Racibórz


Racibórz ( (niem. Ratibor, czes. Ratiboř) – miasto i gmina położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie raciborskim, nad rzeką Odrą.
Według danych na koniec 2009 roku, miasto liczyło 56&nbsp;484 mieszkańców<ref name="ludnoscy"/>.

Racibórz jest, obok Opola, jedną z historycznych stolic Górnego Śląska, gdzie rezydowali książęta opolsko-raciborscy. Do dzisiaj zachowało się wiele cennych zabytków, m.in. kaplica zamkowa pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego, zwana perłą gotyku śląskiego<ref name="newerla2"></ref>. Miasto jako pierwsze w Polsce i Europie otrzymało certyfikat Systemu Zarządzania Środowiskowego ISO 14001.

Położenie

Racibórz znajduje się w południowej części Polski, a jego współrzędne geograficzne to 18º 13' długości geograficznej wschodniej i 50º 05' szerokości geograficznej północnej<ref name="sr46"></ref><ref name="z18"/>. Miasto jest oddalone o 30 km od Ostrawy, 75 km od Katowic, 75 km od Opola, 145 km od Krakowa, 150 km od Wrocławia oraz 310 km od Warszawy<ref name="sr46"/><ref name=geo>Geoportal. [dostęp 2010-12-12].</ref><ref name="r1"></ref>.

Racibórz pod względem administracyjnym leży w południowo-zachodniej części województwa śląskiego<ref name="pgo1"/><ref name="pos1"></ref>, w powiecie raciborskim, niedaleko granicy z Czechami. Graniczy od północy z gminami Rudnik i Nędza, od wschodu z gminami Kornowac i Lyski, od zachodu z gminą Pietrowice Wielkie, a od południa z gminami Krzanowice, Krzyżanowice i Lubomia<ref name="z18"></ref><ref name="pos1"/>.

Racibórz jest centralnym miastem powiatu, który tworzą obok Raciborza miasta Kuźnia Raciborska i Krzanowice, jak również duże gminy wiejskie Krzyżanowice, Nędza, Rudnik, Kornowac i Pietrowice Wielkie<ref name="pgo1"/><ref name="pos1"/>. Swoją siedzibę w mieście mają Starostwo Powiatowe, a także oddziały instytucji takich jak Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych, Ośrodek Doradztwa Rolniczego, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa<ref name="z18"/><ref name="pos1"/>.

Miasto położone jest częściowo na Płaskowyżu Głubczyckim oraz w Kotlinie Raciborskiej, mezoregionach Niziny Śląskiej<ref name="sr46"/><ref name="pos7"></ref>. Racibórz leży nad rzeką Odrą w dolinie górnej Odry<ref name="pos7"/><ref name="opava1"/><ref name="r2"></ref><ref name="k8"></ref>. Sąsiadująca z nią Kotlina Raciborska otoczona jest od południa przez Pogórze Karpackie, od zachodu przez Góry Opawskie, należące do Sudetów Wschodnich, a od północy przez próg Wyżyny Śląskiej<ref name="pgo1"></ref><ref name="opava1"></ref><ref name="r2"/><ref name="k8"/>. Niewielki obszar zachodniej części miasta leży na Płaskowyżu Rybnickim będącym mezoregionem Wyżyny Śląskiej<ref name="pos7"/><ref name="r2"/>.

Historycznie Racibórz jest położony na Górnym Śląsku. Administracyjnie od 1741 r. jest w powiecie raciborskim<ref></ref>. Do 1945 r. pozostawał w granicach Niemiec, choć jedna z dzielnic Raciborza, Brzezie (do 1975 r. samodzielna wieś) znalazła się po polskiej stronie granicy już w 1922 r<ref name=brzdp></ref>. W latach 1950-1975 miasto administracyjnie należało do województwa opolskiego, natomiast w latach 1975-1998 do województwa katowickiego<ref name="n4"></ref>.

Według danych z 31 grudnia 2009 r. powierzchnia Raciborza wynosi 75,01 km², co stanowi 13,78% powierzchni powiatu<ref name="z18"/><ref name="pos1"/><ref name="p6"></ref>. Stawia to miasto na 56. pozycji w Polsce pod względem powierzchni<ref name="gusdd"></ref>.

Środowisko naturalne

Geologia


Racibórz należy do Zagłębia Górnośląskiego, tzn. do zapadliskowej struktury, która wchodzi w skład masywów kaledońsko-waryscyjskich. Najstarsze napotkane i rozpoznane utwory geologiczne to paleozoiczne skały dolnego karbonu, na których zalegają osady kenozoiczne pochodzące z trzeciorzędu i czwartorzędu<ref name="pos7"/><ref name="z22"></ref>.

Kotlina Raciborska jest zapadliskiem tektonicznym, które powstało na północnym przedpolu Karpat podczas orogenezy hercyńskiej (karbon)<ref name="sr46"/><ref name="pgo1"/><ref name="pos7"/><ref name="opava1"/><ref name="z22"/>. Wypełniona jest głównie czwartorzędowymi piaskami i żwirami. Południowa część doliny Odry ma prostolinijny przebieg, który przypomina rów tektoniczny. W dnie doliny o szerokości 4–5 km i wysokości 180–200 m n.p.m., a także na jej zboczach występuje kilka poziomów terasowych. Zostały one utworzone przez rzekę. Powyżej nich rozciągają się wysoczyzny morenowe. Największy wpływ na rzeźbę tego terenu miały dwa zlodowacenia: południowopolskie oraz środkowopolskie<ref name="sr46"/>.

Ogólnie budowa geologiczna ziemi raciborskiej powiązana jest w dużej mierze z historią geologiczną takich gór jak Sudety, Karpaty, a także Wyżyny Śląskiej<ref name="pgo1"/><ref name="pos7"/><ref name="r2"/><ref name="z22"/>. Obszar ziemi raciborskiej uległ wypiętrzeniu wraz z Sudetami w okresie karbonu, a później ulegał zjawisku erozji<ref name="pgo1"/><ref name="r2"/><ref name="z22"/><ref name="pos3"/>. Podczas kenozoiku teren ziemi raciborskiej uległ obniżeniu, a następnie został zalany<ref name="pgo1"/><ref name="opava1"/><ref name="r2"/><ref name="z22"/><ref name="pos3"/>. Po wycofaniu się wody pozostały duże pokłady piasków, wapieni oraz iłu<ref name="pgo1"/><ref name="z22"/><ref name="pos3"/><ref name="r3"></ref>. Powstanie koryta Odry związane jest z ruchami ziemi w późnym trzeciorzędzie<ref name="opava2"></ref>. Dwa kolejne zlodowacenia, które nadeszły w plejstocenie spowodowały, że obszar jest bardzo urozmaicony pod względem ukształtowania powierzchni<ref name="pgo1"/><ref name="z22"/><ref name="pos3"></ref><ref name="r3"/><ref name="opava2"/>. Lodowce pozostawiły po sobie duże pokłady piasków i żwirów sięgające 50 metrów, a także głazy narzutowe ze Skandynawii. Jeden z nich, z czerwonego piaskowca znajduje się na placu Wolności w Raciborzu<ref name="r3"/><ref name="opava2"/>.

Morfologia terenu

Obszar miasta pod względem morfologicznym podzielony jest na dwie odrębne struktury: Nizina Śląska i Wyżyna Śląsko-Krakowska<ref name="pos7"/><ref name="r2"/><ref name="z20"/>. Z tych dwóch struktur zdecydowanie większą powierzchnię zajmuje podprowincja Niziny Śląskiej, która obejmuje całą zachodnią i środkową część gminy, a także dolinę Odry<ref name="pos7"/><ref name="z20"/>. W tej podprowincji można wyróżnić dwa mezoregiony: Płaskowyż Głubczycki i Kotlina Raciborska<ref name="pos7"/><ref name="z20"/><ref name="r2"/>. Znacznie mniejsza jest podprowincja Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, która obejmuje zachodnią część miasta, gdzie wyróżniamy mezoregion jakim jest Płaskowyż Rybnicki, najdalej wysunięty na południe<ref name="pos7"/><ref name="z20"/><ref name="r2"/>.

Racibórz i ziemia raciborska należą do tzw. Równin Środkowopolskich i są ich najdalej wysuniętym na południe obszarem. Oprócz tego te ziemie należą do makroregionu Niziny Śląskiej, gdzie są najdalej wysuniętą na południowy wschód jego częścią<ref name="pgo1"/>. Między tymi wzniesieniami istnieją naturalne obniżenia terenu zwane bramami<ref name="opava1"/>. I tak na południe w kierunku Czech prowadzi Brama Morawska, stanowiąca przejście pomiędzy Sudetami Wschodnimi i Pogórzem Karpackim<ref name="opava1"/><ref name="r2"/>. Na północny zachód otwiera się Brama Krapkowicka, prowadząca do Kotliny Śląskiej, a na wschód wiedzie Brama Krakowska. Przez te obniżenia terenu prowadziły najstarsze szlaki handlowe<ref name="opava1"/>. Racibórz położony jest na wysokości ok. 188 m n.p.m.<ref name="k9"></ref>. Wysokość terenu na poziomie rynku wynosi 192,2 m n.p.m., najwyższy punkt – wzgórze Lipki (276,1 m n.p.m.), najniższy – 164 m n.p.m.<ref></ref><ref name="n6"/>.

Hydrologia

Wody podziemne

Na terenie Raciborza występują dwa poziomy wodonośne: czwartorzędowy i trzeciorzędowy. Wody podziemne znajdujące się na poziomie czwartorzędowym powiązane są z piaskami i żwirami dolin rzecznych i pradoliny miasta. Wody te znajdują się w utworach ilastych miocenu i tworzą porowy system hydrauliczny<ref name="z45"></ref>. Wody podziemne znajdujące się na poziomie trzeciorzędowym związane są z wkładkami lub soczewkami piaszczystymi i piaszczysto-żwirowymi, których miąższość kształtuje się w przedziale 2-38 m. Zalegają one w kompleksie ilastym sarmatu i tortonu. Ponadto wody te związane są z klastycznymi utworami pliocenu, które wypełniają struktury kopalne w stropie trzeciorzędu. Również tworzą one porowy system hydrauliczny<ref name="z46"></ref>.

Racibórz leży w południowej części Głównego Zbiornika Wód Podziemnych nr 332 "Subniecka Kędzierzyńsko-Głubczycka"<ref name="pos24"/><ref name="sr50"/><ref name="z46"/>. Zbiornik ten jest typu porowego, który występuje w utworach piaszczystych i żwirowych. Posiada on powierzchnię 1&nbsp;350 km² oraz zasobami 110&nbsp;000 m³/d i modułem zasobowym 1 l/skm². Zbiornik składa się z trzeciorzędowego poziomu wodonośnego i czwartorzędowych dolin kopalnych. Średnia głębokość ujęcia wynosi 80-120 m, a wydajność studni waha się w granicach 60-80 m³/h. Główna część zbiornika zawiera wody podziemne dobrej jakości, m.in. klasy Ic, lokalnie Ib i Id. Eksploracja wód z poziomu trzeciorzędu trwa od ponad 90 lat. Zasoby dyspozycyjne zostały określone na ok. 130&nbsp;000 m³/d i są eksploatowane w około 50%. 800 km² powierzchni zbiornika znajduje się w obszarze najwyższej ochrony, a 1&nbsp;000 km² w obszarze wysokiej ochrony<ref name="pos24"></ref><ref name="z46"/>.

Oprócz tego na obszarze miasta znajduje się Główny Zbiornik Wód Podziemnych nr 352 "Racibórz", który objęty został monitoringiem w sieci krajowej oraz regionalnej<ref name="pos24"/><ref name="z46"/>. Zbiornik ten jest typu porowego, który występuje w utworach piaszczystych i żwirowych akumulacji rzecznej. Związany jest z kopalną doliną rzeki Rudy. Zbiornik cechuje się swobodnym zwierciadłem wody i tym, że zalega na niewielkich głębokościach. W okolicach rzeki Rudy znajduje się tuż pod powierzchnią terenu. Poziom wodonośny zasilany jest przez infiltrację wód opadowych. Eksploatuje się go głównie przez studnie gospodarskie. Zbiornik zawiera wody podziemne średniej jakości, przede wszystkim klasy Ic i Id, lokalnie II. Woda z tego zbiornika nie nadaje się do spożycia bez uprzedniego uzdatnienia. Cała powierzchnia zbiornika należy do obszaru najwyższej ochrony<ref name="z46"/><ref name="pos25"></ref>.

