Ratusz Głównego Miasta w Gdańsku
Ratusz Głównego Miasta w Gdańsku – zabytkowy ratusz w Głównym Mieście w Gdańsku. Jest to gotycko-renesansowa budowla, usytuowana na styku ulicy Długiej i Długiego Targu, która dominuje nad panoramą Drogi Królewskiej, najbardziej reprezentacyjnego traktu tej części miasta. W ratuszu Głównego Miasta mieści się Muzeum Historyczne Miasta Gdańska.Położenie
Ratusz Główne Miasta w Gdańsku znajduje się przy ulicy Długiej. Budynek zajmuje całą przestrzeń pomiędzy ulicami: Długą, Kramarską, Piwną i Kaletniczą. Jest drugim po Bazylice konkatedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny pod względem wysokości budynkiem Głównego Miasta, najbardziej reprezentatywnej części gdańskiego Śródmieścia<ref name="KrzyżanowskiOkładka"></ref>. Dojazd do zabytku jest utrudniony gdyż ulica Długa jest całorocznym deptakiem natomiast ulica Piwna jest zamknięta dla ruchu kołowego w sezonie letnim. Komunikacja miejska nie dociera do samego Głównego Miasta, najbliższe przystanki tramwajowe znajdują się na Podwalu Przedmiejskim.
Historia
Geneza
Za pierwszy ratusz w Gdańsku zazwyczaj uznaje się przebudowany kantor, wzniesiony na podstawie przywileju króla Władysława Łokietka w 1298 roku – początkowo pełnił on funkcje sądownicze<ref name="Domagała4"></ref>. Budynek ten przetrwał do 1336 roku, kiedy to została ukończona kolejna siedziba rajców miejskich. Nowy ratusz (jeszcze nie ten, który stoi obecnie) był zbyt mały, więc niektóre instytucje municypalne zostało umiejscowione poza nim<ref name="Domagała5"></ref>.
Budowa i pierwsze rozbudowy
Najstarsze fragmenty ratusza pochodzą z lat 1327-36 – budynek ten był jednak niewielki, co stworzyło konieczność rozbudowy już po kilkunastu latach<ref name="Domagała16"></ref>.
W XIV wieku przebudowano Główne Miasto, a w 1346 roku zmieniono ustrój miejski z lubeckiego na chełmiński. Reforma ta uwzględniała, między innymi, rozdzielenie roli rady miejskiej (zajmującej się ustanawianiem miejscowego prawa) i ławy miejskiej (zajmującej się sądownictwem). Rozdzielenie funkcji spowodowało, że musiały istnieć dwie niezależne sale dla tych instytucji<ref name="Domagała5"/>. W 1357 istniał na miejscu obecnego ratusza, ratusz tymczasowy<ref name="Krzyżanowski63"></ref>.
Pierwsza poważna rozbudowa budynku ratusza rozpoczęła się w 1378 roku, kiedy miastu zostało nadane pełne prawo chełmińskie. Kierowana przez Henryka Ungerdina przebudowa trwała do 1382 roku. Wówczas to wybudowano nowe pomieszczenia dla wagi miejskiej oraz salę sądową (obecnie Sala Czerwona). Zlikwidowano również strop pomiędzy parterem a pierwszym piętrem oraz ściany działowe, uzyskując wielką reprezentacyjną salę rady miejskiej (obecnie Sala Biała). Z tej przebudowy do dnia dzisiejszego zachował się obrys frontu budynku od strony ulicy Długiej<ref name="Domagała6"></ref>. Siedziba miejska z powodów ideologicznych nie mogła być zbyt wystawna. Dopiero po usunięciu Zakonu Krzyżackiego z miasta budowla mogła zostać rozbudowana<ref name="Krzyżanowski63"/>.
W latach 1454-1457, w związku z przybyciem do Gdańska króla Kazimierza Jagiellończyka, ratusz został rozbudowany. Podczas przebudowy nadbudowano poddasze i wymieniono elewację frontową. Pracami kierował Hans Kreczmar<ref name="Domagała6"/>. W latach 1486-1488 została wykonana wieża ratuszowa; budową kierował Henryk Hetzel. Wieża została wykończona przez Michała Enkingera wysokim hełmem w 1492 roku<ref name="Domagała7"></ref>.
Ogólny rozwój miasta, poszerzenie samorządu miejskiego przez króla Zygmunta I Starego w 1526 r. o tzw. trzeci ordynek (pierwszy stanowiła rada, drugi – ława), stanowiący reprezentację kupiectwa i cechów rzemieślniczych, spowodowało dalszą rozbudowę obiektu. W dotychczasowych gabarytach nie mógł on już spełniać zarówno stałych funkcji – urzędował w nim burmistrz, obradowała rada miasta, wyrokował sąd (nazywany wetowym), miał swą siedzibę burgrabia (będący reprezentantem króla polskiego w mieście) – jak i okazjonalnych. Około 1537 r. zaczęto wznosić wokół dziedzińca, na miejscu dawnego zajazdu, dwukondygnacyjną oficynę; po tej przebudowie zachował się obecny obrys budynku<ref name="Domagała7"/>.
