państwem federacyjnym o semiprezydenckim (mieszanym) systemie rządów. Od 17 kwietnia 1992 roku używa 2 równorzędnych nazw Rosja i Federacja Rosyjska. Zgodnie z konstytucją, zaaprobowaną w referendum z 12 grudnia 1993 roku, głową państwa jest prezydent. Od 2012 prezydent powinien być wybierany w głosowaniu powszechnym na 6-letnią kadencję<ref name="poprawka_2008-12-30">Ustawa Federacji Rosyjskiej o poprawce do Konstytucji Rosyjskiej z dnia 30 grudnia 2008 nr 6-ФКЗ «Об изменении срока полномочий Президента Российской Федерации и Государственной Думы» // Gazeta Rosyjska z 31 grudnia 2008.</ref> (do roku 2012 kadencja ma trwać 4 lata). Prezydent ma szerokie uprawnienia w zakresie władzy ustawodawczej (prawo wydawania dekretów z mocą ustawy) i władzy wykonawczej (jest m.in. gwarantem konstytucji, praw i swobód obywatelskich, naczelnym dowódcą sił zbrojnych oraz arbitrem w sprawach między władzą centralną i regionalną).

Organem władzy ustawodawczej jest dwuizbowy parlament – Zgromadzenie Federalne, składające się z izby wyższej: Rady Federacji oraz izby niższej: Dumy Państwowej. W skład Rady Federacji wchodzi 166 członków (po 2 przedstawicieli z każdego z 83 podmiotów federacji: po 1 reprezentancie delegowanym przez głowę regionu i przez lokalny parlament)<ref>Lista członków Rady Federacji na witrynie Rady Federacji.</ref>. Duma Państwowa składa się z 450 deputowanych którzy od 2012 powinni być wybierani na 5-letnią kadencję<ref name="poprawka_2008-12-30" /> (do roku 2012 kadencja trwała 4 lata) w wyborach powszechnych (225 mandatów zostaje obsadzonych w okręgu federalnym na podstawie systemu proporcjonalnego z list partyjnych, 225 – w okręgach 1-mandatowych).
Organem władzy wykonawczej jest rząd, na którego czele stoi przewodniczący (premier) powoływany przez prezydenta i zatwierdzany przez Dumę (przy braku zgody Dumy prezydent posiada prawo do jej rozwiązania; premiera zatwierdza wówczas nowowybrana Duma)<ref>Konstytucja Federacji Rosyjskiej art. 111 ust. 4.</ref>. Członków rządu mianuje prezydent na wniosek premiera.

Subiekty Federacji Rosyjskiej mają własne konstytucje i organy władzy ustawodawczej (ordynacja wyborcza jest analogiczna do wyborów do Dumy) oraz wykonawczej (przewodniczący regionu powołuje rząd regionalny)<ref>Federalna Ustawa od 06.10.1999 N 184-ФЗ. Część III, art. 7 (в). Witryna oficjalna Dumy.</ref>. Kandydaturę na przewodniczącego regionu zgłasza prezydent a tę kandydaturę zatwierdza lokalny parlament. Jeżeli żaden z trzech kolejnych kandydatów prezydenta nie otrzyma zgody parlamentu, to prezydent ma prawo do rozwiązania tego parlamentu. Kandydatów zatwierdza wówczas nowowybrany parlament<ref name="FU159">Ustawa Federalna od 11.12.2004 N 159-ФЗ. Oficjalna witryna Dumy.</ref>.

Partie polityczne


W Rosji istnieje system wielopartyjny. Partie konkurują o miejsca w dwuizbowym parlamencie – 450-osobowej Dumy Państwowej i 166-osobowej Rady Federacji. W wyniku ostatnich wyborów w Dumie znalazły się cztery partie: Jedna Rosja (64,30% głosów), Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej (11,57% głosów), Liberalno-Demokratyczna Partia Rosji (8,14% głosów) oraz Sprawiedliwa Rosja (7,74% głosów). Tylko te partie przekroczyły próg wyborczy 7% głosujących.

Do obecnie działających pozaparlamentarnych partii politycznych należą: Jabłoko (1,59% głosów w ostatnich wyborach parlamentarnych), Patrioci Rosji oraz Słuszna Sprawa. W Rosji działa także szereg innych organizacji reprezentujących niemal wszystkie idee i opcje społeczno-polityczne współczesnego świata (m.in. Akcja Autonomiczna, Asocjacja Ruchu Anarchistów, Front Narodowo-Patriotyczny „Pamięć”, Inna Rosja, Libertariańska Partia Rosji, Piracka Partia Rosji, Rewolucyjna Partia Robotnicza, Rosja Pracująca, Rosyjski Ruch Socjalistyczny, Rosyjski Socjaldemokratyczny Sojusz Młodzieży, Rosyjski Sojusz Obywatelski, Socjalistyczna Partia Pracujących, Sojusz Socjaldemokratów, Stowarzyszenie Rodziny Romanowów, Towarzystwo Inicjatywnych Obywateli Rosji, Unia Demokratyczna, Wielka Rosja, Wszechrosyjski Front Ludowy, Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia Bolszewików i Zielona Alternatywa).

Prawa i swobody obywatelskie


w 1612 r. Tłum zgromadzony przed Monastyrem Ipatiewskim prosi matkę Michaiła Romanowa, by pozwoliła mu wyjechać do Moskwy na koronację carską. Iluminacja książki z 1673 r.
, posiedzenie z dnia 7 maja 1901 r. – obraz pędzla Ilji Riepina z 1903 r. Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu
Poziom przestrzegania praw i swobód w Rosji jest niezwykle trudny do ustalenia ze względu na dość wielkie różnice panujące pomiędzy poszczególnymi regionami kraju jak i silnym upolitycznieniem tematu. Prawa i swobody obywatelskie gwarantuje w Rosji rozdział 2. konstytucji przyjętej w 1993 roku. Rosja jest sygnatariuszem Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz członkiem innych międzynarodowych instytucji zobowiązujących państwo do przestrzegania praw i swobód obywatelskich. Są to m.in.: Europejska Konwencja Praw Człowieka, Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych. Podporządkowanie prawodawstwa wewnętrznego wymienionym instytucjom umożliwia 15. artykuł rozdziału 1. konstytucji rosyjskiej. Pomimo istnienia odpowiednich instrumentów prawnych, Rosja boryka się z zapewnieniem wolności i praw obywatelskich swoim obywatelom. W rankingu The Economist 2006 Rosja zajęła 102 miejsce na 167 ocenionych państw. W rankingu Press Freedom Index 2009 organizacji Reporterzy bez Granic, Rosja jest na 153. miejscu spośród 175 ocenionych państw<ref>Reporters Sans Frontières – Press Freedom Index 2009.</ref>.

W Rosji związki jednopłciowe nie są uznawane prawnie, ale stosunki homoseksualne nie są karane. Prostytucja jest nielegalna i karana grzywną. Dozwolone jest posiadanie 6 gramów marihuany i 2 gramów haszyszu wyłącznie na własny użytek. Dla posiadania większej ilości trzeba uzyskać specjalne zezwolenie. Sprzedaż alkoholu osobom poniżej 18 roku życia jest zakazana. Aborcja oraz posiadanie broni palnej są legalne.

System penitencjarny

Rosyjski Główny Zarząd Wykonania Kar jest drugą co do wielkości (po amerykańskiej) machiną penitencjarną na świecie<ref>World Prison Population List. Roy Wamsley, King’s Kollege, październik 2006.</ref>. W więzieniach przetrzymywanych jest ponad 800 tys. osób. GUIN składa się z 765 obozów, 598 zakładów przemysłowych i 70 gospodarstw rolnych, z roczną produkcją o wartości ponad 525 mln $. System penitencjarny w Rosji zatrudnia 350 tys. osób. 38,2% skazańców to recydywiści a 71,7% z ogółu więźniów odbywa karę za przestępstwa powiązane z narkobiznesem<ref>1648Big Costs and Little Security1649. Wladislaw Inozemcew, Moscow Times, 22 grudnia 2006.</ref>. Ponad 150 tys. więźniów choruje na gruźlicę lub HIV/AIDS. W latach 2003–2004 w rosyjskich więzieniach zmarło ok. 1600 osób.

Tradycje demokratyczne


Rosja należy do państw o starych tradycjach demokratycznych. W średniowieczu, w okresie rozbicia dzielnicowego Rusi, na obszarze pomiędzy Bałtykiem i Uralem istniała Republika Nowogrodzka (1136–1478), z której z czasem wyodrębniła się także Republika Pskowska (1348–1510), później wcielone do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.

W latach 1549–1653 były zwoływane przez cara (w okresie bezkrólewia przez Dumę) Sobory Ziemskie. Do ich kompetencji należały wybór cara oraz prawodawstwo, które mogło być dodatkowo sankcjonowane przez monarchę<ref>Iwan D. Biеlajеw, Земские соборы на Руси (Moskwa: 1902).</ref>. Duma jako organ władzy prawodawczej wykształciła się na Rusi już w X wieku. Prawo do uczestniczenia w Dumie posiadali aż do 1711 r. wyłącznie bojarzy, diakowie i dworiaństwo. W drugiej połowie XVII wieku carowie zaczęli umacniać swoją pozycję kosztem Dumy, wprowadzając rządy autokratyczne. W 1711 r. Duma została zastąpiona przez Senat Rządzący, który istniał do obalenia monarchii. Duma była ponownie reaktywowana jako bezpośrednie następstwo rewolucji w 1905-1907 r. i istniała do 6 X 1917, kiedy rozwiązano ją na polecenie Rządu Tymczasowego. Po rewolucji październikowej została 12 XI 1917 demokratycznie wybrana Konstytuanta, którą jednak 6 I 1918 rozwiązali bolszewicy.