Na terenie miasta wody podziemne są badane w dwóch punktach pomiarowych, z czego jeden należy do sieci krajowej, a drugi do sieci regionalnej<ref name="z46"/><ref name="pos25"/><ref name="sr50"/>. W 2000 r. krajowy punkt pomiarowy nr 1114 odnotował poprawę jakości wód z klasy II do Ib. Natomiast regionalny punkt pomiarowy nr 65 odnotował pogorszenie jakości wód z klasy II do III. W 2002 r. jednak wyniki monitoringu w krajowym punkcie pomiarowym wskazywały na pogorszenie jakości wód w oznaczeniach przewodności, Mn, Fe, fosforanów i chromu. Natomiast raport regionalnego punktu pomiarowego nie wskazywał żadnych zmian<ref name="z46"/><ref name="pos25"/>.
{ cellpadding="2" cellspacing="0" border="0"

{ class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:1000px; text-align:center; font-size:90%; margin:0px; border: 1px solid #88a;"
+Wyniki badań punktów pomiarowych z lat 1999–2001<ref></ref>
! Nr otworu
! Stratygrafia
! Rodzaj wód
! Nr GZWP
! Typ ośrodka
! Rok badań
! Klasa jakości
! Składniki decydujące o przynależności do danej klasy jakości
! Składniki chemiczne przekraczające wartości graniczne dla danej klasy czystości
! Typ hydrochemiczny

"3" 1114
"3" Q
"3" W
"3" 352
"3" P
1999
II
brak danych
brak danych
brak danych

2000
Ib
Ba, CN, Si, Sr, Ca, HCO3
Fe, Mn
HCO3–Ca–Mg

2001
Ib
Ba, Si, Ca, HCO3, NH4, substancje rozpuszczalne, twardość ogólna
Fe, Mn, przew.
HCO3–Ca–Mg

"2" 65
"2" Q
"2" G
"2" 352
"2" P
2000
II
przew., Eh, Mn, Ba
Fe
SO4–HCO3–Ca–Mg

2001
III
przew.
Fe
SO4–HCO3–Ca
}

Objaśnienia:
Q – czwartorzęd
W – wody wgłębne
G – wody gruntowe
P – porowy
}

Wody powierzchniowe



Racibórz znajduje się w całości w dorzeczu Odry, która jest osią hydrograficzną całego regionu<ref name="pgo2"/><ref name="pos27"/><ref name="sr49"></ref><ref name="z40"></ref>. Sieć rzeczną miasta stanowi Odra wraz z jej lewym dopływem Psiną z Troją o długości ok. 55 km, a także prawym dopływem Rudą długości ok. 50 km i Suminą. Gęstość sieci rzecznej waha się w przedziale 0,5–1 km/100 km²<ref name="k15"></ref>. Odra to druga co do wielkości rzeka Polski, która swój początek bierze w Czechach w Górach Odrzańskich, na południowo-wschodnim stoku wzniesienia Fidlův kopec, który znajduje się 680 m n.p.m.<ref name="pgo2"></ref><ref name="pos27"></ref><ref name="sr49"/><ref name="z40"/><ref name="k15"/><ref name="nsdfk"></ref><ref name=mapcz>Mapy.cz. [dostęp 2010-12-14].</ref>. W około 20 km biegu rzeki w miejscowości Chałupki znajduje się przekrój graniczny<ref name="pos27"/><ref name="sr49"/><ref name="z40"/>. W miejscu, w którym rzeka przekracza granicę jej nurt znajduje się na wysokości 195 m n.p.m. Natomiast przy ujściu rzeki Ruda koło Kuźni Raciborskiej znajduje się na wysokości 178 m n.p.m. W związku z tym jej spadek jest niewielki i stanowi ok. 17 m na 40 km<ref name="pgo2"/><ref name="k15"/>.

W okolicach miasta Odra jest rzeką nizinną o dużych wahaniach wodostanu, co doprowadziło w 1997 r. do olbrzymiej powodzi i ogromnych strat materialnych<ref name="pgo2"/><ref name="sr49"/><ref name="k15"/>. Odra na terenie Raciborza ma powolny przepływ, meandrujące koryto i płaskie dno<ref name="sr49"/>. Na terenie Raciborza długość rzeki wynosi ok. 9,3 km i wpływa na jego teren w południowej części miasta w 45,7 km jej długości rozdzielając się na dwie części. Pierwsza z nich to Odra, która przepływa przez centrum miasta, a druga to znajdujący się po prawej stronie rzeki kanał Ulga, który został sztucznie wybudowany, aby chronić miasto przed powodzią. Kanał ten leży po prawej stronie rzeki i posiada długość 7,3 km. Kanał Ulga i Odra łączą się ponownie w północnej części miasta, w dzielnicy Miedonia na około 50 km biegu rzeki<ref name="pos27"/><ref name="sr49"/><ref name="z40"/>. Oprócz Odry i kanału Ulga w granicach Raciborza znajduje się jeszcze sześć nazwanych cieków wodnych. Są to strugi Plinc, Kamieniok, Łęgoń, Bodek i Nędza (wszystkie po prawej stronie biegu rzeki) oraz kanał Psinka po lewej stronie, a także liczne rowy melioracyjne<ref name="pos27"/><ref name=geo2>Geoportal. [dostęp 2010-12-14].</ref><ref name="z41"></ref>. W okresie wiosny zasoby wody na Odrze są bardzo duże, natomiast w lecie niskie<ref name="k16"></ref>.

Wśród pozostałych zbiorowisk wodnych można wymienić stawy w dzielnicy Brzezie, a także staw Brzeziniak, Markowice oraz stawy w Arboretum Bramy Morawskiej<ref name="pos27"/><ref name="z41"/>. Ponadto oprócz tego występują stawy, które znajdują się w rękach prywatnych. W dzielnicy Markowice znajdują się 3 stawy o powierzchni 4,21 ha, w dzielnicy Brzezie – 5 stawów o powierzchni 22,75 ha i w dzielnicy Miedonia – 3 stawy o powierzchni 1,75 ha<ref name="pos27"/><ref name="sr49"/><ref name="z41"/>.

Na terenie miasta znajdują się także wyrobiska powstałe po wydobyciu kopalin. W dzielnicach Brzezie i Płonia wyrobiska te zajmują ok. 90 ha<ref name="pos27"/><ref name="sr49"/><ref name="z41"/>. Ponadto wyrobiska znajdują się w dzielnicy Ostróg i zajmują 43,21 ha oraz w dzielnicy Studzienna i Sudół, tzw. stawy Witolda o powierzchni 24,5 ha<ref name="sr50"></ref><ref name="pos27"/><ref name="sr49"/><ref name="z41"/>.

Na terenie Raciborza prowadzone są badania monitoringowe Odry w dwóch przekrojach pomiarowo-kontrolnych<ref name="sr50"/><ref name="pos27"/><ref name="z41"/>. Poniższa tabela prezentuje wpływ zanieczyszczeń z terenów gmin wiejskich położonych wzdłuż biegu Odry na południe od miasta. Pierwszy przekrój pomiarowo-kontrolny znajduje się w miejscowości Krzyżanowice poniżej rzeki Olzy w 34,5 km biegu Odry. Natomiast drugi przekrój znajduje się u ujściu rzeki Psiny do Odry. Przy klasyfikacji czystości rzeki według metody statystycznej zastosowano metodę gwarantowanych stężeń zanieczyszczeń. Przy tej metodzie wykorzystano metodę Nesmeraka, a umieszczone w tabeli wyniki oparte są na 90% prawdopodobieństwie nieprzekraczalności wartości stężeń otrzymanych podczas badania<ref name="pos27"/><ref name="z41"/>.

{ class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:1000px; font-size:100%; margin:0px; border: 1px solid #88a;"
+Klasyfikacja rzeki Odry oraz Psiny w latach 1999–2001 wg poszczególnych oznaczeń oraz klasyfikacja pełna<ref></ref>
! "2"
! "3" BZT5, ChZT,
utlenialność
! "3" związki biogenne
(bez NO2)
! "3" związki mineralne
! "3" metale ciężkie
! "3" zawiesina

! 1999
! 2000
! 2001
! 1999
! 2000
! 2001
! 1999
! 2000
! 2001
! 1999
! 2000
! 2001
! 1999
! 2000
! 2001

Odra, poniżej Olzy 34,5 km
style="background-color: green"
style="background-color: yellow"
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: yellow"
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: yellow"
style="background-color: blue"
style="background-color: blue"
style="background-color: green"
style="background-color: green"
style="background-color: red"
style="background-color: red"

Psina, ujście do Odry 0,2 km
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: green"
style="background-color: green"
style="background-color: green"
style="background-color: blue"
style="background-color: blue"
style="background-color: blue"
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: red"

Odra, Racibórz 48,5 km
style="background-color: green"
style="background-color: yellow"
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: yellow"
style="background-color: yellow"
style="background-color: yellow"
style="background-color: yellow"
style="background-color: green"
style="background-color: blue"
style="background-color: green"
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: red"

Odra, Miedonia 55,5 km
style="background-color: green"
style="background-color: yellow"
style="background-color: green"
style="background-color: green"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: yellow"
style="background-color: yellow"
style="background-color: yellow"
style="background-color: blue"
style="background-color: blue"
style="background-color: green"
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: yellow"

! "2"
! "3" oznaczenia
fizyko-chemiczne
bez biogenów
! "3" oznaczenia
fizyko-chemiczne
! "3" oznaczenia
bakteriologiczne
! "3" klasyfikacja pełna
! "3" "6"

! 1999
! 2000
! 2001
! 1999
! 2000
! 2001
! 1999
! 2000
! 2001
! 1999
! 2000
! 2001

Odra, poniżej Olzy 34,5 km
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"

Psina, ujście do Odry 0,2 km
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"

Odra, Racibórz 48,5 km
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"

Odra, Miedonia 55,5 km
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: yellow"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"
style="background-color: red"

! "16" &nbsp;

! Legenda
! style="background-color: blue "
! "3" I klasa czystości
! style="background-color: green"
! "3" II klasa czystości
! style="background-color: yellow"
! "3" III klasa czystości
! style="background-color: red"
! "2" n.o.n.
}

Jak wynika z powyższej tabeli badania czystości wody w Raciborzu wskazują na jej pozaklasowy charakter. Każdy z kontrolowanych przekrojów wskazuje na wody nieodpowiadające normom, w szczególności przy oznaczeniach fizyko-chemicznych oraz bakteriologicznych. Jednak w punkcie pomiarowym w Miedoni znajdującym się na 55,5 km biegu rzeki można zauważyć poprawę czystości wód w stosunku do punktu pomiarowego umiejscowionego w mieście na 48,5 km. Dotyczy to przede wszystkim oznaczeń BZT5, ChZT, metali ciężkich, zawiesiny oraz oznaczeń fizyko-chemicznych oprócz związków biogennych<ref name="sr50"/><ref name="z41"/><ref name="pos29"/>. Z analizy pozostałych danych monitoringowych można stwierdzić, że woda na Odrze w Krzyżanowicach jest bardziej zanieczyszczona od tej na terenie Raciborza w przypadku oznaczeń fizyko-chemicznych bez związków biogennych. Przede wszystkim rzeka Psina wprowadza do Odry wody pozaklasowe we wszystkich oznaczeniach z wyjątkiem związków mineralnych i metali ciężkich<ref name="z41"/><ref name="pos29"/>. W związku z tym wody Odry po przejściu przez teren miasta ulegają nieznacznej poprawie w oznaczeniach BZT5, ChZT, utlenialności, zawiesiny oraz fizyko-chemicznych z wyjątkiem związków biogennych<ref name="sr50"/><ref name="z41"/><ref name="pos29"></ref>.

Klimat

{ class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:40%; margin-left:10px; margin-bottom: 10px; float: right; text-align:center; font-size:90%; margin:0px; border: 1px solid #88a;"
+Średnie temperatury miesięczne i roczne w latach 1848–1977<ref name="k17"/>
! "2" Miesiące
! "8" Lata

! 1848–1871
! 1881–1939
! 1955
! 1956
! 1958
! 1959
! 1960
! 1977

styczeń -2,8 -2,1 -2,0 0 -2,5 -0,3 -1,8 -0,1

luty -1,2 -1,0 -1,7 -12,2 -1,8 -2,0 -1,8 1,9

marzec 2,2 3,0 0,4 1,6 -1,7 -5,6 3,5 7,1

kwiecień 7,8 7,7 5,5 6,5 5,3 9,5 6,9 6,9

maj 12,9 13,3 11,9 12,5 16,1 13,2 13,2 12,9

czerwiec 17,3 16,1 15,5 15,8 15,8 16,0 16,9 17,4

lipiec 18,3 18,0 18,1 17,8 18,8 19,7 16,4 17,0

sierpień 17,7 16,8 17,2 15,9 17,4 17,5 13,3 16,5

wrzesień 13,8 13,3 13,2 13,4 13,4 12,0 12,7 11,8

październik 9,0 8,4 8,6 8,2 9,7 7,5 10,2 10,3

listopad 2,4 3,1 3,9 -0,4 4,0 3,8 5,7 5,7

grudzień -2,0 -0,2 1,8 0,5 2,1 4,9 2,6 -0,7

! Średnie temp. roczne
! 8,0
! 8,0
! 7,7
! 6,6
! 8,0
! 8,8
! 8,4
! 8,9
}
Racibórz według podziału Romualda Gumińskiego należy do podsudeckiej dzielnicy klimatycznej, czyli występuje tam stosunkowo łagodny klimat<ref name="pgo2"/><ref name="k19"></ref>. Związane jest to z usytuowaniem na przedpolu Sudetów oraz położeniem u północnych wrót Bramy Morawskiej<ref name="pgo2"/><ref name="k17"></ref>. Natomiast według podziału E. Romera na regiony klimatyczne Polski Racibórz należy do strefy klimatycznej Brama Morawska, która jest jedną z najcieplejszych w kraju<ref name="pos4"></ref><ref name="r17"></ref><ref name="z25"></ref>. Klimat Kotliny Raciborskiej jest kształtowany przez napływ ciepłych mas powietrza pochodzących z południa przez Bramę Morawską, a także oceanicznych mas powietrza napływających z zachodu<ref name="sr46"/>.