Pożar i odbudowa
3 października 1556 r. wybuchł w ratuszu groźny pożar (przyczyną pożaru było zaprószenie ognia z kominka w sali Wety), który dość poważnie uszkodził jego konstrukcję, a zniszczeniu uległo wyposażenie sali sądowej. Usuwanie skutków pożaru trwało 6 lat i zapoczątkowało przebudowę gmachu w stylu renesansowym<ref name="Domagała8"></ref>. Rada miejska na czas odbudowy przeniosła się do ocalałych pomieszczeń ratusza oraz do tymczasowych pomieszczeń wokół dziedzińca. W latach 1559–1560 wykonano nowy hełm wieży, a także nową elewację. W roku 1561 na szczycie hełmu ustawiono pozłocony posąg panującego wówczas w Polsce króla Zygmunta II Augusta. W tym samym roku zainstalowano 14-dzwonowy carillon<ref name="Domagała8"/>.
Bogacące się na pośrednictwie handlowym gdańskie mieszczaństwo dążyło do podkreślenia pozycji miasta również poprzez nadanie odpowiedniego splendoru ratuszowym wnętrzom. W ich upiększaniu w końcu XVI i na początku XVII wieku brali udział twórcy złotego wieku sztuki gdańskiej, tacy mistrzowie, jak Izaak van den Block, Hans Vredeman de Vries, Willem van der Meer, Anton Möller i Szymon Herle. Ogólne kierownictwo nad pracami sprawował Anton van Obberghen, pełniący w tym czasie funkcję budowniczego miejskiego<ref name="Domagała9"></ref>.
Najbardziej reprezentacyjną kondygnacją stało się pierwsze piętro. Mieściło ono najważniejsze sale ratusza: Wielką Salę Rady, zwaną również Salą Czerwoną, i Wielką Salę Wety, nazywaną od XIX w. Salą Białą. Również we wnętrzach oficyny, do której w drugiej połowie XVI wieku dobudowano dwa skrzydła (północne i wschodnie), stworzono piękne pomieszczenia, między innymi Małą Salę Rady (zwaną też Zimową) i Małą Salę Sądu Wetowego (Sala Kominkowa). Oficyna i skrzydła boczne utworzyły wewnętrzny dziedziniec w kształcie prostokąta<ref name="Domagała9"/>.Panowanie pruskie i Wolne Miasto Gdańsk
Zajęcie Gdańska przez Prusy w drugim rozbiorze Polski spowodowało zmiany w ustroju miasta. Znalazło to też odbicie w nowym układzie funkcjonalnym ratusza, między innymi w dawnej Sali Kasy Miejskiej (kamlarii) urządzono gabinet burmistrza. Dodatkowo miasto zubożało, zmniejszył się również zakres obowiązków magistratu. Stąd do ratusza przeniosła się administracja terytorialna<ref name="Domagała11"></ref>.
W latach 1823-24 przeprowadzono remont ratusza, w którym usunięto dawne tynki z malowidłami i zastąpiono je nowymi<ref name="Domagała11"/>W 1846 nadbudowano czwartą kondygnację. Około 1910 wykonano drobne remonty w ratuszu<ref name="Domagała12"></ref>.
W dwudziestoleciu międzywojennym w ratuszu założono centralne ogrzewanie, komin został poprowadzony od strony dziedzińca, wzdłuż ściany południowej<ref name="Domagała12"/>.II wojna światowa i odbudowa
Podczas działań wojennych w marcu 1945 r. pożar strawił hełm wieży i drewniane stropy, a mury dodatkowo ucierpiały od pocisków i bomb. Ocalałe ich fragmenty były tak nadwątlone, że nawet zwykła burza groziła katastrofą. Według wstępnych ustaleń budynek nie nadawał się do odbudowy i zakwalifikowany został do rozbiórki. Ostatecznie jednak udało się go uratować<ref name="Domagała12"/>.
Rozpoczęta w roku 1946 odbudowa ratusza była przedsięwzięciem trudnym – zaliczana jest do wybitnych osiągnięć polskiej powojennej sztuki konserwatorskiej. Po wielu pracach murarsko-konserwatorskich, 2 kwietnia 1970 roku, odbudowany ratusz przekazano na siedzibę Muzeum Historii Miasta Gdańska (od 2000 r. nosi ono nazwę Muzeum Historyczne Miasta Gdańska). Odbudowa ratusza zbiegła się w czasie z obchodami XXV lecia wyzwolenia Gdańska<ref name="Domagała13"></ref>.
W ratuszu prezentowane są wystawy z dziejów Gdańska. Budowla pełni również funkcje recepcyjne. W okresie sezonu turystycznego, przypadającego na wiosenno-letnie miesiące roku, można wejść na galerię widokową wieży, skąd z wysokości ok. 50 m roztacza się panorama Gdańska.
W roku 2000 na ratuszowej wieży został zamontowany nowy (37-dzwonowy) carillon, wykonany przez holenderską ludwisarnię Koninklijke Eijsbouts w Asten.Legenda
.
Na ratuszu nad portalem znajduje się niepoprawny heraldycznie herb miasta. Jeden z lwów, trzymających tarczę herbową ma odwróconą głowę w stronę Złotej Bramy, według legendy lew ten zwrócił wzrok w kierunku przyjazdu króla w oczekiwaniu na jego majestat i opiekę<ref name="Krzyżanowski63"/>