Do demokratycznych wyborów Rosja powróciła w ostatnich latach istnienia ZSRR w okresie pieriestrojki. 26 III 1989 odbyły się pierwsze alternatywne wybory do Zjazdu Deputowanych Ludowych, w którym zawiązała się opozycyjna Międzyregionalna Grupa Deputowanych. Pod jej naciskiem 15 III 1990 zniesiono konstytucyjną klauzulę o kierującej roli partii komunistycznej i proklamowano system wielopartyjny. 26 III 1990 odbyły się demokratyczne wybory do parlamentu Rosyjskiej FSRR oraz rad lokalnych. Przewodniczącym Rady Najwyższej Rosji obrano opozycjonistę Borysa Jelcyna, który w czerwcu 1991 zwyciężył w pierwszych wyborach prezydenckich w historii Rosji. W 1993 doszło do kryzysu konstytucyjnego, rozwiązania parlamentu i zniesienia radzieckiej konstytucji. Opór parlamentu przerodził się w pucz który został stłumiony przez wierne prezydentowi wojsko. Pierwsze poradzieckie wybory do Dumy odbyły się 12 XII 1993 r. wraz z wyborami do Rady Federacji i referendum konstytucyjnym. Kadencja pierwszej Dumy i Rady Federacji trwała 2 lata. Kolejne wybory do Dumy odbyły się w 1995, 1999, 2003 i 2007 r. W latach 2000–2005 zmieniono ordynacje regulujące wybory do Rady Federacji i wybory przewodniczących regionów, podnosząc rolę prezydenta.

Stosunki międzynarodowe

Ponieważ Federacja Rosyjska jest prawnym sukcesorem ZSRR, a większość terytorium, ludności i produkcji przemysłowej ZSRR była w Rosji, po upadku ZSRR Rosja nadal pełni ważną rolę w polityce światowej. Kraj ten należy do G8. Rosja została oficjalnie włączona do G7 w roku 1998 nie ze względu na znaczenie ekonomiczne, lecz z przyczyn politycznych. Był to wyraz wdzięczności dla prezydenta Jelcyna za przeprowadzenie reform gospodarczych w Rosji i za jego neutralną postawę wobec rozszerzenia NATO na wschód, co dało G7 + Rosję. G8 utworzono już za rządów Władimira Putina wraz z polepszaniem się w tym czasie sytuacji ekonomicznej w Rosji.

Rosja jest pełnoprawnym członkiem następujących organizacji międzynarodowych: APEC, ARF, BIS, BSEC, Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, G8, G20, GCTU, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, IDA, IFC, IFRCS, Międzynarodowa Organizacja Hydrograficzna, ILO, IMO, Inmarsat, Interpol, IPU, ISO, ITSO, ITU, ITUC, Klub Paryski, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowy Komitet Olimpijski, MIGA, MINURSO, NSG, ONZ, OPCW, Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, OSCE, PCA, PFP, Powszechny Związek Pocztowy, Rada Arktyczna, Rada Bezpieczeństwa ONZ, Rada Europy, Rada Państw Morza Bałtyckiego, Rada Partnerstwa Euroatlantyckiego, SCO, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNITAR, UNMEE, UNMIL, UNMIS, UNOCI, UNOMIG, UNTSO, UNWTO, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, Wspólnota Niepodległych Państw, ZC, Związek Białorusi i Rosji oraz posiada status obserwatora w organizacjach: CERN, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji, Stowarzyszenie Integracji Latynoamerykańskiej, OPA, Organizacja Współpracy Islamskiej i WTO. Rosja jest także sygnatariuszem Międzynarodowego Trybunału Karnego, partnerem w rozmowach ASEAN i gościem NAM-u<ref name=factbook></ref>.

Problemy międzynarodowe


i prezydent Gruzji Micheil Saakaszwili podczas spotkania w Petersburgu w 2006 r.
Większość sporów granicznych odziedziczonych po ZSRR zostało rozwiązanych w latach 2004–2010 drogą kompromisu. Stuletni spór pomiędzy Chinami i Rosją o przebieg granicy na rzekach Amur, Ussuri i Argun został definitywnie ukończony na mocy porozumienia z 2004 roku. W 2005 roku zakończono wytyczanie granicy rosyjsko-kazachskiej. W 2010 zakończono 40-letni spór norwesko-rosyjski o obszar wodny o powierzchni ok. 175 tys. km² na Morzu Barentsa i Oceanie Arktycznym. Rząd fiński oficjalnie potwierdził brak jakichkolwiek roszczeń terytorialnych wobec rosyjskiej części Karelii, o którą upominały się niektóre fińskie ugrupowania polityczne.

Do nierozwiązanych problemów należy spór japońsko-rosyjski o południową część Wysp Kurylskich. Japonia na konferencji w San Francisco w 1951 roku zrzekła się praw do Wysp Kurylskich, zajętych przez wojska ZSRR 18 sierpnia 1945 r. W okresie zimnej wojny uznała jednak, że traktat nie obejmuje czterech wysp, stanowiących „Terytoria Północne Japonii”. Od zwrotu tych wysp uzależniła także zawarcie traktatu pokojowego z ZSRR po 1945 roku, którego nie podpisano do dzisiaj. Kolejny problem stanowi brak wytyczonej granicy ukraińsko-rosyjskiej na Morzu Azowskim i w Cieśninie Kerczeńskiej. Rosyjski parlament do tej pory nie ratyfikował dokumentu z 1990 roku o przebiegu granicy z USA na Morzu Beringa. Niektóre środowiska polityczne w Estonii i na Łotwie domagają się przywrócenia granic ustalonych na mocy traktatu z Tartu i traktatu ryskiego (1920), co jest sprzeczne z porozumieniami zawartymi pomiędzy tymi krajami a Rosją w 1996 i 1997 roku. Przyczyną napięcia pomiędzy Gruzją, państwami zachodnimi i Rosją jest uznanie niepodległości Abchazji i Osetii Południowej przez Federacją Rosyjską oraz uznanie suwerenności Kosowa przez państwa zachodnie.

Przyczyną nowego sporu może okazać się rywalizacja pomiędzy Rosją, Kanadą, USA i Danią o strefę ekonomiczną w roponośnej Arktyce. Kontrowersje budzą także zgłaszane przez Rosję propozycje uruchomienia korytarza międzynarodowego mającego łączyć Białoruś z obwodem kalliningradzkim i który ma przebiegać przez terytorium Litwy. Spór ten może zostać zażegnany zniesieniem obowiązku wizowego dla obywateli rosyjskich przebywających na terenie UE<ref name=factbook/>.

Geografia

Położenie

Rosja położona jest na dwóch kontynentach: Europie i Azji. Rozciąga się od Europy Wschodniej przez północno-środkową Azję, aż do Oceanu Spokojnego. Rosja graniczy z Norwegią (196&nbsp;km), Finlandią (1 313&nbsp;km), Estonią (290&nbsp;km), Łotwą (292&nbsp;km), Białorusią (959&nbsp;km), Ukrainą (1 576&nbsp;km), Gruzją (723&nbsp;km), Azerbejdżanem (284&nbsp;km), Kazachstanem (6 846&nbsp;km), Chinami (3 645&nbsp;km), Mongolią (3 441&nbsp;km), Koreą Północną (17,5&nbsp;km) oraz Litwą (227&nbsp;km) i Polską (210&nbsp;km) – z dwiema ostatnimi poprzez obwód kaliningradzki. Graniczy także z kilkoma państwami poprzez Morze Bałtyckie, Morze Czarne, Morze Kaspijskie, Morze Ochockie z Japonią oraz poprzez Morze Beringa (Cieśnina Beringa) z USA. Długość granic lądowych wynosi 20 241,5&nbsp;km, morskich – 37 653&nbsp;km. Rozciągłość południkowa Rosji wynosi do 4000&nbsp;km, natomiast rozciągłość równoleżnikowa – do 9000&nbsp;km<ref name=factbook/>. Większa część Rosji należy do półkuli wschodniej, ale półwysep Czukocki oraz część wschodnia wyspy Wrangla należy do półkuli zachodniej (Rosja jest jedynym krajem azjatyckim zachodzącym do półkuli zachodniej).

Podział terytorialny

W skład Federacji Rosyjskiej wchodzą 83 równoprawne podmioty:

Strefy czasowe


!Nr
strefy
!Nazwa
!Czas
moskiewski
!UTC
(czas standardowy)
!Główne
miasto

1 czas Kaliningradu –1 +3:00 Kaliningrad

2 czas moskiewski – +4:00 Moskwa

3 czas Jekaterynburga +2 +6:00 Jekaterynburg

4 czas Omska +3 +7:00 Omsk

5 czas Krasnojarska +4 +8:00 Krasnojarsk

6 czas Irkucka +5 +9:00 Irkuck

7 czas Jakucka +6 +10:00 Jakuck

8 czas Władywostoku +7 +11:00 Władywostok

9 czas Magadanu +8 +12:00 Magadan
}
Tylko dwa regiony Rosji są podzielone przez strefy czasowe: obwód sachaliński (zachodnia część ma czas Władywostoku, wschodnia zaś – czas Magadanu) oraz Jakucja (zachodnia część ma czas Jakucka, środkowa – czas Władywostoku, wschodnia – czas Magadanu).