Średnia roczna temperatura powietrza waha się między 7 a 9&nbsp;°C<ref name="pgo2"/><ref name="pos4"/><ref name="r17"/><ref name="z25"/>. Natomiast średnia wieloletnia temperatura wynosi 8&nbsp;°C<ref name="sr47"/><ref name="k18"/>. W lipcu, który jest najcieplejszym miesiącem, wynosi 18&nbsp;°C, a w najzimniejszym – lutym -2&nbsp;°C<ref name="pgo2"/><ref name="pos4"/><ref name="r17"/><ref name="z25"/>. Średnia temperatura stycznia jest wyższa niż w innych miastach w Polsce i waha się między -2 a 0&nbsp;°C<ref name="pgo2"/><ref name="k17"/>. Natomiast średnie temperatury lipca są raczej wysokie, ale mimo to niższe niż w Opolu czy Wrocławiu<ref name="k18"></ref>. Maria Połońska wyznaczyła dla miasta podział dni w roku: 1,3 dni bardzo mrożnych (temp. -10&nbsp;°C), 30,4 dni mroźnych (temp. poniżej 0&nbsp;°C), 102,4 dni z przymrozkami (temp. 0&nbsp;°C), 39,6 dni letnich (temp. 25&nbsp;°C) i 5,2 dni gorących (temp 30&nbsp;°C)<ref name="k18"/>. Czas trwania okresu wegetacyjnego wynosi ok. 210 do powyżej 220 dni. Pokrywa śnieżna natomiast zalega przeciętnie 60-75 dni<ref name="pgo2"/><ref name="pos4"/><ref name="z25"/>. W Raciborzu notuję się około 100-110 dni z przymrozkami<ref name="pos4"/><ref name="z25"/>.

Opad śródroczny oscyluje wokół 695 mm, w półroczu letnim wynosi on ok. 495 mm, a w półroczu zimowym ok. 236 mm<ref name="pgo2"/><ref name="sr47"/>. W lipcu osiągany jest maksymalny opad, a w lutym i marcu minimalny<ref name="pgo2"/>. Opady w mieście można zaobserwować średnio przez 170 dni, w tym przez 45 dni pada śnieg<ref name="pos4"/><ref name="z25"/>. Wilgotność powietrza waha się między 75% a 82,5%<ref name="pgo2"/><ref name="pos4"/><ref name="z25"/>. W ciągu roku w mieście można zaobserwować około 34 dni z mgłą. Maksymalne zachmurzenie występuje w okresie od listopada do stycznia, natomiast minimalne od sierpnia do września<ref name="pos4"/><ref name="z25"/>.

Średnie usłonecznienie miasta w ciągu roku to około 1400 godzin, w tym przez 30 dni usłonecznienie przekracza 10 godzin<ref name="pos4"/><ref name="z25"/>. Można zaobserwować wiatry z kierunków: południowo-zachodniego, północno-zachodniego, zachodniego oraz północno-wschodniego<ref name="pgo2"/><ref name="sr47"/><ref name="pgo4"/>. Według Marii Połońskiej wiatry z kierunku południowo-zachodniego stanowią 22%, północno-zachodniego – 18%, zachodniego – 15% i północno-wschodnich – 5,6%<ref name="k18"/>. Wiatry są przeważnie słabe (2-5 m/s) i stanowią 58,3% całości, 23,3% stanowią wiatry bardzo słabe, 12,6% umiarkowane, a 5% to wiatry silne i bardzo silne<ref name="pgo4"/><ref name="k19"/>. Średnie prędkości wiatrów wahają się między 1,7 a 3,4 m/s<ref name="pos4"/><ref name="z25"/>.

{ class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:40%; margin-left:10px; margin-bottom: 10px; float: right; text-align:center; font-size:90%; margin:0px; border: 1px solid #88a;"
+Miesięczne sumy opadów w latach 1891–1977<ref name="k18"/>
! "2" Miesiące
! "8" Opady, mm

! 1891–1930
! 1958
! 1959
! 1960
! 1977

styczeń 36 32 29 34 76

luty 26 23 8 26 90

marzec 35 49 22 49 60

kwiecień 49 41 44 45 55

maj 71 51 57 143 86

czerwiec 80 106 87 93 35

lipiec 100 88 119 179 191

sierpień 89 61 95 114 224

wrzesień 53 58 2 58 99

październik 57 96 12 42 19

listopad 40 33 36 27 36

grudzień 37 46 68 25 31

! Opady roczne, mm
! 673
! 684
! 579
! 835
! 1002
}

Na klimat lokalny wpływ ma przede wszystkim ukształtowanie terenu oraz jego przestrzenne zagospodarowanie. Płaskowyż Głubczycki, Kotlina Raciborska i Płaskowyż Rybnicki posiadają odrębne klimaty lokalne. Pierwszy z nich charakteryzuje się odmiennością warunków ze względu na ekspozycję terenu. Warunki klimatowe na płaskowyżu są korzystne dla osadnictwa i rolnictwa. Wąskie dolinki boczne posiadają osobne cechy mikroklimatyczne. Doliny te są słabo przewietrzane, a także występują tam częste inwersje temperatur. Te warunki są niekorzystne dla upraw wrażliwych na przymrozki oraz grzybienie, a także dla osadnictwa. Dolina Odry jest szeroka oraz płaskodenna, dlatego też posiada cechy doliny inwersyjnej. Mimo to nie występuje tutaj zbyt wiele inwersji, a te które występują osiągają nieduże miąższości. Warunki klimatyczne są niekorzystne, a przede wszystkim w obrębie najniżej położonych terenów, które znajdują się między wałami przeciwpowodziowymi. Naturalne i sztuczne przegrody terenowy mieszczące się poprzecznie do osi doliny powodują dodatkowe pogorszenie warunków klimatycznych. Płaskowyż Rybnicki natomiast posiada unikalne cechy klimatu lokalnego, na który wpływa położenie i wysoka szata roślinna. Tereny te są mniej korzystne dla rolnictwa, ponieważ uprawy cierpią na niedobór wilgotności w okresach bezdeszczowych<ref name="pos4"/><ref name="z25"/>.

Użytkowanie gruntów

Rolnictwo to jedna z głównych dziedzin rozwoju gospodarczego miasta. Potwierdza to m.in. struktura użytkowania gruntów. W 2001 r. użytki rolne stanowiły 4&nbsp;987 ha (66,53%), w tym grunty orne stanowiły 4&nbsp;206 ha (56,11%), sady 57 ha (0,76%), łąki 626 ha (8,35%) i pastwiska 98 ha (1,31%). Oprócz tego 404 ha (5,39%) stanowiły lasy i grunty leśne, a 2&nbsp;105 ha (28,08%) pozostałe grunty<ref name="pos9"></ref>. Według danych z 2002 r. miasto miało obszar 74,96 km², z czego użytki rolne stanowiły ponad 66% ogólnej powierzchni, a leśne 5%<ref name="regioset"></ref><ref name="sr64"></ref>.

W 2007 r. użytki rolne stanowiły 4&nbsp;970 ha (66,30%), w tym grunty orne stanowiły 4&nbsp;191 ha (55,91%), sady 45 ha (0,60%), łąki 635 ha (8,47%) i pastwiska 99 ha (1,32%). Oprócz tego 404 ha (5,39%) stanowiły lasy i grunty leśne, a 2&nbsp;122 ha (28,31%) pozostałe grunty<ref name="z26"/>.
{ class="wikitable" style="font-size: 90%; float:right; text-align:right;"
+ Struktura użytkowania gruntów (2007)<ref name="z26"></ref>

! "2" Powierzchnia
miasta
! "5" Użytki rolne
! "2" Lasy i grunty
leśne
! "2" Pozostałe
grunty

! ogółem !! grunty orne !! sady !! łąki !! pastwiska

7&nbsp;496 ha
4&nbsp;970 ha
4&nbsp;191 ha
45 ha
635 ha
99 ha
404 ha
2&nbsp;122

100%
66,30%
55,91%
0,60%
8,47%
1,32%
5,39%
28,31%
}

Morfologia gleb

W 2002 r. Politechnika Śląska wykonała badania na podstawie których powstało opracowanie "Kompleksowe badania jakości i przydatności rolniczej gleb w mieście Racibórz wraz z opracowaniem raportu i wskazań ich zagospodarowania"<ref name="pos9"/><ref name="z34"></ref><ref name="z68"></ref>. W mieście nie został usytuowany żaden punkt monitoringu gleb w ramach Państwowego Monitoring Środowiska. Najbliższy taki punkt znajduje się na terenie gminy Nędza i jest oznaczony numerem 327. Badania monitoringowe przeprowadzone w tym punkcie nie wskazują na zanieczyszczenia gleb<ref name="sr49"/><ref name="pos9"/>.

Na podstawie map glebowo-rolniczych można stwierdzić, że na terenie miasta występują następujące rodzaje gleb: mady, czarnoziemy zdegradowane, czarnoziemy deluwialne, gleby brunatne oraz gleby pseudobielicowe. Spośród wymienionych gleb przeważają mady, które wytworzyły się z osadów aluwialnych o budowie warstwowej i zaliczane są do mad bardzo ciężkich, ciężkich i średnich<ref name="sr49"/><ref name="pos9"/><ref name="z68"/>.

Według klas bonitacyjnych 57,2% użytków rolnych miasta to gleby o klasach I-III, czyli są to gleby o wysokiej przydatności rolniczej<ref name="k19"/><ref name="pgo4"/><ref name="pos9"/><ref name="z34"/><ref name="z68"/><ref name="sr64" />. Gleby średnie klasy IV stanowią 30,5%, a słabe klasy V i VI – 12,3%<ref name="k19"/>. Gleby gliniaste, pyłowe pochodzenia wodnego, lessowe oraz lessopodobne znajdują się przede wszystkim na Płaskowyżu Głubczyckim. Oprócz tego występują mniej urodzajne mady w dolinie Odry. W północno-wschodniej części miasta, Kotlinie Raciborskiej występują nieurodzajne gleby piaszczyste<ref name="k19"/><ref name="pgo4"/>. Około 75% gleb na terenie Raciborza zaliczana jest do kompleksów pszenno-buraczanych<ref name="z34"/><ref name="sr64"/>. Biorąc pod uwagę przydatność rolniczą gleb w obrębie samego miasta, jak i dzielnic: Miedonia, Ocice, Sudół oraz częściowo Markowic występuje bardzo dobry kompleks pszenny. Natomiast wadliwy kompleks pszenny występuje w niewielkiej części miasta oraz w dzielnicy Sudół<ref name="pos9"/><ref name="z68"/>.

W 1995 r. Państwowy Instytut Geologiczny przeprowadził badania geochemiczne gleb, które wykazały przeciętne ilości baru, chromu, cynku, kobaltu, miedzi, niklu i ołowiu są dwukrotnie, a nawet trzykrotnie wyższe od wartości najmniej zanieczyszczonych gleb całego kraju. Podwyższenia te tłumaczone są wyższym tłem geochemicznym większości pierwiastków w tym rejonie Polski. Podobne wyniki osiągnięto w przypadku arsenu, kadmu i rtęci. 56% zbadanych gleb należało do grupy A<ref name="z68"/>. Wyższe ilości ołowiu i cynku są prawdopodobnie związane z antropogenicznym pochodzeniem. Podobne wnioski wysnuwano się w przypadku miedzi, baru, cynku i ołowiu w rejonach kanału Ulgi<ref name="z69"></ref>. Miasto nie posiada zanieczyszczonych gleb, co potwierdziły badania wykonane w 2002 r. przez Politechnikę Śląska<ref name="sr49"/><ref name="pos9"/><ref name="z68"/>. Wystąpiły w niektórych próbkach podwyższone zawartości kadmu, ołowiu i cynku, które najczęściej są naturalną zawartością tych pierwiastków w glebach występujących na terenie miasta. Gleby występujące w dolinie Odry mają więcej kadmu, cynku, boru i niklu niż gleby w pozostałej części miasta<ref name="z68"/><ref name="pos10"/>.

Brzezie i Markowice, wschodnie dzielnice miasta mają gleby o największej kwasowości<ref name="z68"/><ref name="pos10"></ref>.

Przy określaniu dawki promieniowania gamma oraz stężenia radionuklidów cezu związanego z katastrofą elektrowni jądrowej w Czarnobylu użyto badań gamma-spektrometrycznych, które zostały wykonane dla Atlasu Radioekologicznego Polski 1:750 000. Wartości te w przypadku promieniowania gamma w rejonie miasta są dość wysokie i wahają się w przedziale 40–60 nGy/h. Wartość uśredniona, która wynosi ok. 50 nGy/h jest wyższa od średniej dla kraju (34,2 nGy/h). Powodem tego jest występowanie w rejonie Raciborza rozległych pokryw lessowych. Oprócz tego w aluwiach Odry notuje się podwyższoną promieniotwórczością naturalną. W przypadku stężenia radionuklidów cezu wahają się one w przedziale 4–8 kBq/m2. Wartości te są stosunkowo niskie i są charakterystyczne dla mało zanieczyszczonych obszarów<ref name="z68"/>.