Istniejący podział na strefy czasowe tworzy trzy linie przy przekroczeniu których czas lokalny zmienia się nie na jedną godzinę a na dwie:

To powoduje że w Rosji na północ od równoleżnika 65° istnieje 6 stref czasowych, lecz w części południowej kraju jest 9 tych stref.

Wschodnia część Czukotki leży na półkuli zachodniej formalnie poza linią zmiany daty, ale tę linię przesunięto na wschód do granicy z USA.

Klimat

Klimat przeważnie kontynentalny strefy umiarkowanej i podbiegunowej, na niewielkim obszarze wschodniego wybrzeża klimat monsunowy, a nad Morzem Czarnym klimat podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Średnia temperatura lipca od +2&nbsp;°C na północnym wybrzeżu i +15&nbsp;°C na wschodzie do +25&nbsp;°C na południu Niziny Wschodnioeuropejskiej. Średnia temperatura stycznia od +1&nbsp;°C nad Morzem Czarnym i –6&nbsp;°C na zachodzie do –20&nbsp;°C na wschodnim wybrzeżu i poniżej –30&nbsp;°C w Syberii Wschodniej (w rejonie Ojmiakonu ok. –50&nbsp;°C). Roczna suma opadów od ponad 600&nbsp;mm na krańcu zachodnim i wschodnim do około 200&nbsp;mm na Syberii Środkowej i Wschodniej oraz poniżej 200&nbsp;mm na Nizinie Nadkaspijskiej. W wysokich górach do 1000&nbsp;mm. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od 1 miesiąca nad Morzem Czarnym do 9 miesięcy na wybrzeżach Morza Arktycznego.

Wraz ze zmniejszeniem się wpływu Oceanu Atlantyckiego maleje ilość opadów atmosferycznych i rośnie roczna amplituda temperatury powietrza. W okolicach Wierchojańska odnotowano największe na Ziemi, wynoszące powyżej 60&nbsp;°C, roczne amplitudy temperatury powietrza oraz najniższą temperaturę na półkuli północnej –67,8&nbsp;°C.

Ukształtowanie powierzchni


u

syberyjska w obwodzie tomskim
w moskiewskim ZOO. Niedźwiedź zajmuje szczególne miejsce w kulturze rosyjskiej a od czasu kiedy William Szekspir przyrównał Rosję do „niedźwiedzia z północy”, stał się symbolem Rosji<ref>The Bear Understanding: The Presence and Meaning of the Bear in Shakespeare’s The Winter’s Tale.</ref>.

Europejską część Rosji zajmuje Nizina Wschodnioeuropejska. W jej części północnej dominuje krajobraz polodowcowy. Najwyższymi wzniesieniami niziny są wzgórza Wałdaj, gdzie znajdują się źródła Wołgi – najdłuższej rzeki Europy oraz Dniepru i Dźwiny. Europejską część Rosji od azjatyckiej oddzielają góry Ural. Na wschód od Uralu rozciąga się Nizina Zachodniosyberyjska o powierzchni około 3 mln km², która rzeką Jenisiej przechodzi w Wyżynę Środkowosyberyjską (wraz z górami Putorana) o powierzchni około 3,5 mln km². Na północ od Wyżyny Środkowosyberyjskiej rozciąga się Nizina Północnosyberyjska, natomiast na wschód rozpoczyna się Nizina Środkowojakucka. Na wschód od tej niziny rozpoczynają się wschodniosyberyjskie pasma górskie na które składają się: Góry Wierchojańskie, Góry Czerskiego, Góry Czukockie, Góry Koriackie oraz Góry Środkowe na półwyspie Kamczatka. Na południu Niziny Zachodniosyberyjskiej ku wschodowi rozciągają się południowo-syberyjskie pasma górskie na które składają się: Ałtaj, Sajany, Góry Jabłonowe, Góry Borszczowoczne, Góry Stanowe, Pasmo Stanowe, Góry Ałdańskie, Dżugdżur oraz Sichote Aliń. Najwyższym szczytem Rosji jest Elbrus o wysokości 5642 m n.p.m. znajdujący się w górach Kaukaz.

Wody

Około 70% powierzchni Rosji należy do zlewiska Oceanu Arktycznego, 20% do Oceanu Spokojnego, 8% przypada na obszar bezodpływowy Wołgi (zlewisko Morza Kaspijskiego), pozostałe 2% na zlewisko mórz Oceanu Atlantyckiego.

Łącznie w Rosji jest 2 562 489 wielkich i małych rzek o długości łącznej 8 373 606&nbsp;km<ref>Ministerstwo zasobów naturalnych i ekologii Rosji. „Stan i wykorzystanie zasobów wodnych Rosji w 2009”.</ref>, w tym 120 tys. rzek o długości ponad 10&nbsp;km i długości łącznej 2,3 mln km<ref name="Rocznik2010_natura">Rocznik statystyczny Rosji 2010. Klimat i zasoby naturalne Rosji.</ref>. Najdłuższymi rzekami Rosji są: Lena (4400&nbsp;km), Ob (4338&nbsp;km), Irtysz (dopływ rzeki Ob, 4248&nbsp;km, 2010&nbsp;km w Rosji), Jenisej (4102&nbsp;km), Wołga (3690&nbsp;km), Dolna Tunguzka (dopływ rzeki Jenisej, 2989&nbsp;km), Amur (2824&nbsp;km), Wiluj (dopływ rzeki Lena, 2650&nbsp;km), Oleniok (2292&nbsp;km), Ałdan (dopływ rzeki Lena, 2273&nbsp;km), Dniepr (2200&nbsp;km, 485&nbsp;km w Rosji), Kołyma (2129&nbsp;km) i Don (1950&nbsp;km). Wołga jest najdłuższą rzeką europejskiej części Rosji, a zarazem całej Europy.

W Rosji jest ok. 2 mln jezior<ref name="Rocznik2010_natura"/>. Liczne małe jeziora występują też w strefie tundry (np. w dolinie Indygirki i Kołymy), a na Nizinie Nadkaspijskiej znajdują się jeziora słone, będące pozostałością po większym zasięgu Morza Kaspijskiego. W górach leżą jeziora śródgórskie, do których zalicza się m.in. Bajkał<ref>Classification and Mapping of Climates of the Baykal Mountain-Basin System.</ref>.

Największym jeziorem Rosji (i Świata) jest Morze Kaspijskie. W Rosji znajduje się też najgłębsze jezioro na świecie – Bajkał (około 1/5 światowych zasobów wody słodkiej). Ma on głębokość 1642 m, natomiast dno jeziora jest 1186,5 metrów pod poziomem morza, co tworzy największą na świecie kryptodepresję.

Ok. 60 tys. km² zajmują w Rosji lodowce, głównie w Arktyce i na Kaukazie (1800&nbsp;km²). Prawie 2 mln km² to bagna (najwięcej na Nizinie Zachodniosyberyjskiej). W Rosji jest dużo sztucznych zbiorników wodnych, tworzących często systemy kaskad, m.in. na Wołdze (Rybiński 4580&nbsp;km², Niżnonowogrodzki 1590&nbsp;km², Samarski 6450&nbsp;km², Wołgogradzki 3117&nbsp;km²), na Angarze (Bracki 5470&nbsp;km²), na Donie (Cymlański 2700&nbsp;km²), na Jeniseju (Krasnojarski 2000&nbsp;km²) i na Kamie (Kamski 1915&nbsp;km²).

Flora i fauna

Roślinność i gleby układają się równoleżnikowo, wyróżnia się 4 zasadnicze strefy:

1) tundrową, zajmującą ok. 25% powierzchni, pozbawioną drzew, rosną tu głównie mchy, porosty, na południu zarośla karłowate. Typowymi zwierzętami zamieszkującymi tę strefę są: renifer, lis polarny, zając bielak, leming, niedźwiedź polarny, białozór, myszołów włochaty i sowa śnieżna. W XX wieku reintrodukowano na Wyspie Wrangla woła piżmowego. Rozwinięta hodowla reniferów. Strefa ta przechodzi stopniowo w lasotundrę porosłą karłowatymi drzewami (modrzewiem lub brzozą), gdzie hoduje się bydło i w niewielkim stopniu uprawia różne warzywa, m.in. ziemniaki, kapustę czy rzodkiewki;