Na terenie miasta występuje 16,66 ha gruntów zdewastowanych, które wymagają rekultywacji. W mieście występuje przekształcanie mechaniczne gleb w dość dużym stopniu. Spowodowane jest to m.in. zabudową terenu i związanym z nią wymieszaniem. Duży wpływ na zmianę struktury gleb ma rolnictwo. Wśród pozostałych czynników możemy wyróżnić: depozycję zanieczyszczeń powietrza z emisji gazów i pyłów oraz zanieczyszczenia komunikacyjne wzdłuż dróg. Procesy niszczenia gleb występuje przede wszystkim w miejscach, w których powstają nowe budynki, drogi, a także na terenach sąsiadujących z zakładami przemysłowymi<ref name="z68"/>.

Zasoby kopalin


Istnienie kopalin na terenie Raciborza związane jest przede wszystkim budową geologiczną struktur czwartorzędowych. Można tutaj spotkać złoża kruszyw naturalnych i surowców ilastych ceramiki budowlanej. Przeważającym surowcem są piaski pochodzenia fluwioglacjalnego, które w obrębie Płaskowyżu Głubczyckiego pokryte są glinami piaszczystymi i lessopodobnym. W obrębie teras erozyjno-akumulacyjnych i akumulacyjnych Odry występują utwory żwirowo-piaszczyste<ref name="z69"/><ref name="pos10"/>.

Głównym źródłem, z którego pozyskuje się kruszywa naturalne są piaski i żwiry doliny Odry. Miąższość złóż w tym rejonie wynosi średnio 7 m. Natomiast właściwości fizyczne żwirów są bardzo dobre, a także cechują się niewielkim zróżnicowaniem. Oprócz wymienionych surowców na terenie miasta spotykane są również utwory ilaste wśród których warto wymienić muły rzeczne i gliny piaszczyste powiązane z rzeką Odrą oraz gliny lessopodobne związane z Płaskowyżem Głubczyckim. Jednakże zasobność i jakość mułów rzecznych i glin piaszczystych nie jest zbyt dobra. Wykorzystywane są bardziej złoża glin lessopodobnych, a jego zasoby wynoszą ok. 85&nbsp;000 m³. Stanowią one okresowo eksploatowane złoże Racibórz<ref name="z69"/><ref name="pos10"/>.

Na terenie miasta wyróżnia się kilka złóż surowców. Pierwsze z nich to złoże glin ceramiki budowlanej "Racibórz", które znajduje się na północ od centrum miasta. Złoże to zostało udokumentowane w kategorii C1. Posiada powierzchnię 3,3 ha, jego średnia miąższość wynosi 2,9 m, a grubość nadkładu gleby 0,7 m. Parametry jakościowe surowca kształtują się następująco: średnia skurczliwość wysychania wynosi 8,7%, woda zarobowa – 25,6%. Natomiast po wypaleniu surowca parametry jakościowe wynoszą: porowatość względna – 31,5%, nasiąkliwość na zimno – 17,2%, wytrzymałość na ściskanie – 5,8 MPa. W ziarnach większych niż 0,5 mm surowiec nie zawiera margla. Kopalina z tych złóż nadaje się do produkowania ceramiki budowlanej. Złoże tp zostało zaklasyfikowane z punktu widzenia ochrony środowiska do złóż małokonfliktowych – klasa A<ref name="z70"></ref>.

Złoże piasków i żwirów czwartorzędowych "Racibórz I i II" również zostało udokumentowane w kategorii C1. Posiada powierzchnię 50,8 ha, jego średnia miąższość wynosi 7,7 m, a grubość nadkładu gleby 3,6 m. Nadkład składa się z gleb oraz glin pylastych i piaszczystych. Część z tych glin została udokumentowana jako złoże glin ceramiki budowlanej "Racibórz". W serii złożowej zaobserwowano nieregularne przerosty gliniaste i ilaste, których miąższość wynosi 0,5-1,2 m. Parametry jakościowe surowca kształtują się następująco: punkt piaskowy – 43,97%, zawartość pyłów mineralnych – 2,05%, nasiąkliwość – 1,74%, gęstość nasypowa w stanie luźnym – 1,74 g/cm³, w stanie zagęszczonym – 1,89 g/cm³<ref name="z70"/>.

Kolejne złoże znajduje się na wschód od dwóch powyższych, w dolinie rzeki Odry. Jest to złoże żwirów czwartorzędowych "Racibórz" i zostało udokumentowane w kategorii A. Posiada powierzchnię 10,1 ha, jego średnia miąższość wynosi 10,1 m, a grubość nadkładu gleby 2,6 m. Parametry jakościowe surowca kształtują się następująco: punkt piaskowy – 25,9%, zawartość pyłów mineralnych – 1,4%, nasiąkliwość – 0,95%. Złoże to było eksploatowane w latach 1963–1984. W chwili obecnej teren ten został zrekultywowany i znajdują się na nim ogródki działkowe<ref name="z70"/>.

W 2001 r. na terenie miasta eksploatowane było złoże kruszyw naturalnych "Brzezie nad Odrą", niedaleko granicy z gminą Lubomia. To właśnie na terenie tej gminy znajduje się większa część tego złoża<ref name="pos10"/><ref name="z70"/>. zostało udokumentowane w kategorii B+c1+C2. Posiada powierzchnię 296,9 ha, jego średnia miąższość wynosi 7,75 m, a grubość nadkładu gleby 4,08 m. Nakład składa się z gleb, glin pylastych i piaszczystych oraz piasków zaglinionych. Parametry jakościowe surowca kształtują się następująco: punkt piaskowy – 44,98%, zawartość pyłów mineralnych – 1,14%, gęstość nasypowa w stanie luźnym – 1,63 g/cm³, w stanie zagęszczonym – 1,82 g/cm³.<ref name="z70"/>. Zasoby bilansowe tego złoża wynoszą 29&nbsp;113&nbsp;000 m³, w tym 14&nbsp;530&nbsp;000 m³ to zasoby przemysłowe<ref name="pos10"/><ref name="z70"/>. W 2001 r. wydobyto z całego złoża 420&nbsp;000 m³ surowca<ref name="pos10"/>. Surowiec znajduje zastosowanie w budownictwie<ref name="z70"/>.

Powyższe złoże eksploatowane jest od 1975 r. Obecnie znajdują się tam dwie firmy, które wydobywają surowiec. Przedsiębiorstwo Produkcji Kruszyw Mineralnych i Lekkich w Katowicach posiada obszar i teren górniczy "Brzezie", gdzie oba posiadają powierzchnię 46,8 ha. Saksońska Unia Betonowa w Katowicach posiada obszar i teren górniczy "Nieboczowy" o powierzchni 142,2 ha. Po eksploatacji złoże zostanie zrekultywowane w kierunku wodnym wraz z zagospodarowaniem rolnym składowiska nakładu. Związane jest to z budową zbiornika retencyjnego "Racibórz Dolny"<ref name="z70"/>.

W związku z tym, że kopaliny znajdują się na obszarze gleb chronionych zostały one zakwalifikowane jako konfliktowe. Na ternie miasta brak jest zwałowisk odpadów mineralnych<ref name="z70"/>.

Zasoby przyrodnicze

{ class="wikitable" style="font-size: 90%; float:right; text-align:right;"
+ Typy biotypów występujących na terenie Raciborza<ref name="z58"/>

! Typ biotypu
! Powierzchnia [ha]
! Udział w powierzchni
miasta [%]

Las liściasty 67,62 0,9

Las mieszany 345,56 4,7

Las iglasty 16,93 0,2

Zadrzewienie 40,24 0,5

Łąka świeża 1&nbsp;293,83 17,4

Łąka wilgotna 22,96 0,3

Obszar zurbanizowany 767,3 10,3

Pole 3&nbsp;661,62 49,3

Woda płynąca 69,8 0,9

Woda stojąca 278,36 3,7

Szuwary i zarośla nadwodne 40,68 0,5

Park 19,52 0,3

Zieleniec 15,61 0,2

Ogrody przydomowe 663,21 8,9

Ogrody działkowe 111,04 1,5

Cmentarze 14,53 0,2

Razem 7&nbsp;428,81 100,0
}
Duża lesistość charakteryzowała pierwotną szatę roślinną Raciborza. Wpływ na obecną szatę roślinną wywarła przede wszystkim działalność człowieka. W chwili obecnej lasy zachowały się jedynie w formie szczątkowej. Dla ochrony zachowanych obszarów lesnych utworzono rezerwat przyrody Łężczok, Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich oraz Arboretum Bramy Morawskiej<ref name="pgo4"/>. Na terenie miasta wyróżniono 18 typów biotypów, które zostały wyszczególnione w tabeli obok<ref name="z58"></ref>.

Lasy i grunty leśne stanowią 5,8% ogólnej powierzchni miasta (430,11 ha) i są położone w jego wschodniej części<ref name="z58"/>. Zadrzewienia, które są niewielkimi grupami roślinności wysokiej znajdują się na terenie całego Raciborza. W mieście wyróżniono 6 obiektów tego typu, które zajmują powierzchnię 40,24 ha. Od zieleńców różnią się bardziej typem roślinności, który jest bardziej dynamiczny. Łąki występują przede wszystkim na obrzeżach miasta w pobliżu pól uprawnych oraz w dolinie Odry i jej dopływów. Na obszarze Raciborza wyszczególniono 24 obiekty tego typu o powierzchni 1&nbsp;316,79 ha. Największy obszar zajmują w północno-wschodniej części miasta, gdzie znajduje się zlewnia potoku Łęgoń<ref name="z59"/>.

Bioróżnorodność

Duża lesistość charakteryzowała pierwotny krajobraz Raciborza. W ciągu wieków na ukształtowanie szaty roślinnej miasta znaczący wpływ wywarł człowiek. Do dnia dzisiejszego lasy zachowały się w formie szczątkowej, w tym lasy łęgowe<ref name="pgo4"></ref>. Na terenie miasta znajduje się kilka obszarów objętych ochroną na których występuje szereg gatunków roślin i grzybów podlegających ochronie. Spośród chronionych roślin warto wymienić: śnieżyczkę przebiśnieg występującej w lesie Widok, lesie Młyńskim i Arboretum Bramy Morawskiej; zimowit jesienny, którego można spotkać na wałach przeciwpowodziowych kanału Ulga i w Arboretum Bramy Morawskiej; skrzyp olbrzymi w lesie Widok, lesie Młyńskim, w Brzeziu oraz w rejonie stawów i w Arboretum Bramy Morawskiej; kotewkę występującą w stawach w Brzeziu; lindernię mułową w Miedoni; grzybień biały w stawach w Brzeziu; grążel żółty w stawach w Brzeziu; obrazek alpejski w lesie na Widoku. Spośród grzybów warto zwrócić uwagę na: purchawicę olbrzymią w rejonie strugi Plęśnica; flagowiec olbrzymi, którego miejscem występowania jest las Widok i Arboretum Bramy Morawskiej; sromotnik bezwstydny w lesie Widok oraz w Arboretum Bramy Morawskiej; szmaciak gałęzisty w lesie Widok, w Arboretum Bramy Morawskiej; szyszkowiec łuskowaty, którego można spotkać w lesie Widok; podgrzybek pasożytniczy w lesie Widok<ref name="pos36"></ref>.

Łagodny klimat oraz urozmaicona szata roślina sprzyjają rozwojowi fauny. W związku z tym w mieście i na ziemiach raciborskich występuje ok. 50 gatunków dziko żyjących ssaków, 250 gatunków ptaków, 15 gatunków płazów oraz kilkaset bezkręgowców<ref name="pos3" />. Na terenie ziemi raciborskiej występuję wiele gatunków chronionych. Wśród płazów możemy wyróżnić rzekotkę drzewną, którą można spotkać w Arboretum Bramy Morawskiej, żabę wodną występującą na Brzeziu, w rejonie strugi Plęśnica, Miedoni i w Arboretum Bramy Morawskiej oraz żabę jeziorkową, która zamieszkuje stawy w Brzeziu, Markowicach oraz Arboretum Bramy Morawskiej. Wymienione płazy są objęte ochroną w okresie od 1 marca do 31 maja. Spośród gadów możemy wyróżnić dwa chronione gatunki: zaskrońca zwyczajnego oraz jaszczurką zwinkę, które można spotkać w Arboretum Bramy Morawskiej. Na terenie miasta zinwentaryzowano 55 gatunków chronionych ptaków, wśród których warto wymienić: perkoza dwuczubego, który występuje w dzielnicy Brzezie; bociana białego zamieszkującego Brzezie, Sudół, Miedonię, Markowice i Arboretum Bramy Morawskiej; błotniaka stawowego mające swoje gniazda w Brzeziu; myszołowa zwyczajnego w dzielnicy Brzezie i w Arboretum Bramy Morawskiej; turkawkę w Brzeziu; dzięcioła dużego w parku im. Miasta Roth, parku Kolejowym, w Brzeziu, parku przy Rafako S.A. i w Arboretum Bramy Morawskiej<ref name="pos36"/><ref name="z67"/>. Wśród ssaków możemy wyróżnić następujące gatunki chronione jeża europejskiego, który występuje w bardzo wielu miejscach; popielicę w dzielnicach Brzezie, w lesie na Widoku; gronostaja w lesie na Widoku, lesie przy ul. Rybnickiej i Arboretum Bramy Morawskiej; łasicę, którą można spotkać w wielu miejscach, m.in. Arboretum Bramy Morawskiej; nocka rudego; borowca wielkiego w Arboretum Bramy Morawskiej; karlika malutkiego; nocka wąsatka w Arboretum Bramy Morawskiej<ref name="z68"/><ref name="pos37"/><ref name="z67"></ref>.

Obszary prawnie chronione

System obszarów prawnie chronionych na terenie Raciborza składa się częściowo jeden park krajobrazowy oraz częściowo jeden rezerwat przyrody<ref name="pos33"/>.

Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich o powierzchni 49&nbsp;387 ha powstał w 1993 r. Swoim zasięgiem obejmuje niewielki północno-wschodni obszar Raciborza od wschodniego brzegu kanału Ulga wraz z dzielnicą miasta – Markowice aż po wschodnią granicę miasta wraz z Arboretum Bramy Morawskiej. Park łącznie zajmuje ok. 12 km² powierzchni miasta, m.in. wspomniane powyżej Arboretum Bramy Morawskiej oraz rezerwat przyrody Łężczok. Swoim obszarem obejmuje takie gminy jak Nędza, Kuźnia Raciborska, Knurów, Czerwionka-Leszczyny, Orzesze, Żory, Suszec, Rybnik, Lyski, Sośnicowice i Pilchowice. Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich jest jednym z największych w Polsce jeśli chodzi o zajmowaną powierzchnię<ref name="pos33"></ref><ref name="z61"></ref>.


na jednym ze stawów w rezerwacie przyrody Łężczok
Rezerwat przyrody Łężczok powstał w 1957 r. i rozciąga się od Raciborza, a dokładniej jego dzielnicy Markowice przez Nędzę, Babice aż po Zawadę Książęcą<ref name="sr47"/><ref name="pos33"/><ref name="z62"></ref><ref name="lezczok1"></ref>. Teren rezerwatu znajduję się za linią kolejową Kędzierzyn Koźle – Racibórz<ref name="nedza2"/>. Jest jednym z największych w województwie śląskim, a jego powierzchnia to 408,21 ha, z czego 218 ha stanowią stawy, 144 ha lasy, 7 ha łąki oraz pozostała część, którą stanowią drogi i groble<ref name="sr47"/><ref name="pos33"/><ref name="z62"/><ref name="lezczok"></ref><ref name="lezczok2"></ref><ref name="weekend"></ref><ref name="pos34"></ref>. Na terenie miasta znajduje się ok. 81 ha powierzchni rezerwatu<ref name="sr47"/><ref name="pos33"/><ref name="z62"/>. Łężczok sąsiaduje z użytkami zielonymi i polami uprawnymi<ref name="lezczok"/><ref name="slaskie"/>.

Dominującymi siedliskami rezerwatu grąd subkontynentalny, łęg jesionowo-wiązowy, olszowy łęg przypotokowy, ols porzeczkowy i kwaśna dąbrowa<ref name="pos33"/><ref name="pos34"/>. Grąd subkontynentalny posiada drzewostan dębowo-grabowy z domieszką lipy drobnolistnej. W tym siedlisku można spotkać rośliny chronione, takie jak lilia złotogłów, barwinek pospolity, bluszcz pospolity i marzanka wonna<ref name="pos33"/>. Łęg jesionowo-wiązowy to najlepiej zachowane i najbardziej charakterystyczne siedlisko rezerwatu. Można znaleźć w nim starodrzew z przeważającą liczbą dębu szypułkowego, jesionu i klonu oraz niewielką liczbą lip, grabów i wiązów. Olszowy łęg przypotokowy znajduje się we wschodniej części rezerwatu, a przeważają w nim olsza czarna z niewielką ilością jesionu, dębu szypułkowego i świerku. W runie można znaleźć gatunki łęgowe, m.in. czartawę leśną, niecierpka pospolitego, oraz gatunki olsowe, szuwarowe i grądowe. Ols porzeczkowy znajduje się w północno-wschodniej części rezerwatu, a przeważa w nim olsza czarna. Natomiast w runie można znaleźć rośliny typowe dla olsu, m.in porzeczkę czarną, turzycę długokosą, karbieniec pospolity, a także bagienne gatunki traw i turzyc. Kwaśna dąbrowa posiada drzewostan z przeważającą ilością dębów szypułkowych i brzozy brodawkowatej z domieszką sosny pospolitej<ref name="pos34"/>.

Na terenie rezerwatu znajduje się 8 stawów: Ligotniak, Brzeźniok, Babiczak, Grabowiec, Tatusiak, Markowiak, Salm Duży i Salm Mały<ref name="z62"/><ref name="lezczok"/><ref name="nedza2"></ref><ref name="pos34"/><ref name="lezczok3"></ref>. Stawy te istnieją już od XIII wieku i prowadzona jest ekstensywna gospodarka rybacka<ref name="slaskie"></ref>. Florę rezerwatu reprezentuję 530 gatunków roślin naczyniowych, z czego 22 objęte są ścisłą ochroną, a 8 ochroną częściową<ref name="sr47"/><ref name="lezczok5"/><ref name="sr48"/>. Wśród nich znajduje się 70 gatunków drzew oraz 54 gatunki roślin zarodnikowych<ref name="sr48"></ref>. Wśród nich warto wymienić takie jak kotewka orzech wodny, storczyk, strzałka wodna, salwinia pływająca, grzybień biały i grążel żółty<ref name="z62"/><ref name="pos34"/>. Na terenie rezerwatu żyje 51% gatunków ptaków żyjących w Polsce, czyli 211 gatunków, z czego 121 to gatunki lęgowe<ref name="sr47"/><ref name="z62"/><ref name="pos34"/><ref name="lezczok5"/>. Reszta wykorzystuje te tereny jako miejsce zdobywania pokarmu oraz odpoczynku podczas wędrówek<ref name="lezczok5"></ref>. Można spotkać tutaj m.in. takie ptaki jak bocian czarny, kania czarna, perkoz, trzmielojad, kormoran i orlik krzykliwy<ref name="z62"/><ref name="pos34"/>. Oprócz tego na terenie rezerwatu występuje kilkaset bezkręgowców oraz 36 gatunków ssaków<ref name="sr47"/>.

Sieć Natura 2000 obejmuje 2 obszary rezerwatu Łężczok<ref name="z62"/><ref name="pos37"></ref><ref name="z63"></ref>:

Obiekty prawnie chronione

– jeden z pomników przyrody

Na terenie Raciborza znajduje się łącznie 20 obiektów uznanych za pomniki przyrody, na które składają się pojedyncze drzewa, grupy drzew, jedno pnącze oraz głaz narzutowy – jedyny pomnik przyrody nieożywionej w Raciborzu<ref name="pom"></ref>. Pierwszymi obiektami w Raciborzu uznanymi za pomniki przyrody były głaz narzutowy z epoki lodowcowej na placu Wolności (1960), sosna Sosienka w Brzeziu (1963) oraz Dąb Sobieskiego w Łężczoku (1967), choć te dwa ostatnie w granicach Raciborza znalazły się dopiero w latach 70. XX wieku, po przyłączeniu do miasta Brzezia (1975)<ref name="n309"></ref> i Markowic (1977)<ref name="n75"></ref>. W 1992 roku uchwała Rady Miasta do rangi pomników przyrody zakwalifikowała kolejnych 9 pojedynczych drzew, jedną grupę drzew oraz jedno pnącze<ref name="pgcty"></ref>. W roku 2000 z kolei wycięto brzeską sosnę, po tym jak została podpalona. W sporządzonej w roku 2006 waloryzacji przyrodniczej miasta Racibórz wskazano 17 nowych obiektów, z których po analizie postanowiono objąć ochroną 6 następnych (przy czym z 9 proponowanych drzew z terenu dawnego szpitala przy ul. Bema jedno odrzucono, a pozostałe 8 połączono w grupę i uznano jako jeden pomnik przyrody)<ref name="p65"></ref>. Ponadto pozytywnie rozpatrzono wniosek osoby fizycznej o uznanie za pomnik przyrody jesionu wyniosłego przy ul. Babickiej. Ostatecznie uchwała Rady Miasta z 2008 roku<ref name="ucwrm"></ref> zatwierdziła poszerzoną listę 18 obiektów, którą uzupełniają wspomniany już wcześniej dąb szypułkowy i głaz narzutowy<ref name=autonazwa2></ref>.

Ogrody botaniczne

Arboretum Bramy Morawskiej usytuowane jest we wschodniej części Raciborza, po prawej stronie rzeki Odry<ref name="pos37"/><ref name="um"></ref><ref name="dp"></ref><ref name="z64"></ref>. Oprócz tego kompleks leśny położony jest w południowo-zachodniej części Parku Krajobrazowego "Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich"<ref name="pos37"/><ref name="z61"/><ref name="z64"/><ref name="um"/><ref name="sp"></ref>. Ogród powstał w 2000 roku i swoim zasięgiem objął cały obszar lasu komunalnego Obora<ref name="um" /><ref name="z64"/>. Arboretum znajduje się w korytarzu ekologicznym, tzw. Pradolinie Górnej Odry o znaczeniu międzynarodowym<ref name="um"/>. Arboretum jest ogrodem botanicznym, status ten został zatwierdzony przez Ministra Ochrony Środowiska. Swoim obszarem obejmuje powierzchnię 162 ha<ref name="z64"/>.

Arboretum jest interesującym przyrodniczo terenem z licznymi okazami starodrzewia, m.in. dębami o 4 metrowym obwodzie, ale także jary, stawy i źródła<ref name="sr47"></ref>. Siedliska dominujące to: las mieszany zajmujący 127 ha (88% powierzchni), las świeży o powierzchni 14 ha (10%) oraz ols jesionowy – 3 ha (2%)<ref name="pos37"/>.

Głównymi celami arboretum jest działalność dydaktyczna, naukowa, kulturalna, turystyczna i zdrowotna<ref name="pos37"/><ref name="z38"></ref>. Na terenie ogrodu wyznaczona została jedna ścieżka zdrowotna oraz dwie ścieżki dydaktyczne: ekologiczna i dendrologiczna<ref name="pos37"/><ref name="z64"/><ref name="z38"/><ref name="ps"></ref>.

Lasy


W Raciborzu lasy i obszary leśne stanowią 5,8% ogólnej powierzchni miasta, czyli zajmują 430,11 ha. Jest to niewiele w stosunku do powiatu raciborskiego, gdzie lesistość wynosi 25,9%<ref name="z58"/><ref name="pos38"/>. Lasy publiczne stanowią prawie 98% powierzchni wszystkich obszarów leśnych na terenie Raciborza. 58% wszystkich obszarów leśnych należy do Skarbu Państwa. Grunty leśne stanowiące własność miasta zajmują powierzchnię 162,7 ha, w tym lasy obejmujące 156,9 ha. Nadleśnictwo Rudy Raciborskie sprawuje nadzór nad państwowymi lasami<ref name="z58"/>. Na terenie miasta znajdują się cztery główne skupiska leśne: Las Obora wraz z Arboretum Bramy Morawskiej, Las Widok, Las Młyński oraz Las Magistracki<ref name="z58"/><ref name="pos38"></ref>.

W Raciborzu znajdują się przede wszystkim lasy liściaste, iglaste oraz mieszane. Umiejscowione są przede wszystkim we wschodniej części miasta. Lasy rezerwatu Łężczok i Las Magistracki związany jest z doliną Odry i jej dopływami. Pierwotny charakter tych lasów to łęgi wiązowo-jesionowe, jednak poprzez uregulowanie rzek i ograniczanie zalewów przekształcają się w kierunku grądów środkowoeuropejskich. Obszary leśne znajdujące się na skarnie pradoliny Odry oraz terasach ponadzalewowych mają charakter grądów środkowoeuropejskich. Widoczna jest tu jeszcze większa ingerencja człowieka w postaci gospodarowania drzewostanem i sztucznymi nasadzeniami drzew, które należą do innych typów zbiorowisk leśnych<ref name="z58"/><ref name="z59"></ref>. Lasy mieszane znajdują się przy osiedlach Brzezie, Pogwizdów, Dębicz i Obora, a także na granicy miasta ze wsiami Kobyla i Pogrzebień. Do nielicznych siedlisk wilgotnych i warunkowanych wysokim poziomem wód gruntowych w podłożu na terenie miasta zaliczamy łęg jesionowo-olszowy, który został wydzielony w rezerwacie Łężczok. Ponadto w południowej części miasta, wokół starorzeczy Odry, między rzeką a linią kolejową znajdują się lasy tworzące kompleks nadrzecznych łęgów wierzbowych oraz łęgów topolowych<ref name="z59"/>.

Las Obora znajduje się we wschodniej części miasta i zajmuję powierzchnię 164 ha<ref name="pos37"/><ref name="um"/><ref name="dp" />. Las można podzielić na dwa zasadnicze obszary. Pierwszy o powierzchni około 35 ha, na którym znajduje się zagospodarowany i ogrodzony ogród właściwy arboretum, gdzie umieszczono kolekcje roślin i ośrodki dydaktyczne. Drugi obszar to część przyrodniczo-krajobrazowa z fragmentami naturalnej przyrody, która zajmuje pozostałą część powierzchni<ref name="sr47"/>

Las Widok położony jest we wschodniej części Raciborza i zachodniej części gminy Kornowac. Zajmuje powierzchnię 91,9 hektara, w tym na terenie miasta 77,6 ha i gminy 14,3 ha. Las Widok jest obszarem, na którym widoczna jest gospodarka leśna. Obszar leśny w większości obejmuje drzewostany sosnowe. Wśród unikatowych roślin można wymienić: lilia złotogłów, skrzyp olbrzymi, zimowit jesienny. Miejsce to służy mieszkańcom Raciborza i gminy Kornowac w celach rekreacyjnych<ref name="k7"></ref>.