2) leśną, zajmującą ok. 60% powierzchni i ok. 80% wszystkich lasów kraju. W jej skład wchodzą głównie drzewa iglaste (85%), z dominacją modrzewia (tzw. tajga modrzewiowa typowa dla wschodniej Syberii, na wschód od Jeniseju), oraz drzewa liściaste, z dominacją brzozy (15% powierzchni), występujące głównie w centralnej części kraju oraz na Syberii Zachodniej, gdzie tworzą kompleks tzw. białej tajgi. W ciągu krótkiego lata w lasach tych pojawiają się duże ilości komarów. Poza wieloma gatunkami owadów żyją tam także liczne płazy i gady, m.in. kumak dalekowschodni, grzechotnik skalny, połoz amurski, żmija zygzakowata czy zaskroniec zwyczajny. Typowymi dla tej strefy ptakami są: sikory, jemiołuszki, głuszce, krogulce i jastrzębie. Na obszarze tajgi spotyka się wędrujące stada reniferów. Występuje tam także wiele innych gatunków ssaków takich jak: tygrys syberyjski, pantera śnieżna, ryś, niedźwiedź brunatny, niedźwiedź himalajski, bóbr, wydra, koziorożec syberyjski, łoś, jeleń wschodni, sarna syberyjska, łasica, gronostaj, norka, wiewiórka, rosomak, borsuk, lis i wilk. Po 1951 restaurowano w Rosji populację żubra rasy kaukaskiej<ref name="Lidia">Lidia V. Zablotskaya, Mikhail A. Zablotsky and Marina M. Zablotskaya, Origin of the hybrids of North American and European bison in the Caucasus Mountains. (Text presented in Russian at 2nd Conference of Bison Specialist Group, SSC/IUCN in Sochi, on 26–30 September 1988, and translated into English in 1990, but never published.).</ref> oraz odnowiono populację żubra nizinnego w lasach podmoskiewskich<ref>Приокско-Террасный государственный природный биосферный заповедник.</ref>.
Obszar bardzo dobrych gleb (czarnoziemów), ok. 40% powierzchni stanowią grunty orne. Dominuje tu uprawa pszenicy, buraka cukrowego i kukurydzy;

3) stepową – brak roślinności drzewiastej, występują gleby kasztanowe i czarnoziemy. Grunty orne stanowią ponad połowę powierzchni. Uprawia się pszenicę, kukurydzę, słonecznik. Na stepach żyje wiele owadów, takich jak: pasikoniki, mszyce, mrówki, szarańcza, skoczki. Stepowymi ssakami są dzikie konie oraz małe gryzonie, takie jak: susły, norniki, chomiki. Mała ilość stepowych dużych zwierząt kopytnych ogranicza możliwość zdobywania pokarmu przez drapieżniki. Żyją tu wilki, lisy oraz drapieżne ptaki: orły, sokoły, sowy, myszołowy, a także kuropatwa, przepiórka, cietrzew i drop;

4) subtropikalną, obejmującą wybrzeże Morza Czarnego, gdzie występuje roślinność śródziemnomorska. W strefie tej przeważają lasy liściaste i iglaste. Rosną w nich zawsze zielone dęby oraz drzewa szpilkowe: różne gatunki sosen, jałowców, cedry i cyprysy. Łagodny klimat śródziemnomorski sprzyja uprawie wielu roślin. Najbardziej typowe dla tej strefy są oliwka, figowiec i winorośl. W strefie śródziemnomorskiej żyje wiele gatunków zwierząt, m.in. jeleń szlachetny, kozica, koziorożec kaukaski, żbik, różne gatunki nietoperzy i sępów, a także żmija kaukaska, gniewosz plamisty i wąż Eskulapa.

Największe miasta Rosji


Zgodnie ze spisem powszechnym z 2002 r. prawa miejskie posiada w Rosji 1108 miejscowości.

{class="toc" cellspacing=0 cellpadding=0 style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:center; width:200px; float:right;"


Moskwa



Petersburg



Nowosybirsk



Jekaterynburg



Niżny Nowogród



Kazań
}
<center>

{ class="wikitable sortable" align=center
bgcolor=#FF4500

!width=10% Nazwa polska
!width=10% Nazwa rosyjska
!width=6% Ludność w tys. (2010)
!width=6% Powierzchnia w km² (2010)
!width=15% Region

align="left" MoskwaМоскваMiasto wydzielone

align="left" PetersburgСанкт-ПетербургMiasto wydzielone

align="left" NowosybirskНовосибирскobwód nowosybirski

align="left" JekatierinburgЕкатеринбург obwód swierdłowski

align="left" Niżny NowogródНижний Новгородobwód niżnonowogrodzki

align="left" KazańКазаньTatarstan

align="left" SamaraСамараobwód samarski

align="left" OmskОмскobwód omski

align="left" CzelabińskЧелябинскobwód czelabiński

align="left" Rostów nad DonemРостов-на-Донуobwód rostowski

align="left" UfaУфаBaszkiria

align="left" PermПермьkraj Permski

align="left" WołgogradВолгоградobwód wołgogradzki

align="left" KrasnojarskКрасноярскkraj Krasnojarski

align="left" WoroneżВоронежobwód woroneski

align="left" SaratówСаратовobwód saratowski

align="left" TogliattiToльяттиobwód samarski

align="left" Krasnodar Краснодар kraj Krasnodarski

align="left" IżewskИжевскUdmurcja

align="left" JarosławЯрославльobwód jarosławski

align="left" UljanowskУльяновскobwód uljanowski
}
</center>

Demografia

Statystyki demograficzne

{ class="wikitable" align=right style="margin: 1em 1em 1em 1em; width:270px"
!4 Ludność Rosji

! Rok !! Ludność
! Rok !! Ludność

!ok. 1550
9–11 mln
! 1991
148 275 000

!ok. 1600
11–13 mln
! 1995
148 460 000

! 1750
17 mln
! 2000
146 890 000

! 1850
60 mln
! 2005
143 474 000

! 1897
67 473 000
! 2006
142 754 000

! 1914
89 900 000
! 2007
142 221 000

! 1926
92 700 000
! 2008
142 009 000

! 1959
117 534 000
! 2009
141 904 000

! 1970
130 079 000
! 2010
141 915 000

! 1989
147 020 000
!



4 <small>Źródło: Pipes Richard, Rosja carów, Warszawa 2006</small>
<small>Oficjalne dane z radzieckich i rosyjskich spisów powszechnych</small>

4

!4 Liczba ludności Rosji w latach 1897–2010<ref>Dane na podstawie publikacji Federalnej Służby Statystycznej oraz demoscope.ru.http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_pop.phphttp://www.gks.ru/bgd/regl/b08_11/IssWWW.exe/Stg/d01/05-01.htmhttp://www.gks.ru/free_doc/2010/popul10-Pr.xls.</ref>
}

W latach 1993–2008 występowało w Rosji zjawisko depopulacji. Liczba jej mieszkańców spadła z 148,6 mln na początku 1993 do 142 mln w 2008. Przyczynami były zbyt niska stopa urodzeń, względnie niska oczekiwana dalsza długość trwania życia (związana z niskim poziomem opieki zdrowotnej, brakiem zdrowego trybu życia i alkoholizmem ludności) oraz niedostateczna liczba imigrantów<ref></ref>. W 2009 po raz pierwszy od 15 lat zanotowano w Rosji przyrost ludności mimo nadal ujemnego przyrostu naturalnego<ref>Dane 724 na 1 stycznia 2010.</ref>. W 2010 znowu miał miejsce ubytek ludności w związku z ubytkiem naturalnym (241,4 tys. osób) oraz saldem migracyjnym niewystarczającym dla kompensacji strat w ruchu naturalnym (158,1 tys. osób)<ref name="Total2010"/>.

Według Światowej Organizacji Zdrowia<ref>Dane o Rosji na stronie Światowej Organizacji Zdrowia, dostęp 2009-03-29, 1:40. Dodatkowe informacje można znaleźć w Highlights on health in the Russian Federation 2005 (dane w formacie .pdf).</ref>:

---
"2" align="center"(2009)
---
Liczba ludności
141 914 509
---
"2"Ludność według wieku
---
0 – 14 lat
15,1 % (21 400 612)
---
15 – 64 lat
72,0 % (102 223 230)
---
ponad 64 lata
12,9 % (17 890 667)
---
"2"Średnia wieku
---
całej populacji
38,5 lat
---
mężczyźni
35,2 lat
---
kobiety
41,7 lat
---
Ubytek naturalny
-1,7 osób/1000
mieszkańców (2010<ref name="Demografia2010">Federalna Służba Statystyczna. Ruch naturalny ludności Rosji w 2010 r.</ref>)
---
Współczynnik urodzeń
12,6 urodzeń/1000
mieszkańców(2010].</ref>)
---
Współczynnik zgonów
14,3 zgonów/1000
mieszkańców(2010<ref name="Demografia2010"/>)
---
Współczynnik migracji
1,11 migrantów/1000
mieszkańców (2010<ref name="Total2010">Federalna Służba Statystyczna. Demografia Rosji w 2010 r.</ref>)
---
"2"Ludność według płci
---
przy narodzeniu
1,06 mężczyzn/kobiet
---
poniżej 15 lat
1,05 mężczyzn/kobiet
---
15 – 64 lat
0,93 mężczyzn/kobiet
---
powyżej 64 lat
0,46 mężczyzn/kobiet
---
"2"Umieralność noworodków
---
w całej populacji
7,53 śmiertelnych/1000 żywych (2010<ref name="Noworodki2010">Federalna Służba Statystyczna. Umieralność noworodków w Rosji w 2010 r.</ref>)
---
płci męskiej
9,04 śmiertelnych/1000 żywych
---
płci żeńskiej
7,11 śmiertelnych/1000 żywych
---
"2"Oczekiwana długość życia
---
w całej populacji
68,98 lat(2010<ref name="Demografia2010"/>)
---
mężczyzn
63,03 lat(2010<ref name="Demografia2010"/>)
---
kobiet
74,87 lat(2010<ref name="Demografia2010"/>)
---
Rozrodczość
1,54 urodzeń/kobietę
---
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS
1,2% (2008)
---
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS
870 000 (2008)<ref>www3.who.int.</ref>
---
Liczba zmarłych na HIV/AIDS
12 500 (2008)
}