Demografia


Liczba ludności w pierwszym okresie powstawania miasta jest trudna do określenia. Do jej wzrostu przyczyniały się zarówno przyrost naturalny, jak i napływ ludności. Jednak wojny, choroby, pożary i inne klęski żywiołowe powodowały wahania w liczebności mieszkańców. Według danych szacunkowych na podstawie świętopietrza w 1329 r. Racibórz liczył 2348, a w 1337 r. 2882 mieszkańców, co czyni go jednym z najliczebniejszych miast ówczesnego Górnego Śląska. W połowie XIV wieku szacuje się, że Racibórz wraz z przedmieściami miał ok. 3&nbsp;100 mieszkańców<ref></ref><ref></ref>. Na początku XVII wieku liczba ludności wynosiła ok. 3&nbsp;300 osób, a pod koniec pierwszej połowy XVIII wieku spadła do ok. 2&nbsp;700 osób<ref></ref>.

W 1749 r. było 1&nbsp;577 mieszkańców<ref name="n1"/><ref name="r30"></ref>. Z 1787 r. pochodzą najwcześniejsze oficjalne dane, które mówią o 3&nbsp;272 mieszkańcach<ref name="n1"/><ref name="n2"></ref><ref name="p1"></ref>.

W 1800 r. populacja miasta wynosiła 3&nbsp;457 mieszkańców<ref name="n1"/>. Należy pamiętać, że w tamtych czasach miasto zamykało się w obrębie murów miejskich. W 1840 r. miasto liczyło 7&nbsp;022 mieszkańców<ref name="n1"/><ref name="p2"></ref>, a 3 grudnia 1867 r. w Raciborzu było 14&nbsp;571 mieszkańców<ref name="n1"/>. 2 grudnia 1895 r. populacja wyniosła 21&nbsp;680<ref name="n1"/><ref name="p3"></ref><ref name="n3"></ref>.

W 1900 r. miasto poszerzyło swoje granice o Bosacz, a w 1902 również o Starą Wieś oraz Proszowiec, licząc wtedy łącznie 30 398 mieszkańców. 5 stycznia 1927 r. włączono obszary dworskie obejmujące Ostróg wraz z obszarem zamkowym, Studzienną, Ocice, Starą Wieś i Proszowiec do miasta, które liczyło 49&nbsp;076 mieszkańców<ref name="n1"/><ref></ref><ref name="n3"/>. W 1939 r. liczba mieszkańców sięgnęła 49&nbsp;724 mieszkańców<ref name="n1"/><ref name="p4"/><ref name="n5"></ref>.

W maju 1945 r. w mieście przebywało ok. 3&nbsp;000 mieszkańców. W 1946 r. liczba mieszkańców wzrosła do 19&nbsp;605<ref name="n1"/><ref name="n5"/><ref name="p5"></ref>. W 1950 r. miasto zamieszkiwało 26&nbsp;447 osób. 27 maja 1975 r. do miasta przyłączono Brzezie<ref name="brxrm"></ref><ref name="n309" />, które liczyło wówczas 2&nbsp;900 osób. Pod koniec 1975 r. Racibórz liczył 50&nbsp;293 osób. 1 lutego 1977 r. włączono Ocice Górne, które liczyły 235 osób oraz Sudół liczący 110 mieszkańców, a także Markowice i Miedonię. 31 grudnia 1980 miasto liczyło 55 532 ludności. Najwięcej mieszkańców, 65&nbsp;300 Racibórz miał w 1991 r. 31 grudnia 1993 r. liczba mieszkańców wynosiła 64&nbsp;875<ref name="n6"></ref><ref name="n1"/>.

W 2002 r. miasto liczyło 60&nbsp;162 mieszkańców, w 2003 r. – 59&nbsp;466 mieszkańców, a w 2004 r. – 58&nbsp;817 mieszkańców<ref name="sr2"></ref>. Dane z 2006 r. mówią o 57&nbsp;987 mieszkańcach. W 2007 r. Racibórz liczył 56&nbsp;410 osób zameldowanych na pobyt stały, z czego 29&nbsp;635 kobiet i 26&nbsp;775 mężczyzn oraz 1&nbsp;495 osób zameldowanych na pobyt czasowy, w tym 801 kobiet i 694 mężczyzn<ref name="z19"></ref>. Na koniec 2008 r. miasto liczyło 56&nbsp;727 mieszkańców<ref name="ludnoscx"></ref>. Według danych z 31 grudnia 2009 r. liczba ludności wynosiła 56&nbsp;484<ref name="ludnoscy"/><ref name="gusdd"/>, a 31 grudnia 2010 r. – 56&nbsp;397<ref></ref>.

{ class="wikitable" align=center width=700
+ Wykres liczby ludności miasta Racibórz od 1749 r.<ref name="ludnoscy"/><ref name="n1"></ref><ref name="p1"/><ref name="p2"/><ref name="p3"/><ref name="p4"></ref><ref name="p5"/><ref></ref><ref></ref><ref></ref><ref></ref>

<timeline>
ImageSize = width:1000 height:300
PlotArea = left:50 right:20 top:10 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:66000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2

PlotData =
PlotData=
</timeline>
}

Gęstość zaludnienia w 2004 r. wynosiła ok. 777,9 mieszkańców/km², a w 2008 r. – 756,3 mieszkańców/km²<ref name="ludnoscx"/><ref name="sr2"/>. W 2009 r. gęstość zaludnienia wynosiła 753 mieszkańców/km²<ref name="ludnoscy"/>. Struktura płci w latach 2000–2004 nie uległa znacznym zmianom i na koniec 2004 r. kształtowała się następująco: populacja kobiet wynosiła 52,4%, a mężczyzn 47,6%<ref name="sr2"/>. W 2006 r. populacja kobiet wyniosła 52,56%, a mężczyzn 47,44%<ref name="lp2"></ref>. Natomiast w 2008 r. struktura ta kształtowała się następująco: populacja kobiet – 52,46%, a mężczyzn – 47,54%<ref name="ludnoscx"/>. W 2009 r. struktura wynosiła kolejno 52,48% w przypadku kobiet i 47,52% w przypadku mężczyzn<ref name="ludnoscy"/>.

W latach 2001–2003 w Raciborzu występował dodatni, ale malejący przyrost naturalny. W 2004 r. wystąpił wzrost przyrostu w porównaniu z latami poprzednimi, który wynosił 65, gdy w roku poprzednim tylko 7<ref name="sr2"/>. Natomiast w 2009 r. przyrost był ujemny i wynosił -58<ref name="ludnoscy"></ref>.

Pod względem ekonomicznej klasyfikacji grup wiekowych przeważa grupa produkcyjna, która w 2004 r. stanowiła 65,4% ogółu mieszkańców. Ludność w wieku przedprodukcyjnym stanowiła 20,3%, a w wieku poprodukcyjnym 14,3%<ref name="sr2"/>. W stosunku do poprzednich lat widoczny jest wzrost ludności w wieku poprodukcyjnym przy jednoczesnym spadku ludności w wieku przedprodukcyjnym<ref name="sr3"/>. W 2006 r. nadal dominowała ludność w wieku produkcyjnym i stanowiła 66,1% wszystkich mieszkańców. Ludność w wieku przedprodukcyjnym stanowiła 18,8%, a w wieku poprodukcyjnym 15,1%<ref name="lp2"/>. W 2003 r. saldo migracji wyniosło -528 osób, a w 2004 -534 osoby. Przy czym przeważała migracja zewnętrza, która najczęściej związana była z poszukiwaniem pracy za granicą (m.in. w Holandii i Niemczech)<ref name="sr3"></ref>. W 2009 r. do miasta przybyły 495 osoby, a opuściły je 519. W związku z tym odnotowano ujemne saldo migracyjne wynoszące -24 i jest ono o mniejsze w porównaniu z latami ubiegłymi<ref name="ludnoscy"/>.

Mieszkańcy Raciborza stanowią około 51,42% populacji powiatu raciborskiego, co stanowi 1,23% populacji województwa śląskiego<ref name="lp2"/>. Według danych z 31 grudnia 2009 r. miasto zajmowało 81. miejsce pod względem ludności miast w Polsce<ref name="gusdd"/>.

Prognoza demograficzna

Główny Urząd Statystyczny przeprowadził prognozę demograficzną na lata 2002–2030 w świetle której miasto odnotuje spadek liczby ludności o 37%. Główną przyczyną takiego spadku będzie obniżający się przyrost naturalny. Natomiast w przypadku salda migracji wystąpi korzystne zjawisko, tzn. napływ ludności przewyższy jej odpływ i według prognoz wyniesie 38 osób. Prognoza przewiduje kontynuację tendencji spadkowej w przypadku liczby ludności w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym. W 2030 r. 54% ogółu mieszkańców będą stanowić osoby w wieku produkcyjnym, 13% w wieku przedprodukcyjnym oraz 33% w wieku poprodukcyjnym<ref name="z20"/><ref name="sr4"></ref>.

{ class="wikitable" align=center width=700
+ Prognoza demograficzna GUS dla miasta Raciborza do roku 2030<ref name="z20"></ref><ref name="z19"/><ref name="sr5"></ref>
! "2" Rok
! "3" Ogółem
! "3" Ogółem
! "2" Saldo migracji
! "2" Przyrost naturalny

! razem
! mężczyźni
! kobiety
! 0-17
! 18-59/64
! 60+/65+

style="text-align:center;" 2010
style="text-align:center;" 54 481
style="text-align:center;" 25 853
style="text-align:center;" 28 628
style="text-align:center;" 8 984
style="text-align:center;" 36 138
style="text-align:center;" 9 359
style="text-align:center;" -63
style="text-align:center;" -108

style="text-align:center;" 2015
style="text-align:center;" 51 214
style="text-align:center;" 24 252
style="text-align:center;" 26 962
style="text-align:center;" 7 697
style="text-align:center;" 32 670
style="text-align:center;" 10 847
style="text-align:center;" -12
style="text-align:center;" -160

style="text-align:center;" 2020
style="text-align:center;" 47 921
style="text-align:center;" 22 665
style="text-align:center;" 25 256
style="text-align:center;" 6 948
style="text-align:center;" 28 536
style="text-align:center;" 12 437
style="text-align:center;" -2
style="text-align:center;" -247

style="text-align:center;" 2021
style="text-align:center;" 47 269
style="text-align:center;" 22 353
style="text-align:center;" 24 916
style="text-align:center;" 6 814
style="text-align:center;" 27 807
style="text-align:center;" 12 648
style="text-align:center;" 5
style="text-align:center;" -272

style="text-align:center;" 2025
style="text-align:center;" 44 559
style="text-align:center;" 21 027
style="text-align:center;" 23 532
style="text-align:center;" 6 199
style="text-align:center;" 25 103
style="text-align:center;" 13 257
style="text-align:center;" 15
style="text-align:center;" -331

style="text-align:center;" 2030
style="text-align:center;" 41 115
style="text-align:center;" 19 366
style="text-align:center;" 21 749
style="text-align:center;" 5 382
style="text-align:center;" 22 328
style="text-align:center;" 13 405
style="text-align:center;" 38
style="text-align:center;" -402
}

Historia

Toponimia

Nazwa miasta pochodziła najprawdopodobniej od słowiańskiego imienia "Racibor" ("Ratibor" – forma zgermanizowana)<ref name="rac1"></ref>. Według Weltzla pochodziła ona od czasownika "rati" = orać i "bor" = bór, las. Inne źródła nadają temu imieniu znaczenie "walczący na wojnie" bądź "chętny do boju"., co jest zgodnie z ostatnimi badaniami onomastycznymi. Nazwa miasta pochodzi od dwóch znaczeniowo tożsamych słów "rati=walczyć" oraz "boriti=walczyć" i oznacza "walczący na wojnie". Imię Racibor było charakterystyczne we wczesnym średniowieczu dla książąt pomorskich oraz obodrzyckich. Nadawano władcom imię Racibor być może na dobrą wróżbę, aby "walczyli i zwyciężali w boju"<ref name="rac1"/>.

Kalendarium historyczne

Symbole

Herb Raciborza to według Uchwały nr V/20/90 Rady Miasta Racibórz z dnia 7 września 1990 roku pół białego orła z otwartym dziobem, bez korony oraz bez złoceń dzioba i pazurów, połowa żółtego koła z pięcioma pełnymi szczeblami plus dwie połówki na czerwonym tle<ref name="r24"/><ref name="umh"></ref>. Godło to pojawiło się po raz pierwszy na miejskim dokumencie z 1296 roku<ref name="r24"></ref>.

Logo Raciborza zawiera nazwę miasta w kolorze niebieskim, którą zdobi z jednej strony baszta więzienna w kolorze czerwonym, a z drugiej zielony liść z białym napisem ISO 14001. Ostatni element ma podkreślić proekologiczne działanie władz<ref name="umh"/><ref name="r25"></ref>. Znak nawiązuje do promocyjnego loga Polski<ref name="r25"/>.

Maskotka Raciborza została wybrana 18 maja 2005 roku spośród prac konkursowych jakie nadesłały dzieci<ref name="r25"/><ref name="umm"></ref>. Wygrał Raciborek, który jest dziecięcym odpowiednikiem dorosłego rycerza, który według miejscowej legendy założył miasto<ref name="r25"/>.

Trwają również prace nad flagą Raciborza. Kolorami i symbolami będzie nawiązywać do historii miasta. Flaga będzie w kolorach białym i czerwonym, na którym będzie widniał herb Raciborza. Projekt opracuje Marian Zawisła, a uzasadnienie historyczno-heraldyczne Norbert Mika i Paweł Newerla. Flaga musi zostać zaakceptowana przez Komisję Heraldyczną Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji zanim będą ją mogli przyjąć uchwałą radni miejscy<ref name="racf"></ref>.

Polityka i administracja

Władze miasta


Obecnym prezydentem miasta Racibórz jest Mirosław Lenk. Od zajęcia miasta przez wojska radzieckie w marcu 1945 r. miasto miało 17 prezydentów i 24 wiceprezydentów. Najważniejsze stanowisko we władzach wykonawczych Raciborza było na przestrzeni lat różnie nazywane: od 9 maja 1950 zwano ich przewodniczącymi rady miejskiej, od 15 maja 1963 r. zwano ich naczelnikami, a od 30 czerwca 1975 r. przywrócono nazwę prezydent, która jest w użyciu do dziś. W 2002 r., po nowelizacji Ustawy o samorządzie lokalnym rada miasta utraciła prawo wyboru prezydenta. Zgodnie z tą ustawą 27 października 2002 odbyły się pierwsze wybory powszechne na prezydenta Raciborza, w których został wybrany Jan Osuchowski.

W skład Rady Miasta Raciborza wchodzi 23 radnych, wybieranych w wyborach bezpośrednich.
W obecnej radzie najwięcej mandatów zdobył KWW Mirosława Lenka Razem dla Raciborza.

Współpraca międzynarodowa

Do tej pory Racibórz podpisało osiem umów o współpracy z innymi miastami<ref name="ummp1"></ref>. Wszystkie miasta znajdują się w Europie.
{ class="wikitable" style="font-size: 90%; float:right;"
+ Miasta partnerskie Raciborza<ref name="ummp2"/><ref name="ummp3"/><ref name="ummp4"/><ref name="ummp5"/><ref name="ummp6"/><ref name="ummp7"/><ref name="ummp8"/><ref name="ummp9"/>

! Miasto
! Data i miejsce podpisania umowy

Opawa 1 czerwca 1991 roku w Opawie

Roth 19 września 1992 roku w Raciborzu

Kaliningrad 5 marca 2002 roku w Kaliningradzie

Leverkusen 18 marca 2002 roku w Leverkusen

Tyśmienica 8 maja 2004 roku w Raciborzu

Kędzierzyn-Koźle 22 lipca 2005 roku w Raciborzu

Villeneuve d'Ascq 16 października 2007 roku w Villeneuve d'Ascq

Zugló 11 grudnia 2008 roku w Zugló
}
Pierwsza umowa partnerska została podpisana za rządów Jana Kuligi z czeską Opawą. Umowę podpisano 1 czerwca 1991 roku w Opawie. Miasta współpracują ze sobą w zakresie wymiany doświadczeń między organami samorządowymi zarządzającymi miastami, organizacji kontaktów służb miejskich i jednostek organizacyjnych, które obsługują ludność obu miast oraz w zakresie stwarzania warunków do współpracy instytucji kultury, sztuki, sportu, turystyki i rekreacji. W 2003 roku za rządów Jana Osuchowskiego odbyła się wspólna sesja rad obu miast<ref name="ummp2"></ref>.

Umowa z Roth została podpisana 19 września 1992 roku w Raciborzu. Współpraca ma dotyczyć tych samych aspektów jak w przypadku umowy z Opawą. W 2002 roku obchodzono 10-lecie podpisania umowy. W uroczystościach zorganizowanych z tej okazji uczestniczył ówczesny prezydent Raciborza Adam Hajduk oraz Nadburmistrz Roth Richard Erdmann<ref name="ummp5"></ref>.

Umowę z Kaliningradem podpisano w tym mieście 5 marca 2002 roku przez prezydenta Raciborza Adama Hajduka i mera Kaliningradu, Aleksieja Koniuszenko. Umowa dotyczy wymiany doświadczeń między samorządami, w tym w sprawach socjalnych i ochrony środowiska. Ponadto współpraca ma mieć miejsce w takiej dziedzinie jak przemysł i handel, tak aby na terenie miast realizować wspólne przedsięwzięcia. Strony zobowiązały się też do współpracy w zakresie edukacji i kultury, w tym do współpracy miedzy szkołami oraz wymiany dzieci i młodzieży<ref name="ummp3"></ref>.

Umowę z Leverkusen podpisano 18 marca 2002 roku w tym mieście. Racibórz reprezentował prezydent Adam Hajduk, a Leverkusen Paul Hebbel, jego nadburmistrz. Współpraca dotyczy m.in. polityki komunalnej, sportu, turystyki, kultury, kontaktów religijnych, rozwoju gospodarczego, naukowego, technicznego oraz współpracy młodzieży<ref name="ummp4"></ref>.

8 maja 2004 roku w Raciborzu została podpisana umowa z Tyśmienicą. Współpraca ma dotyczyć wymiany doświadczeń między samorządami, gospodarki komunalnej, ochrony środowiska, rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw, wymiany kontaktów pomiędzy przedsiębiorstwami, instytucjami, szkołami i mieszkańcami, a także takich dziedzin jak kultura, oświata, sport i rekreacja<ref name="ummp6"></ref>.

Umowę z Kędzierzynem-Koźlem podpisano 22 lipca 2005 roku w Raciborzu. List intencyjny podpisał prezydent Raciborza Jan Osuchowski oraz prezydent Kędzierzyna-Koźla Wiesław Fąfara. Współpraca ma dotyczyć dwóch sfer: kultury i sportu. W sferze kultury współpraca ma dotyczyć organizacji wspólnych przedsięwzięć oraz wymiany informacji o organizowanych imprezach. Natomiast w sferze sportu współpraca dotyczy głównie wspólnej organizacji imprezy "Odra – rzeką integracji europejskiej", czyli tzw. Pływadła<ref name="ummp7"></ref>.

Umowa z Villeneuve d'Ascq została podpisana 16 października 2007 roku w tej miejscowości przez wiceprezydenta Raciborza Wojciecha Krzyżeka oraz mera Villeneuve d'Ascq, J. M. Stievenarda. Zawarta została za rządów Mirosława Lenka. Współpraca ma dotyczyć takich sfer jak: ochrona środowiska, promocja zrównoważonego rozwoju, kultura, turystyka, sport i rekreacja oraz administracja lokalna<ref name="ummp8"></ref>.

11 grudnia 2008 roku podpisano umowę z Zugló, tj. XIV dzielnicą miasta stołecznego Budapeszt. Podpisana została w tej dzielnicy przez wiceprezydenta Raciborza Wojciecha Krzyżeka oraz burmistrza Zugló Leonárda Weineka. Zawarta została za rządów Mirosława Lenka. Współpraca ma dotyczyć wymiany doświadczeń między samorządami oraz takich sfer jak oświata, sprawy społeczne, kultura, turystyka, sport i rekreacja czy ochrona środowiska<ref name="ummp9"></ref>.

Podział administracyjny

:
  1. Centrum
  2. Nowe Zagrody
  3. Ocice
  4. Stara Wieś
  5. Miedonia
  6. Ostróg
  7. Markowice
  8. Płonia
  9. Brzezie
  10. Sudół
  11. Studzienna
  12. Obora (Racibórz).

Urzędy i instytucje

W Raciborzu jako siedzibie powiatu raciborskiego znajduje się wiele ważnych urzędów i instytucji.

Do lat 50 XX. wieku w Raciborzu istniał sąd okręgowy. Mieścił się on w budynku obecnego zakładu poprawczego. Został on zlikwidowany w związku z reorganizacją sądownictwa. . Sądy okręgowe zostały zniesione, a na ich miejsce wprowadzono sądy wojewódzkie. Do jego jurysdykcji należały powiat głubczycki, kozielski i raciborski.

Architektura

Zabytki

Zieleń miejska


Na terenie Raciborza wyróżniono 45 obiektów zakwalifikowanych jako zieleń urządzoną, do której zaliczamy: parki, zieleńce, ogrody przydomowe, ogrody działkowe i cmentarze. Zieleń miejska stanowi 823,91 ha powierzchni miasta<ref name="z60"></ref>.

W Raciborzu znajduje się 5 parków o łącznej powierzchni 19,52 ha<ref name="z58"/><ref name="sr48"/><ref name="z60"/>. Cztery z nich znajdują się w centrum miasta, a jeden w jego zachodniej części. Największymi są park Zamkowy o powierzchni 8,6 ha i park im. Miasta Roth zajmujący 5,46 ha. Pozostałe parki to park Jordanowski o powierzchni 2,82 ha, Park im. kpt. Franciszka Stala – 1,43 ha oraz park w Ocicach – 1,22 ha<ref name="z60"/>.

Zieleńce obejmują powierzchnię 15,61 ha<ref name="z58"/><ref name="sr48"/><ref name="z60"/>. Do zieleńców został zaliczony m.in. obszar Cmentarza Żołnierzy Radzieckich przy ul. Reymonta, gdyż jest to cmentarz pamiątkowy, a zieleń nie posiada charakteru cmentarnego. Do tej grupy należy także sad wokół Zakładu Kanalizacji i Wodociągów przy ul. Bogumińskiej i obszar przylegający do Zakładu Karnego przy ul. Eichendorffa<ref name="z60"/>.

Skwery obejmują powierzchnię 13,03 ha<ref name="sr48"/>. Skwer im. Kresowiaków znajduje się między gmachem Urzędu Miasta a sklepem Kaufland, natomiast skwer im. Sybiraków między Galerią Młyńską a ul. Batorego<ref name="rac2"></ref>. Obok kościoła pw. Najświętszej Maryi Panny znajduje się skwer im. ks. prałata Stefana Pieczki<ref name="dz1"></ref>. Naprzeciw budynku Sądu Rejonowego znajduje się skwer im. Stanisława Moniuszki<ref name="fp1"></ref>, natomiast obok sali gimnastycznej Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" znajduje się skwer im. Olimpijczyków i Sław Sportu Ziemi Raciborskiej<ref name="o1"></ref>. Warto wymienić jeszcze skwer przy Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Niesłyszących i Słabosłyszących oraz skwer przy ul. Podwale. Na skwerze przy kościele św. Jakuba wkrótce powstanie hotel<ref name="dz2"></ref>.

Do ogrodów przydomowych, które zajmują powierzchnie 663,21 ha zaliczono domy jednorodzinne wraz z przylegającymi do nich ogrodami i sadami. Obszary te występują przede wszystkim na obrzeżach miasta, m.in. w dzielnicach Płonia, Ocice, Nowe Zagrody, Miedonia, Markowice, Obora, Dębicz, Brzezie, Pogwizdów, Studzienna i Sudoł<ref name="z58"/><ref name="z60"/>. Zieleń osiedlowa zajmuje 38,5 ha<ref name="sr48"/>.

Ogródki działkowe stanowią 111,04 ha i znajdują się na terenie całego miasta<ref name="z58"/><ref name="z61"/><ref name="sr48"/>. W największej ilości znajdują się w centrum, południowo-wschodniej i południowo-zachodniej części Raciborza. Występują przede wszystkim w dzielnicach: Nowe Zagrody, Ocice, Brzezie<ref name="z61"/>.

Łączna powierzchnia cmentarzy na terenie miasta wynosi 14,53 ha<ref name="z58"/><ref name="z61"/>. Występując na terenie całego miasta. Największe ich skupiska znajdują się w zachodnich dzielnicach: Nowe Zagrody i Stara Wieś<ref name="z61"/>.

W mieście znajduje się także jedna z najdłuższych w Polsce alej leszczyny tureckiej – ulica Słowackiego<ref name="sr48"/>.

Gospodarka

Miasto jest centralnym ośrodkiem powiatu raciborskiego, który jest regionem o charakterze rolniczo-przemysłowym. Przemysł jest skupiony przede wszystkim w mieście Racibórz.

Bardzo ważną rolę odgrywało rolnictwo w mieście, bowiem sprzyjały temu korzystne warunki naturalne, m.in. urodzajne gleby oraz sprzyjające warunki klimatyczne z długim okresem wegetacyjnym. Około 60% użytków rolnych na terenie gminy Racibórz to gleby w klasach bonitacyjnych od I do III<ref name="k19"/><ref name="pgo4"/><ref name="pos9"/><ref name="z34"/><ref name="z68"/><ref name="sr64" />. Na terenie miasta działa kilka organizacji i instytucji, które wspierają rozwój rolnictwa, są to m.in.: Agencja Rozwoju Rolnictwa i Przemysłu Przetwórczego Regionu Raciborskiego, Ośrodek Doradztwa Rolniczego, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz Zrzeszenie Plantatorów Roślin Okopowych w Raciborzu.

W centrum miasta handel skupia się w ciągu ulic Opawskiej, Odrzańskiej i Długiej. W centrum usytuowane są także dwie galerie handlowe: Srebrna i Młyńska. W dzielnicy Obora duże centrum handlowe Castorama, Auchan, i inne, galeria handlowa.