Struktura etniczna


Zgodnie ze spisem ludności przeprowadzonym w 2002 roku<ref>Wyniki zbiorcze spisu ludności Rosji w 2002 r. Struktura narodowościowa (dane w formacie .xls). Dostępne w Internecie, dostęp 2008-07-20, 23:12. Łącznie dane wymieniają 142 zadeklarowane nazwane w spisie narodowości, pozycję „Inne narodowości” oraz grupę osób (1%), które nie podały swojej narodowości.</ref> największą grupą etniczną Rosji są Rosjanie (ros. russkije, dosłownie ruscy, Rusini) należący do Słowian wschodnich. Rosję zamieszkuje ich blisko 115,9 mln (prawie 80%). Potocznie słowo Rosjanie (ros. rossijanie) jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji bez względu na przynależność etniczną, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Dawniej etnicznych Rosjan nazywano też Wielkorusinami (ros. wielikorusy), gdyż zamieszkiwali nie tyle większą, co starszą część państwa, w przeciwieństwie do Małorusinów (dziś Ukraińców)<ref name=autonazwa0/><ref name="Magosci">Określenie „Małorusini” występuje także w polskiej literaturze, m.in. patrz: Jerzy Hawryluk, „Pisali jak chcieli” – spisy ludności w II Rzeczypospolitej, Ukraińskie Pismo Podlasia „Nad Buhom i Narwoju”, nr 2 (60), 2002 r., dostępne w Internecie, dostęp 2008-03-03, 18:12; Grzegorz Rąkowski, Polska egzotyczna – przewodnik, Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 1994, s. 352-356, dostępne w Internecie, dostęp 2008-03-03, 18:12; Aleksander Wysocki, Zarys problemu świadomości narodowej rdzennych mieszkańców województwa poleskiego w świetle dokumentów Centralnego Archiwum Wojskowego, Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej, nr 27, 2005 r., dostęp 2008-03-03, 18:12.</ref>. Grupami etnograficznymi w ramach narodu rosyjskiego są: Kamenszczyki, Karimczycy, Kierżacy, Kołymczanie, Kozacy, Mezency, Pomorcy, Ruskoustnicy i wiele innych<ref></ref><ref>].</ref>.

{ class="wikitable" align=center style="margin: 1em 1em 1em 1em; width:700px"
!8 Ludność Rosji

! Pozycja !! Naród !! Liczba !! %
! Pozycja !! Naród !! Liczba !! %

! 1
Rosjanie
115,889 mln
79,82
! 19
Buriaci
445 175
0,31

! 2
Tatarzy
5 554 601
3,82
! 20
Jakuci
443 852
0,31

! 3
Ukraińcy
2 942 974
2,03
! 21
Kumycy
422 409
0,29

! 4
Baszkirzy
1 674 389
1,18
! 22
Ingusze
413 016
0,28

! 5
Czuwasze
1 637 090
1,13
! 23
Lezgini
411 535
0,28

! 6
Czeczeni
1 360 253
0,94
! 24
Komiacy
293 406
0,2

! 7
Ormianie
1 130 491
0,78
! 25
Tuwińcy
243 442
0,17

! 8
Mordwini
843 350
0,58
! 26
Żydzi
229 938
0,16

! 9
Awarowie
814 473
0,56
! 27
Gruzini
197 934
0,14

! 10
Białorusini
807 970
0,56
! 28
Karaczajowie
192 182
0,13

! 11
Kazachowie
653 962
0,45
! 29
Romowie
182 766
0,13

! 12
Udmurci
636 906
0,44
! 30
Kałmucy
173 996
0,12

! 13
Azerowie
621 840
0,43
! 31
Mołdawianie
172 330
0,12

! 14
Maryjczycy
604 298
0,42
! 32
Lakowie
156 545
0,11

! 15
Niemcy
597 212
0,41
! 33
Koreańczycy
148 556
0,1

! 16
Kabardyjczycy
519 958
0,36
! 34
Kozacy (rosyjska grupa etniczna)<ref>Zgodnie z rosyjskim spisem powszechnym z 2002 roku zaliczani do narodu rosyjskiego.</ref>
140 028
0,1

! 17
Osetyjczycy
514 875
0,35
! 35
Inne narodowości
2 274 530
1,56

! 18
Dargijczycy
510 156
0,35
! 36
Bez podania narodowości
1 460 751
1,01

8 <small>Źródło: rosyjski spis powszechny 2002</small>
}

Religia


na jeziorze Onega – Pogost Kiży znajduje się na Liście światowego dziedzictwa UNESCO
– budowla wraz z kremlem kazańskim znajduje się na Liście światowego dziedzictwa UNESCO
szamanka – rosyjska pocztówka z 1908 r.
Ze względu na specyfikę religijności Rosji i znaczne zróżnicowane wyznaniowe niemożliwe jest uzyskanie rzetelnych i jednoznacznych danych. Wg różnych badań 53-73% obywateli Rosji to chrześcijanie (51-71% prawosławni, 1-2% katolicy, 1% protestanci), 6-15% to muzułmanie. Wyznawcy innych religii stanowią mniej niż 1% populacji. Liczba ateistów, agnostyków i wyznawców religii nieodwołujących się do pojęcia Boga/bogów (np. buddyzmu) wynosi 24-48%<ref>The Cambridge Companion to Atheism, strony 51-52 (Cambridge University Press, 2007).</ref>.

95% zarejestrowanych prawosławnych przynależy do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego<ref></ref>. Liczba praktykujących prawosławnych jest stosunkowo niska i wynosi 15-20%<ref name=factbook/>. W 988 r. prawosławie przyjął książę kijowski Włodzimierz I Wielki. Data chrztu Rusi często jest uważana za początek samego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Kościół stanowił początkowo metropolię w składzie Patriarchatu Konstantynopola i to właśnie patriarcha ekumeniczny dokonywał konsekracji głowy ruskiego prawosławia. Metropolita początkowo rezydował w Kijowie. Po najazdach tatarskich Kijów utracił jednak swe polityczne znaczenie. W 1299 r. metropolita Maksym przeniósł swą siedzibę do Włodzimierza<ref>St Maximus, Metropolitan of Kiev.</ref>. W 1325 r. następca Maksyma, Piotr przeniósł stolicę Kościoła do Moskwy. W 1448 r. Kościół uzyskał niezależność od Patriarchatu Konstantynopola (status autokefalii), a metropolita Jonasz tytuł Metropolity Moskwy i Wszechrusi. W 1589 r. metropolita Hiob stał się pierwszym patriarchą Moskwy i całej Rusi. Jako patriarchat zajmuje on piąte miejsce w dyptychu Kościołów prawosławnych, tuż po czterech patriarchatach starożytnych – konstantynopolitańskim, jerozolimskim, antiocheńskim i aleksandryjskim. Rosyjski Kościół Prawosławny posiada obecnie: 157 diecezji, 29 268 parafii, 203 biskupów, 30 670 księży i diakonów, 829 monastyrów oraz 87 szkół teologicznych (w tym 5 akademii duchowych i 3 uniwersytety)<ref>Rosyjska Cerkiew prawosławna w liczbach na forum www.znak.org.pl.</ref>.

Islam jest najbardziej rozpowszechniony na północnym Kaukazie, środkowym Powołżu i Uralu, Moskwie i Petersburgu<ref></ref>. Muzułmanie stanowią większość w kaukaskich republikach, Baszkirii i Tatarstanie, gdzie święta muzułmańskie obchodzone są na poziomie republikańskim. Dominującym nurtem w islamie rosyjskim jest sunnizm (90%), bogate tradycje ma także sufizm. Wg Pew Research Center Rosja ma największą populację muzułmańską w Europie. W 2010 roku w Rosji miało żyć 16,4 mln muzułmanów (11,6% populacji rosyjskiej)<ref name="PEW">1756The Pew Forum for Relifion&Public Life. The Future of the Global Muslim Population: Projections for 2010–20301757.>.</ref>. Pew Research Center szacuje, że liczba wyznawców islamu wzrośnie w 2030 do 18,6 mln, czyli 14,4% populacji Rosji<ref name="PEW"/>.

Buddyzm jest religią tradycyjną w pięciu regionach Rosji: Kałmucja (jedyny w Europie region buddyjski), Tuwa, Buriacja, Kraj Zabajkalski i obwód irkucki. Większość rosyjskich buddystów wyznaje jego tybetańską odmianę. W Mari El wyznawana jest tradycyjna religia Maryjczyków<ref>Марийская Традиционная Религия » Mari-el.name – Марий Эл увер, статьи, город Йошкар-Ола, марийские шрифты.</ref>, czyli 3,4% ówczesnego PKB Rosji.

Języki urzędowe


Językiem urzędowym Rosji jest język rosyjski – największy język z rodziny języków słowiańskich. Posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (wg różnych źródeł) 250-300 mln. Oprócz samej Rosji język rosyjski jest także językiem urzędowym na Białorusi, w Kazachstanie, Kirgistanie, na Krymie, w Naddniestrzu, Gagauzji, Abchazji i Osetii Południowej. Jest jednym z sześciu języków oficjalnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej uproszczenia. Język literacki rozwinął się bezpośrednio z języka staroruskiego w XV w. i ukształtował się ostatecznie na przełomie wieku XVIII i XIX.

Zgodnie z art. 68 p.&nbsp;2 rosyjskiej konstytucji republiki mogą wprowadzać na swoim terytorium dodatkowe języki urzędowe. Obecnie status języka urzędowego posiada oprócz rosyjskiego 27 innych języków: abazyński, adygejski, ałtajski, baszkirski, buriacki, czeczeński, czukocki, czuwaski, erzja, inguski, jakucki, jidysz, kabardyjski, kałmucki, karaczajo-bałkarski, chakaski, chantyjski, komi, mansyjski, maryjski, moksza, nieniecki, nogajski, osetyjski, tatarski, tuwiński i udmurcki<ref>Języki europejskiej części Rosji.</ref><ref>Języki azjatyckiej części Rosji.</ref><ref>Minority languages of Russia on the Net.</ref>. Wyjątkowa sytuacja panuje w wieloetnicznym Dagestanie, gdzie obok rosyjskiego obowiązuje 13 dodatkowych języków urzędowych: agulski, awarski, azerski, cachurski, czeczeński, dargiński, kumycki, lakijski, lezgiński, nogajski, rutulski, tabasarański i tacki.

Poza językami oficjalnymi, na obszarach zwartego zamieszkiwania mniejszości narodowych, języki tych mniejszości mogą być wprowadzane jako języki z urzędowym statusem w dowolnym regionie Rosji<ref>Закон РФ от 25 октября 1991 г. N 1807-I „О языках народов Российской Федерации”.</ref>.

Kultura

Literatura i filozofia


– drugi najstarszy zabytek piśmiennictwa ruskiego pochodzący z lat 1056–1057 – zbiory Rosyjskiej Biblioteki Narodowej
w Carskim Siole – rekonstrukcja zniszczonego wnętrza z 2003 r.
Rosyjska (ruska) literatura, powstała na przełomie X–XI w. w związku z rozwojem piśmiennictwa i kultury feudalnej Rusi. Jej fundamentem stała się ustna twórczość ludowa – tzw. byliny, skazy, pieśni, legendy i inne przejawy folkloru. W rozwoju staroruskiej literatury XI–XIV w. znaczną rolę odegrały integralne związki Rusi z Bizancjum i kulturą południowosłowiańską, skąd przeniesione zostały na Ruś m.in. wzorce literatury religijnej. W monastyrach i cerkwiach, m.in. w Ławrze Pieczerskiej (1051), Troicko-Sergijewskiej (1337/1345) i Monasterze Cyrylo-Biełozierskim (1397), zaczęły się gromadzić literatury i sztuki, a one same po stuleciach przekształciły się w pomniki architektury. W XIII w., w wyniku rozbicia dzielnicowego Rusi kultura ruska zaczęła się rozwijać odmiennie w różnych dzielnicach kraju. Do najważniejszych zabytków literackich okresu staroruskiego należą m.in.: Ewangeliarz Ostromira (1056–1057), Ruska Prawda (XI w.), Powieść minionych lat autorstwa Nestora (1113), Słowo o wyprawie Igora (ok. 1186), Żywot Aleksandra Newskiego (XIII w.) oraz Zadońszczyzna autorstwa Sofoniusza (XIV w.).

W XV-wiecznej literaturze pojawia się temat zjednoczenia całości ziem ruskich pod berłem carów moskiewskich, podjęty m.in. w Opowieści o książętach włodzimierskich Pachomiusza Logofeta oraz w Teorii trzech Rzymów Filoteusza z Pskowa. Szczególne miejsce w literaturze tego okresu zajmuje Podróż za trzy morza (1466–1472) Atanazego Nikitina, pierwsze w całości świeckie dzieło literatury rosyjskiej. Najważniejszymi zabytkami literatury XVI-wiecznej są monumentalne, wielotomowe dzieła Wielkie Czytane Mineje oraz Latopis Nikonowski, które stały się oficjalnymi kronikami ówczesnej Rosji<ref>Zbigniew Barański i Antoni Semczuk (red.), Literatura rosyjska w zarysie, część I, s. 62-63 (Warszawa: PWN, 1972).</ref>. Literatura ruska i ruski język literacki rozwijały się również w Wielkim Księstwie Litewskim, gdzie ostatecznie zanikły w XVII w. ustępując literaturze polskiej i polskiemu językowi literackiemu. W XVII w. do najznaczniejszych pisarzy należeli Awwakum Pietrow, autor pierwszego dzieła autobiograficznego w jęzku rosyjskim, pdt. Żywot protopopa Awwakuma (1672–1673) oraz Symeon Połocki, twórca rosyjskiego wiersza sylabicznego. Z XVII w. pochodzi także Synopsis Kijowski (1674) Innocentego Gizela, uważany za pierwszy rosyjski podręcznik historii.

Dynamiczny rozwój literatury rosyjskiej nastąpił w okresie oświecenia pod koniec XVIII w. Utworzono nowe szkoły i uniwersytety zorganizowane na wzór nowożytno-europejski. Okres ten nazywany jest „brązowym” w literaturze rosyjskiej. Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą m.in. Michaił Łomonosow, Aleksandr Radiszczew, Antioch Kantemir, Gawriła Dierżawin, Aleksandr Gribojedow oraz przedstawiciel preromantyzmu Iwan Kryłow.

– portret pędzla Wasilija Tropinina z 1827 r., Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie
– portret pędzla Wasilija Pierowa z 1872 r., Galeria Trietiakowska
Wiek XIX nazywany jest często „złotym” w literaturze rosyjskiej. W okresie tym pojawiły się liczne nowe prądy literackie i ideowe (m.in. romantyzm, realizm, socjalizm i anarchizm) w rezultacie czego powstały takie dzieła jak: Eugeniusz Oniegin (1833), Wojna i pokój (1865–1869) czy Zbrodnia i kara (1866). Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą: Aleksander Puszkin, Michaił Lermontow, Taras Szewczenko (piszący także po ukraińsku), Iwan Turgieniew, Nikołaj Gogol, Fiodor Dostojewski, Lew Tołstoj, Michaił Sałtykow-Szczedrin, Nikołaj Niekrasow i Fiodor Tiutczew. Najważniejszymi filozofami tego okresu są: główny ideolog anarchizmu kolektywistycznego Michał Bakunin, ojcowie rosyjskiego socjalizmu Aleksander Hercen i Wissarion Bieliński oraz okcydentalista Timofiej Granowski. W połowie XIX w. sformułowano w Rosji zasady słowianofilstwa. Do najważniejszych przedstawicieli tego kierunku należą: Iwan Kiriejewski, Piotr Czaadajew i Nikołaj Danilewski. W XIX wieku na bazie dialektów zachodnioruskich powstały nowe języki literackie: ukraiński i białoruski, które nawiązywały do tradycji ruskich z byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Okres od 1880 do 1917 r. jest nazywany „srebrnym”. W okresie tym w literaturze zaczyna dominować symbolizm (Andriej Bieły, Aleksandr Błok, Marina Cwietajewa). Wielu spośród symbolistów wyrażało poglądy dekadenckie (Dymitr Mereżkowski, Zinaida Gippius, Konstantin Balmont, Fiodor Sołogub i Walerij Briusow). Imażynistami byli Siergiej Jesienin i Anatolij Marienhof. Do akmeistów należeli m.in.: Nikołaj Gumilow, Osip Mandelsztam i Anna Achmatowa. Szczególne miejsce zajmuje twórczość Antona Czechowa. Do głównych filozofów tego okresu należeli: pozytywista Maksim Kowalewski, nihilista i anarchista Piotr Kropotkin oraz poczwennik Nikołaj Strachow. W 1915 r. w Petersburgu powstała rosyjska szkoła formalna, do której głównych działaczy należeli Wiktor Szkłowski i Boris Tomaszewski. Radykalni formaliści skupiali się także w Moskiewskim Kole Lingwistycznym, którego członkami byli m.in. Roman Jakobson i Nikołaj Trubecki. Uczeni ci działali później w Czechosłowacji i USA, gdzie przyczynili się do powstania Praskiego Koła Lingwistycznego oraz w zasadniczy sposób wpłynęli na rozwój strukturalizmu.

Od 1917 r. zaczyna dominować literatura o tematyce rewolucyjnej, z której następnie rozwinęła się rosyjska literatura radziecka. Pojawiły się liczne kierunki awangardowe i nowe prądy umysłowe. Do przedstawicieli internacjonalizmu należeli: Władimir Majakowski, Marc Chagall, Wasilij Kandinski czy Włodzimierz Lenin. Prekursorem ekspresjonizmu był Leonid Andriejew. Czołowymi futurystami byli: Aleksiej Kruczonych, Wadim Szerszeniewicz, Wielimir Chlebnikow i Władimir Majakowski. Na początku lat 40. w literaturze zaczął dominować socrealizm, który obowiązywał do końca lat 50. Do głównych przedstawicieli tego kierunku należeli Maksym Gorki i Michaił Szołochow. Innymi wpływowymi pisarzami okresu radzieckiego byli: symbolista Ilja Erenburg, mistrz krótkich form Izaak Babel, Michaił Bułhakow, Borys Pasternak, Andriej Wozniesienski i Władimir Nabokow. Miano bardów rosyjskich zyskali sobie Bułat Okudżawa i Włodzimierz Wysocki.

W okresie radzieckim w znaczny sposób odstąpiono od tradycyjnych form kultury, usiłując zastąpić je nowymi, socjalistycznymi treściami. Począwszy od lat 80. widoczny jest powrót do starych tradycji ruskich przy czym jednocześnie nie próbuje się odrzucać dziedzictwa kulturowego okresu radzieckiego. Po zniesieniu cenzury (1985–1990) zaczęły być wydawane teksty do tej pory nieopublikowane w Rosji, m.in. utwory Aleksandra Sołżenicyna czy Wieniedikta Jerofiejewa. Do obecnie tworzących pisarzy należą m.in. Władimir Sorokin, Wiktor Pielewin, Siergiej Łukjanienko i Wiktor Jerofiejew.

Muzyka i balet

– Umierający łabędź
Podstawy muzyki rosyjskiej stanowi bogaty folklor muzyczny, którego historia sięga okresu Rusi Kijowskiej. Dynamiczny rozwój muzyki rosyjskiej nastąpił pod wpływem klasycyzmu na początku XIX w. Do najważniejszych kompozytorów tego okresu należy Michaił Glinka, który wraz ze swymi uczniami z tzw. „potężnej gromadki” (Aleksandr Borodin, Modest Musorgski, Nikołaj Rimski-Korsakow i inni) doprowadził do powstania rosyjskiej muzycznej szkoły narodowej. Do najsłynniejszych dzieł tego okresu należą opery: Życie za cara (1836), Borys Godunow (1868–1872) i Kniaź Igor (1869–1888). Istotnym wydarzeniem było założenie Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego (1859) przez Antona i Nikołaja Rubensteinów. Za najważniejszego kompozytora okresu romantyzmu uważa się powszechnie Piotra Czajkowskiego. Kontynuatorem tradycji romantycznych był m.in. XX-wieczny kompozytor Siergiej Rachmaninow.

Do najznaczniejszych kompozytorów w XX w. należeli m.in. Aleksandr Skriabin, Siergiej Rachmaninow, Igor Strawinski, Siergiej Prokofjew oraz Dymitr Szostakowicz, autor VII Symfonii Leningradzkiej (1941). Do światowej sławy muzyków należą: skrzypkowie Dawid Ojstrach i Gidon Kremer, wiolonczelista i dyrygent Mścisław Rostropowicz, pianiści: Vladimir Horowitz, Światosław Richter i Emil Gilels oraz śpiewaczka operowa Galina Wiszniewska.

Rosyjski kompozytor Piotr Czajkowski skomponował najbardziej znane balety na świecie: Jezioro łabędzie (1875–1876), Dziadka do orzechów (1891–1892) i Śpiącą królewnę (1889). Na początku XX w. tancerze Anna Pawłowa i Wacław Niżyński wraz z impresariem Siergiejem Diagilewem i jego Ballets Russes położyli podwaliny pod taniec nowoczesny<ref></ref>. W okresie radzieckim kontynuowano tradycje sięgające XIX wieku<ref></ref>. Do największych gwiazd sceny radzieckiej należeli: Maja Plisiecka, Rudolf Nuriejew czy Michaił Barysznikow. Do najważniejszych światowych ośrodków baletu należą Teatr Wielki w Moskwie i Teatr Maryjski w Petersburgu.

Sztuki piękne


(2006)
(2007)

X–XIII wiek

Główną bazę sztuki rosyjskiej stanowiła kultura plemion południowo- i wschodniosłowiańskich, a także sztuka bizantyjska i grecka. W X w. rozpoczęto budowę pierwszych świątyń opartych na wzorcach bizantyjskich, ale noszących oryginalne cechy lokalne, zaczęła się rozbudowa miast (m.in. Nowogród Wielki, Suzdal, Jarosław) z twierdzą – kremlem, wokół którego mieścił się gród. Oprócz drewnianych budowli z silnymi wpływami budownictwa ludowego wznoszono także okazałe budowle kamienne. Do najznaczniejszych należą: niezachowana do naszych czasów Cerkiew Dziesięcinna w Kijowie (990-96), Sobór św. Sofii w Kijowie (1037), kreml nowogrodzki wraz z Soborem św. Sofii (989, przebudowa 1045-52) oraz sobór Przemienienia Pańskiego w Czernihowie (XI w.). W XII w. ukształtowało się kilka odrębnych szkół architektury i malarstwa, z czego na czołowej pozycji uplasowała się szkoła nowogrodzka. W okresie tym powstały bogato zdobione freskami cerkwie nowogrodzkie: Zwiastowania (1180), św. Jerzego (1180) i Spas-Neredica (1198). Inne szkoły – pskowska oraz włodzimiersko-suzdalska – zapoczątkowały wznoszenie budowli z białego kamienia, harmonijnie wpisanych w krajobraz. Do najokazalszych tego rodzaju budowli należą: cerkiew św. św. Borysa i Gleba w Kidekszy (1152), Sobór Spaso-Preobrażeński w Peresławie Zaleskim (1152), sobór Zaśnięcia Matki Bożej (1158-89), Złote Wrota (1158-64) i sobór św. Dymitra (1194-97) w Włodzimierzu, zamek kniazia Andrzeja Bogolubskiego (1158-65) i cerkiew Opieki Matki Bożej na Nerli (1165) w Bogolubowie, kreml suzdalski wraz z soborem Narodzenia Matki Bożej (1222-25, przebudowany w XVI w.) oraz sobór św. Jerzego w Juriewie-Polskim (1230-34).

XIV–XVI wiek

Najazdy tatarskie zahamowały rozwój sztuki, ale już w XIV w. zaczęła się odradzać architektura na całej Rusi Północno-Wschodniej. W okresie tym powstały m.in. Monaster Daniłowski w Moskwie (1300) – obecnie jedna z rezydencji patriarchów Moskwy i Wszechrusi, Ławra Troicko-Siergijewska w Siergijew Posadzie (1337/1345), Monaster Cyrylo-Biełozierski (1397), Monaster Terapontowski nieopodal Wołogdy (1398) oraz Monastyr Sołowiecki (1429).

W wyniku przeniesienia siedziby metropolity ruskiego oraz wielkiego księcia z Włodzimierza do Moskwy (1325–1328) miasto to stało się w XIV w. głównym ośrodkiem sztuki na Rusi. Założony w 1147 kreml moskiewski został w latach 1485–1495 rozbudowany według projektu włoskich architektów renesansowych Pietra Solariego i Marco Ruffo. Do najznaczniejszych obiektów w Moskwie z tego okresu należą: Plac Czerwony, Monaster Czudowski (1358), Monaster Wniebowstąpienia Pańskiego (1389), Sobór Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny (1326, przebudowa 1475–1479) architekta Aristotele’a Fioravantiego oraz Sobór Zwiastowania (XIV w., przebudowa 1484-89). W latach 1555–1560 architekci Barma i Postnik Jakowlew zbudowali Cerkiew Wasyla Błogosławionego na Placu Czerwonym.

Innymi ważnymi zabytkami są: Monastyr św. Eutymiusza w Suzdalu (większa część zabudowy z XVI w.), Monastyr Nowodziewiczy pod Moskwą (1524), Cerkiew Wniebowstąpienia w Kołomienskoje (1535), kreml w Kazaniu (większa część zabudowy z XVI w.) oraz Pogost Kiży na jeziorze Onega (XVI w.). Okres ten wiąże się również z twórczością malarską Teofana Greka, Andrieja Rublowa i Prochora z Gorodca. Cerkwie moskiewskie były często bogato zdobione freskami m.in. w Soborze Zwiastowania na kremlu (1405) oraz licznymi ikonami. Pod wpływem działalności Andrieja Rublowa ukształtowała się w XVI w. szkoła stroganowska – najwybitniejsza szkoła w ikonografii ruskiej.

XVII–XX wiek

– obraz pędzla Ilji Riepina z lat 1880–1891, Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu
– Fuga, olej na płótnie, 1914 – zbiory Fundacji Beyeler’a, Bazylea
W Rosji przez szereg stuleci działało wielu zagranicznych artystów, przede wszystkim: bizantyjskich, włoskich, niemieckich i francuskich. Wiele barokowych obiektów w Petersburgu zostało zaprojektowanych przez szwajcarskiego artystę Domenico Trezziniego. Innymi artystami zagranicznymi działającymi w Rosji byli Włosi: Bartolomeo Rastrelli, Antonio Rinaldi, Giacomo Quarenghi i Carlo Rossi, Francuzi: Étienne Falconet, Jean-Baptiste Vallin de la Mothe i Jean-Baptiste Le Blond, a także Andreas Schlüter. Wielu z nich postanowiło w Rosji osiąść na stałe i zostało nadwornymi artystami carów. Do najważniejszych zabytków tego okresu należą: historyczne centrum Petersburga oraz powiązane z nim obiekty w miejscowościach: Carskie Sioło, Peterhof, Pawłowsk, Strelna, Gatczyna, Oranienbaum, Ropsza, Pułkowo, Szlisselburg, Kronsztadt (XVIII–XX w.) – wszystkie na Liście światowego dziedzictwa UNESCO.

W 1757 została otwarta Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu, która nadała malarstwu rosyjskiemu rolę i status międzynarodowy. Do najwybitniejszych malarzy portretowych z Akademii należeli: Iwan Argunow, Fiodor Rokotow, Dmitrij Lewicki i Władimir Borowikowski. W XIX w. zaczął dominować realizm, który w znaczny sposób wpłynął na kształt rosyjskiej tożsamości. Rosyjski pejzaż z rozległymi rzekami, lasami dziewiczymi i gajami brzozowymi wraz z pełnymi wigoru scenami rodzajowymi i ich żywiołowymi bohaterami stał się symbolem rosyjskości. Istotnym wydarzeniem w historii malarstwa było powołanie stowarzyszenia pieriedwieżników (1870), organizującego ruchome wystawy w różnych regionach Rosji. Członkami stowarzyszenia byli m.in. Wiktor Wasniecow, Ilja Riepin, Wasilij Surikow, Iwan Kramskoj, Izaak Lewitan i Iwan Szyszkin.

Awangarda rosyjska obejmowała szereg zjawisk i zróżnicowanych kierunków w ramach modernizmu, które dominowały w sztuce rosyjskiej w latach 1890–1932. Szczególne miejsce zajęły kierunki: secesja (Michaił Eisenstein, Michaił Wrubel, Aleksander Benois), neoprymitywizm (Michaił Łarionow, Natalia Gonczarowa), abstrakcjonizm (Wasilij Kandinski), inżynieria strukturalna (Władimir Szuchow), konstruktywizm (Aleksander Rodczenko, Iwan Leonidow, Władimir Tatlin, Konstantin Mielnikow), suprematyzm (Kazimierz Malewicz, El Lissitzky), kubizm, kubofuturyzm i rajonizm (Marc Chagall, Michaił Łarionow, Natalia Gonczarowa, Dawid Burliuk, Aleksandra Ekster) oraz socrealizm (Wiera Muchina, Borys Jofan, Jewgienij Wuczeticz). Czołowym konceptualistą i przedstawicielem soc-artu (radziecka odmiana pop-artu) był Dmitrij Prigow. Neoprymitywiści rosyjscy utworzyli grupę artystyczną Walet karowy (1909) a kubofuturyści Ośli ogon (1910). Czołowi konstruktywiści współpracowali z Wchutiemasem.

Wielu rosyjskich artystów odniosło sukcesy zagranicą, m.in. malarze Wasilij Kandinski, Marc Chagall, Iwan Puni i rzeźbiarz Naum Gabo. Do najważniejszych rosyjskich muzeów sztuki należą: Ermitaż, Galeria Trietiakowska, Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu i Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie. Najbogatsze zbiory twórczości ludów pierwotnych posiada Muzeum Antropologii i Etnografii przy Akademii Sztuk w Petersburgu.

Film


.
– radziecki plakat filmowy z 1926 r.
Podczas kiedy na Zachodzie kino było przede wszystkim formą rekreacji i wypoczynku dla klasy pracującej, kinematografia rosyjska aż do wybuchu rewolucji w 1917 r. była rozrywką elity i była dostosowana do jej wymagań intelektualnych<ref></ref>. Pierwsze filmy zostały wyświetlone w Rosji przez braci Lumière w 1896 r. W tym samym roku powstaje w Rosji pierwszy film uwieczniający koronację cara Mikołaja II na Kremlu autorstwa Camille Cerfa. W 1897 r. pojawiają się pierwsze filmy produkcji rosyjskiej o charakterze dokumentalnym. Do najważniejszych filmów z okresu Rosji carskiej należą m.in. Stieńka Razin (1908), Obrona Sewastopola (1911), Odejście wielkiego starca (1912) czy Ojciec Sergiusz (1918).

Kino rosyjskie i później radzieckie stało się po rewolucji lutowej jednym z najbardziej innowacyjnych ruchów kulturalnych, w rezultacie czego powstały takie dzieła jak np. Niezwykłe przygody Mister Westa w krainie bolszewików (1924), Pancernik Potiomkin (1925), Matka (1926), (1928) i Człowiek z kamerą (1929)<ref name=film></ref>. Radzieccy twórcy filmowi, przede wszystkim Siergiej Eisenstein i Andriej Tarkowski należeli do grona najbardziej innowacyjnych i wpływowych reżyserów. W 1919 r. aktor i reżyser Władimir Gardin otworzył w Moskwie Instytut Kinematografii – najstarszą uczelnię filmową na świecie. Za ojca radzieckiego kina można uważać Lwa Kuleszowa, reżysera i teoretyka sztuki, który w zasadniczy sposób wpłynął na powstanie Instytutu Kinematografii. Do jego uczniów należeli m.in. Wsiewołod Pudowkin i Siergiej Eisenstein. W atmosferze nadchodzącej wojny oraz w przeciągu II wojny światowej Eisenstein nakręcił dwa dramaty historyczne – Aleksander Newski (1938) oraz Iwan Groźny (1942–1946), mające głęboki wydźwięk polityczny. W 1922 Dziga Wiertow wraz z członkami grupy Kino-Oko ogłosił radykalny manifest, negujący rozrywkowe kino zachodnie przedstawiające wyidealizowany świat burżuazji oraz postulujący filmowanie zwykłych, prostych ludzi.

Od 1932 r. zaczyna dominować promowany przez władze socrealizm. W okresie tym powstają takie dzieła jak: Czapajew (1934), Lecą żurawie (1957) czy Ballada o żołnierzu (1959). W latach 60. i 70. wielką popularność zyskały komedie Leonida Gajdaja, np. Operacja "Y", czyli przypadki Szurika (1965), Brylantowa ręka (1968) i Iwan Wasiljewicz zmienia zawód (1973). W 1969 r. Władimir Motyl nakręcił Białe słońce pustyni – pierwszy film z gatunku „ostern”. Film ten oglądany był przez radzieckich kosmonautów podczas lotów kosmicznych<ref></ref>.

W przeciągu lat 80. i 90. pomimo zniesienia cenzury, kino rosyjskie przeżywało kryzys spowodowany drastycznymi cięciami w dotacjach państwowych. Na początku XXI w., wraz z polepszeniem się sytuacji gospodarczej w kraju, kino rosyjskie doznało odrodzenia. Poziom produkcji filmowej w Rosji w bardzo krótkim czasie osiągnął wyższy pułap od produkcji brytyjskiej lub niemieckiej<ref name=kino></ref>. Dochody z kinematografii wyniosły w 2007 roku 565 mln $, o 37% więcej niż o rok wcześniej<ref></ref>. Do najbardziej znanych filmów nakręconych po roku 1991 należą m.in. Spaleni słońcem (1994) i Dwunastu (2007) Nikity Michałkowa, Brat (1997) Aleksieja Bałabanowa, Rosyjska arka (2002) Aleksandra Sokurowa oraz 9 Kompania (2005) Fiodora Bondarczuka.

Kuchnia

Kuchnia rosyjska ze względu na różnorodność etniczną i kulturową kraju jest niezwykle bogata i różnorodna. Powstawała często w surowych warunkach klimatycznych a jej podstawy stanowią: ryby, drób, dziczyzna, grzyby, owoce leśne i miód. Ze względu na urodzaj żyta, pszenicy, jęczmienia i prosa na południu kraju, powstało w Rosji wiele rodzajów pieczywa, kwasu chlebowego, piwa i wódki. Głównymi składnikami zup i sosów o różnych smakach są potrawy sezonowe lub magazynowane oraz ryby i mięso. Za tradycyjne dania rosyjskie uważa się m.in. przepiórkę z pierogami, pielmieni, naleśniki, czarny kawior (podawany jako zakąska), wędzone, suszone lub surowe ryby (np. bieługa, jesiotr, tołpyga), paschę, barszcz, botwinę i wiele innych<ref></ref>.

Święta państwowe

<center>
+Święta państwowe
! Data
! Polska nazwa
! Oryginalna nazwa

1 stycznia–5 stycznia
Nowy Rok
Новый год

7 stycznia
prawosławne Boże Narodzenie
Рождество Христово

23 lutego
Dzień Obrońcy Ojczyzny
День защитника Отечества

8 marca
Międzynarodowy Dzień Kobiet
Международный женский день

1 maja
Święto Wiosny i Pracy
Праздник весны и труда

9 maja
Dzień Zwycięstwa
День Победы

12 czerwca
Dzień Rosji
День России

4 listopada
Dzień Jedności Narodowej
День народного единства
}
</center>

Sport

Rosjanie zawsze odnosili wielkie sukcesy pod względem liczby utalentowanych sportowców i ilości zdobytych medali na igrzyskach olimpijskich oraz w innych zawodach międzynarodowych. W przeciągu istnienia ZSRR radzieccy olimpijczycy zdobyli największą liczbę medali na 14 spośród 18 olimpiad. Biorąc pod uwagę ten fakt można stwierdzić, iż Związek Radziecki był w owym czasie dominującą potęgą sportową. Począwszy od Olimpiady Letniej w 1952 r. sportowcy radzieccy zawsze byli w pierwszej trójce pod względem liczby zdobytych złotych medali. W 1980 r. Letnie Igrzyska Olimpijskie miały miejsce w Moskwie. W 2014 r. Zimowe Igrzyska odbędą się w Soczi. 2 grudnia 2010 roku Komitet Wykonawczy FIFA powierzył Rosji organizację mistrzostw świata w piłce nożnej w 2018 roku.

Zobacz też

Literatura

Linki zewnętrzne


}}





Russland
Russia
Russie