Ziemia raciborska jak i sam Racibórz nie są bogate w kopaliny jak sąsiadujący z nimi Rybnicki Okręg Węglowy, mimo to dysponują dużymi zasobami piasków i żwirów eksploatowanych na północ i na południe od miasta oraz pokładami gliny, która służy do produkcji cegieł. Pomimo braku bogactw naturalnych Racibórz jest miastem zasobnym w zakłady przemysłowe z branży chemicznej, maszynowej, energetycznej, rolno-spożywczej (m. in.: Henkel, SGL Carbon, RAFAKO, Mieszko, AwBud, Ecolab, Spółdzielnia Mleczarska, Sunex, DHL, Koltech).. To właśnie tutaj powstały: pierwszy na ziemiach polskich browar (1567&nbsp;r.), czy fabryka elektrod – jedna z najstarszych na świecie (obydwa zakłady pracują do dziś). O poziomie raciborskiego przemysłu i jakości jego produktów świadczą certyfikaty ISO oraz nagrody i wyróżnienia zdobywane na targach na całym świecie.

Według danych z roku 2002 średni dochód na mieszkańca wynosił 1294,31 zł<ref name="regioset"/>.

Bezrobocie

W latach 2000–2004 odnotowano spadek liczby bezrobotnych. W 2001 r. liczba bezrobotnych wynosiła 3&nbsp;084, w 2002 r. – 3&nbsp;176, a w 2003 r. – 2&nbsp;905. W 2004 r. bez pracy pozostawało 2&nbsp;661 osób, co stanowiło około 11% mniej niż rok wcześniej<ref name="sr5"/>. W 2005 r. liczba bezrobotnych wynosiła 2&nbsp;490, czyli o ok. 6,5% mniej niż w poprzednik roku<ref></ref>. W 2007 r. liczba bezrobotnych wynosiła 1&nbsp;094 osoby<ref name="lp1"/>. W październiku 2010 r. było 2&nbsp;586 zarejestrowanych bezrobotnych<ref></ref>.

W 2004 r. 27% spośród wszystkich bezrobotnych stanowiły osoby do 24 roku życia, jednakże w ciągu ostatnich 3 latach odnotowano spadek liczby bezrobotnych w tej grupie wiekowej. 26% ogółu bezrobotnych stanowią osoby w wieku 25-34 lata, 21% w wieku 35-44 oraz 26% w wieku powyżej 45 roku życia. W latach 2002–2004 odnotowano wzrost liczby bezrobotnych w wieku powyżej 55 lat<ref name="sr6"></ref>.

W 2004 r. 34,6% ogółu bezrobotnych stanowiły osoby z wykształceniem gimnazjalnym lub niższym, 28,4% z wykształceniem zawodowym, 21,2% z wykształceniem policealnym i średnim zawodowym, 9,3% z wykształceniem średnim i 3,8% z wykształceniem wyższym<ref name="sr6"/>.

W 2001 r. stopa bezrobocia w powiecie wynosiła 13,1%, a w 2002 r. wzrosła do 14,1%. W kolejnych latach udało się ją zmniejszyć i tak w 2003 r. wyniosła 13,8%, a w 2004 r. – 13,7%<ref name="sr7"></ref>. W kolejnych latach stopa bezrobocia nadal spadała i tak w 2005 r. wynosiła 12,8%, w 2006 r. – 9,7%, w 2007 r. – 6,4% i w 2008 r. – 5,5%. W 2009 r. odnotowano wzrost stopy bezrobocia do poziomu 7,4%<ref></ref><ref name="lp1"></ref>.

Edukacja

W Raciborzu znajduje się 1 żłobek, 15 przedszkoli, 14 szkół podstawowych, 6 szkół gimnazjalnych, 9 szkół ponadgimnazjalnych oraz jedna uczelnia wyższa. W 2006 roku decyzją Rady Miasta zlikwidowane zostały dwie placówki: Szkoła Podstawowa nr 11 (włączone do Szkoły podstawowej nr 15) oraz Gimnazjum nr 4 (włączone Gimnazjum nr 5).

Kultura


Racibórz zawsze był kulturalną stolicą regionu, do dziś tę tradycję kontynuują Dom Kultury "Strzecha", Młodzieżowy Dom Kultury, Muzeum, Raciborskie Centrum Kultury, Miejska Biblioteka Publiczna oraz Towarzystwo Miłośników Ziemi Raciborskiej. Działalność tych instytucji obejmuje, bowiem nie tylko miasto, ale również placówki kulturalno-oświatowe ziemi raciborskiej. Największą instytucją kulturalną jest jednak Raciborskie Centrum Kultury.

W mieście znajdują się dwa kina "Bałtyk" oraz "Przemko".

Ośrodkami kultury w mieście są:

Cykliczne imprezy kulturalne

Lista imprez kulturalnych odbywających się cyklicznie w Raciborzu:

Media

W mieście wydawane są dwa tygodniki, jeden dwutygodnik i jeden miesięcznik, które traktują o sprawach związanych z regionem, nadaje także jedna lokalna stacja radiowa i telewizja. W Raciborzu wydawany jest także ogólnopolski dwumiesięcznik energetyczny Nowa Energia i półrocznik kulturalny Almanach Prowincjonalny.

Sport


:

. Raciborscy sportowcy odnoszą sukcesy indywidualnie jak i zespołowo. Największym osiągnięciem było zdobycie złotego medalu na Igrzyskach Olimpijskich w Atlancie w 1996 r. przez zapaśnika Ryszarda Wolnego.

Wielu raciborskich zapaśników, pływaków, lekkoatletów i szachistów reprezentowało nasz kraj na Mistrzostwach Świata i Europy, zdobywali również tytuły i medale Mistrzostw Kraju w różnych kategoriach sportowych.

Największym kompleksem obiektów sportowych w mieście zarządza Ośrodek Sportu i Rekreacji, który w 1995 r. oddał do użytku pole minigolfa, a w 1996 r. dokonał gruntownego remontu basenu. W latach 1995-1997 Ośrodek Sportu i Rekreacji przeprowadził 329 imprez sportowych, w których wzięło udział 125 tysięcy uczestników.

Miasto od wielu lat jest miejscem, gdzie są rozgrywane mistrzostwa kraju w pływaniu, zapasach oraz ogólnopolskie i międzynarodowe wyścigi kolarskie i turniejów szachowych. To tutaj odbywa się wojewódzka inauguracja Dni Olimpijczyka. W poprzednich latach w Raciborzu odbyły się Mistrzostwa Polski w szachach i akrobatyce, Ogólnopolskie Dni Kultury Fizycznej, a także Centralna Inauguracja Sportowego Roku Szkolnego.

Racibórz jest miastem, w którym funkcjonuje zamknięty cykl szkolenia sportowego, który rozpoczyna się od klas sportowych, poprzez doskonalenie umiejętności w Zespole Szkół Ogólnokształcących Mistrzostwa Sportowego, kończąc na możliwości kontynuowania nauki w Kolegium Nauczycielskim.

Miasto organizuje (w tym roku XIV) Memoriał im. młodszego kapitana A. Kaczyny i druha A. Malinowskiego (strażaków poległych w gaszeniu dużego pożaru lasu w Kuźni Raciborskiej w sierpniu 1992), dawniej wyścig kolarski, a obecnie zawody zapaśnicze. Z Raciborza wywodzi się pływaczka Katarzyna Dulian oraz złoci medaliści Igrzysk Olimpijskich, zapaśnik Ryszard Wolny i bramkarz reprezentacji Polski w piłce nożnej, Hubert Kostka.

Kluby sportowe

Wspólnoty wyznaniowe

Katolicy – W mieście istnieje 11 parafii. Racibórz posiada również Sanktuarium Matki Bożej Raciborskiej, do którego corocznie przybywa wielu pielgrzymów, natomiast w Brzeziu znajduje się grób siostry Marii Dulcissimy Hoffmann. W połowie sierpnia corocznie wyrusza raciborski nurt opolskiej pieszej pielgrzymki do Częstochowy. Raciborskie parafie należą głównie do dekanatu raciborskiego, którego jest siedzibą, lecz również jedna parafia należy do dekanatu tworkowskiego, natomiast parafia w Brzeziu należy do archidiecezji katowickiej. Przy parafiach działa wiele grup, m.in. Róże Różańcowe, Liturgiczna Służba Ołtarza, Dzieci Maryi oraz Duszpasterstwo Młodzieży Miasta Racibórz "Linia Najwyższego Napięcia". Cmentarz na Ostrogu - Nekropolia pochodzi najprawdopodobniej z XIV wieku, lecz nagrobki na nim się znajdujące pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku. Na cmentarzu znajdują się dwie kaplice. Pierwsza, murowana, pochodzi z początku XIX wieku, natomiast druga – drewniana w stylu neogotyckim pochodzi prawdopodobnie z 1869 r.

Żydzi – Pierwsze wzmianki o ludności żydowskiej w Raciborzu pojawiły się ok. XI wieku, kiedy to, według podań ludowych, na miejscu obecnego kościoła św. Mikołaja miała istnieć bożnica. Jednak podczas II wojny światowej Żydzi opuścili Racibórz, emigrując lub trafiając do obozów koncentracyjnych, nigdy już nie wracając do rodzinnego miasta. Po wojnie nastąpiła kolejna fala ucieczki z miasta ze względu na represje władz komunistycznych. W Raciborzu istniała synagoga oraz cmentarz żydowski, a oba miejsca zostały rozebrane po wojnie. Obecnie w Raciborzu mieszka zaledwie 57 Żydów. W mieście istniały prawdopodobnie trzy synagogi, żadna z nich nie przetrwała do dzisiaj. Pierwsza, według podań ludowych znajdowała się na miejscu obecnego kościoła św. Mikołaja, druga przy ul. Sukienniczej, obecnie róg ul. Solnej i Leczniczej, a ostatnia, rozebrana w latach pięćdziesiątych przy Szewskiej. Pozostałości po cmentarzu żydowskim znajdują się na obecnej ulicy Głubczyckiej i Fojcika, za mleczarnią. Nekropolia założona została w 1814 r. i zajmowała łącznie powierzchnię 2,03 ha.


Ewangelicy – Obecnie parafia i jedyny ocalały cmentarz wraz z kaplicą należą do parafii ewangelicko-augsburskiej w Rybniku. Cmentarz jak i kaplica jest świadectwem współistnienia wiary protestanckiej z wiarą katolicką na przestrzeni wieków w Raciborzu. .

Ewangeliczni chrześcijanie – W Raciborzu działają trzy zbory o charakterze ewangelicznym. Należą do nich zbór Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan, zbór Kościoła Zielonoświątkowego oraz zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego.

W Raciborzu znajdują się też zbory Świadków Jehowy.

W mieście znajduje się również ośrodek buddyzmu Diamentowej Drogi oraz ośrodek buddyzmu Zen.

Transport

Bardzo korzystne gospodarczo jest położenie Raciborza, bowiem miasto leży w obrębie Euroregionu Silesia, gdzie do roku 2007 funkcjonowało 21 przejść granicznych z Republiką Czeską (3 ogólnodostępne, 1 kolejowe i 17 małego ruchu).
W odległości ok. 40 km od Raciborza znajduje się lotnisko międzynarodowe w Ostrawie, ponadto w niewielkiej odległości od miasta, ok. 30 km trwa budowa autostrady A1.

Komunikacja miejska

Na terenie Gminy Racibórz oraz na terenie gmin: Pietrowice Wielkie, Krzanowice, Lubomia, Rudnik, Kornowac, Rydułtowy, Pszów, istnieje 10 linii autobusowych, które obsługuje Przedsiębiorstwo Komunalne. Są to linie: 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9, A, 14. W związku z posiadaniem certyfikatu ISO 14001 wszystkie autobusy przystosowane są do używania biopaliwa.

Transport kolejowy

W 1846 r. wybudowano pierwszą linię kolejową, która dwa lata później połączyła Berlin z Wiedniem. Racibórz był ważnym węzłem kolejowym.

Z Raciborza odjeżdża 28 pociągów REGIO, do Rybnika, Katowic, Chałupek, Bogumina, Kędzierzyna-Koźla oraz Wrocławia.

Tranzyt

Przez miasto przebiegają drogowe szlaki komunikacyjne. Są to m.in.:

Turystyka

Szlaki turystyczne

Szlak im. Polskich Szkół Mniejszościowych
Szlak im. Husarii Polskiej
Szlak im. Młodości J. Von Eichendorffa
Szlak Gołęszyców

Trasy rowerowe

Baza noclegowa

W Raciborzu znajdują się 2 hotele (***) trzygwiazdkowe oraz 1 dwugwiazdkowy. Ponadto 2 domy studenta, 2 domy sportowca, domy gościnne.

Ochrona środowiska

Racibórz jest pierwszą gminą w Polsce i w Europie, która zdobyła certyfikat ISO 14001. Miasto wprowadza nowatorskie rozwiązania w zakresie ochrony środowiska, m.in. w zakresie gospodarki odpadami, edukacji ekologicznej i ochrony przyrody<ref name=iso></ref>. W mieście na każdym osiedlu znajdują się odpowiednie kontenery do segregacji odpadów, natomiast w domach jednorodzinnych dostarczane są odpowiednie worki.

Raciborzanie

Lista niektórych znanych osób związanych z Raciborzem: