Nowy Port


Nowy Port (kaszb. Fôrwôter, niem. Neufahrwasser)<ref>Dr F. Lorentz Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskim (ISBN 83-60437-22-X) (ISBN 978-83-60437-22-3)</ref> – osiedle Gdańska położone przy ujściu Martwej Wisły. Graniczy od zachodu z Brzeźnem, od południa z Letnicą, a przez Martwą Wisłę ze Stogami z Przeróbką. Dzielnica ma charakter mieszkaniowo-portowy, dawniej mieszkaniowo-portowo-przemysłowy. Wzdłuż nabrzeży rozciągają się tereny Portu Gdańsk.

Na terenie osiedla znajduje się jedna z dwóch czynnych zajezdni tramwajowych w Gdańsku oraz dwie nieczynne w ruchu pasażerskim stacje kolejowe, które w latach 1951−2003 obsługiwała Szybka Kolej Miejska w Trójmieście.

Toponimia

Dawniejsza, niemiecka nazwa dzielnicy "Neufahrwasser" pochodzi od Neues Fahrwasser, czyli "nowy tor wodny" i w XVIII wieku oznaczała pierwotnie akwen pomiędzy wybrzeżem w Nowym Porcie a wyspą w miejscu dzisiejszego półwyspu Westerplatte, obecny Kanał Portowy<ref></ref><ref></ref>. Nazwę tę przeniesiono następnie na powstającą od 1772, położoną nad Kanałem Portowym osadę. W języku polskim pod koniec XIX wieku zaczęto używać nazwy w brzmieniu Nowyport<ref></ref> lub Nowy Port, co dobrze określało dzielnicę w stosunku do "starego" portu Gdańska położonego na Motławie.

Warunki naturalne


w Nowym Porcie
Nowy Port jest dzielnicą mieszkaniowo-portową, dawniej mieszkaniowo-portowo-przemysłową, znajdującą się w północnej części miasta nad brzegiem morza. Dzielnica w całości leży w mezoregionie Pobrzeże Kaszubskie, zachodnia i północno-zachodnia granica dzielnicy (ze Stogami z Przeróbką) jest granicą pomiędzy mezoregionami – Stogi leżą już na Mierzei Wiślanej<ref></ref>.

Na terenie Nowego Portu znajduje się stacja meteorologiczna. Temperatury notowane w Nowym Porcie są minimalnie niższe niż te obserwowane w innych okolicznych stacjach. Różnica ta jest szczególnie widoczna wiosną i jesienią<ref></ref>.

Zabudowa

Obiekty portowe

Znaczna część terenu dzielnicy, położona wzdłuż Kanału Portowego i Martwej Wisły, leży w granicach morskiego portu Gdańsk<ref>Granice portu morskiego w Gdańsku są określone rozporządzeniem Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z 1998 roku, zob. </ref><ref></ref>. Zarząd przedsiębiorstwa Morski Port Gdańsk SA ma siedzibę przy ul. Zamkniętej 18. Najważniejsze obiekty portowe w Nowym Porcie to, zaczynając od zachodu:
nad Kanałem Portowym:
oraz, na południowym skraju dzielnicy, nad Martwą Wisłą;

Przy ul. Na Zaspę 57 znajduje się siedziba Portowej Straży Pożarnej "Florian", której oddział I stacjonuje w Nowym Porcie.
Z portem gdańskim związany jest też Morski Oddział Straży Granicznej, którego komenda zlokalizowana jest w zabytkowych koszarach przy ul. Oliwskiej 35.

Obiekty mieszkalne


Zabudowę mieszkaniową Nowego Portu można podzielić na dwie zasadnicze części: starszą, w której dominują przedwojenne kamienice, często w złym stanie technicznym, oraz nowszą, w której dominują bloki z prefabrykatów, w tym jedyny poza Przymorzem Wielkim falowiec.

Zabytki

Na terenie Nowego Portu znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków<ref name="rewitalizacja"></ref>:


Przygotowywane są decyzje o wpisie do rejestru kolejnych obiektów, m.in. kamienicy z 1883 przy ul. Rybołowców 9<ref></ref> i socrealistycznego "Morskiego Domu Kultury" z 1954 przy ul. Marynarki Polskiej 15<ref></ref>.

Inne ważne obiekty zabytkowe, niewpisane do rejestru to m.in. zespół koszarowy z l. 1883-85 przy ul. Kasztanowej i Oliwskiej, zajezdnia tramwajowa przy ul. Władysława IV czy kilka domków robotniczych przy ul. Wilków Morskich (pozostałość osiedla wybudowanego przez Fundację Abegga, w latach 1891-94)<ref></ref>.

Historia

Przed 1817

Nowy Port został lokowany pod koniec XVIII wieku, jako osada portowa konkurencyjna dla Gdańska<ref name="rewitalizacja"/>, jednak osada rybacka istniała już tu wcześniej, przynajmniej od XVI wieku. W XVI wieku na terenie obecnego Nowego Portu odbyła się bitwa pomiędzy wojskami króla Polski Stefana Batorego a miastem Gdańsk, zakończona ugodą. Od tego czasu Nowy Port, leżący faktycznie poza Gdańskiem, był przez Gdańsk lub przez cystersów kontrolowany.


tramwajowa przy ul. Władysława IV
W 1698 został założony cmentarz u zbiegu ulic Władysława IV i Wyzwolenia, na którym chowano żołnierzy z załogi Szańca Zachodniego, a od końca XVIII wieku także mieszkańców, zarówno protestantów jak i katolików. Teren cmentarza był powiększany, po 1855 był przeznaczony już wyłącznie dla ewangelików (katolicy otrzymali odrębny cmentarz). Został zamknięty po 1945 i następnie zlikwidowany, a na jego miejscu powstał skwer<ref name="rzygacz">Cmentarz w Nowym Porcie</ref>.

W 1772, podczas pierwszego rozbioru Polski, teren Nowego Portu, w przeciwieństwie do Gdańska, znalazł się na terenie Prus i powstała w nim komora celna. Władze pruskie, pragnąc zdobyć Gdańsk, chciały osłabić go ekonomicznie, stąd zbudowały pod koniec XVIII wieku osadę portową i zachęcały kapitanów statków, by towary zostawiali już w Nowym Porcie, a nie w Gdańsku. W 1793 również Gdańsk znalazł się w granicach Prus, co spowodowało brak granicy pomiędzy Nowym Portem a Gdańskiem. Ponieważ nie było sensu utrzymywać dwóch portów w tak niewielkiej odległości od siebie, połączono w 1806 oba kapitanaty, tworząc de facto jeden port<ref name="NPI"></ref>. Coraz większy tonaż budowanych statków oraz niski stan rzek Wisły i Motławy spowodował konieczność przebudowy portu gdańskiego (na Motławie) jednakże już w 1807 okazało się, że port w Gdańsku będzie zbyt mały. Spowodowało to wzrost znaczenia portu w Nowym Porcie, który mógł przyjmować znacznie większe jednostki<ref name="Cieślak114"></ref>. W 1812, podczas wojen napoleońskich, na teren państwa pruskiego wkroczyli Rosjanie, oblegając w styczniu 1813 Nowy Port, broniony przez wojska francuskie. Osada wyszła z oblężenia zrujnowana<ref name="NPI"/>, po wojnie jednak nastąpił wielki rozwój osady, a w szczególności portu<ref name="rewitalizacja"/>.

W 1814 w Gdańsku utworzono zarząd policji, który w swoim zasięgu działania miał nie tylko miasto Gdańsk, ale również nieleżący jeszcze w granicach miasta Nowy Port<ref></ref>, którego niewielka część, biorąc pod uwagę granice dzielnicy po reformie z 1992, została włączona do miasta już w 1814<ref name="Cieślak12"></ref>.

1817–1920

W 1817 Nowy Port został przyłączony do Gdańska, a znajdujący się na terenie dzielnicy port morski stał się drugim portem w mieście<ref name="rewitalizacja"/>. Wówczas to Nowy Port zaczął rozwijać się jeszcze bardziej dynamicznie niż wcześniej. W 1831 Gdańsk nawiedziła epidemia cholery. Epidemia ta na terenie miasta rozpoczęła się na terenie Nowego Portu, gdzie zaczęli chorować na nią robotnicy<ref name="Cieślak174"></ref>.

W 1840 port w Nowym Porcie przestał oficjalnie istnieć jako osobny obiekt, gdyż został połączony z portem na Motławie. Dość istotnym impulsem do fuzji stała się ostra zima, która spowodowała odcięcie tradycjnej drogi do portu na Motławie i konieczność przepływania przy nabrzeżu Nowego Portu (Martwą Wisłą)<ref name="Cieślak114-115"></ref>. W latach 40. XIX wieku do Nowego Portu zaczęła docierać komunikacja publiczna. Powozy były własnością prywatną, ale kursowanie było kontrolowane przez miasto<ref name="Cieślak172"></ref>. W tym samym czasie na terenie portu zadebiutowały parowe holowniki, które spowodowały znaczny wzrost przepustowości portu. W 1848 nastąpił bunt robotników portowych, którzy wcześniej holowali statki ręcznie. Władze miejskie zawiesiły działalność służb holownicznych. Holowniki wróciły jednak do służby już w 1849<ref name="Cieślak114-115"/>.

W 1855 katolicy otrzymali własny cmentarz u zbiegu ulic Wolności i Góreckiego, który funkcjonował tylko do 1886. W 1928 jego teren został przekształcony w park, a w latach 60. XX wieku na jego miejscu zbudowano betonowy obiekt usługowy. Nowy cmentarz katolicki został uruchomiony w 1866 przy ul. Góreckiego i funkcjonuje nadal (cmentarz w Nowym Porcie)<ref name="rzygacz" />. W latach 20. XX wieku został powiększony w kierunku wschodnim<ref></ref>.

W latach 1857–1858 zbudowano kościół, który obecnie jest własnością parafii rzymskokatolickiej pw. Św. Jadwigi Śląskiej<ref name="kościół"/>.


W latach 60. XIX wieku gdański port przeżywał trudności gospodarcze, związane z zaniedbaniami i niedoinwestowaniem. W petycji do władz władz pruskich stwierdzono, że w Prusach nie ma drugiego portu, który musi obsługiwać taką ilość statków (około 3000 rocznie) i jednocześnie byłby tak zaniedbany. Gdańska korporacja kupiecka żądała przesunięć środków inwestycyjnych z małych portów na terenie Pomorza Zachodniego na rzecz portu w Gdańsku. Mimo podwojenia żeglugi w Nowym Porcie, w latach 60. Port nie został rozbudowany<ref name="Cieślak144"></ref>. Jedyną istotną inwestycją była wybudowana w 1867 linia kolejowa, łącząca centrum Gdańska z Nowym Portem<ref name="Gdańsk Nowy Port"/>. Linia kolejowa oprócz tego, że spowodowała możliwość całorocznej pracy przeładunkowej na kierunku ląd-statki, spowodowała też rozwój dzielnicy<ref name="Cieślak144"/>.

W 1891 w Nowym Porcie powstała pierwsza linia tramwajowa, łącząca Nowy Port (obecny przystanek kolejowy Gdańsk Brzeźno) z Brzeźnem. Linia ta nie była połączona z żadną inną gdańską linią tramwajową<ref name="historiatramwajów"></ref>. W 1894 otwarto latarnię morską, która oprócz wskazywania drogi okrętom i samolotom, posiadała kulę czasu umożliwiającą synchronizowanie zegarów<ref name="latarnia"/>. W 1899 w Nowym Porcie powstały Gdańskie Tramwaje Elektryczne, będące filią drezdeńskiego Towarzystwa Akcyjnego Kummer. Połączono wówczas sieci tramwajowe, przez co Nowy Port zyskał połączenie tramwajowe z Wrzeszczem przez Brzeźno oraz linię łączącą Nowy Port ze Śródmieściem, przechodzącą przez obecne tereny stoczniowe. W 1899 wybudowano również zajezdnię, służącą do dziś<ref name="historiatramwajów"/>.

Szczególnie dynamiczny okres w rozwoju dzielnicy przypada jednak na początek XX wieku. W latach 1902-1909 w Nowym Porcie powstało 126 nowych budynków mieszkalnych, głównie przeznaczonych dla robotników, szybciej budowano tylko w znacznie większym terytorialnie i ludnościowo Wrzeszczu (364 domy)<ref name="Cieślak248"></ref>. W 1906 dzielnica została skanalizowana<ref name="NPI"/>.

Podczas I wojny światowej produkcja przemysłowa Nowego Portu była podporządkowana celom militarnym, a dotychczasowy port handlowy został przekwalifikowany na port wojenny<ref name="NPI"/>.

W 1919, na skutek kryzysu, jedna z linii tramwajowych do Nowego Portu została zawieszona na niemal cały rok<ref name="historiatramwajów"/>.

1920–1945


Po wejściu w życie postanowień Traktatu wersalskiego Gdańsk stał się wolnym miastem, port został przekazany w zarząd Rady Portu i Dróg Wodnych. Opuszczone przez wojsko koszary przy ul. Kasztanowej/Oliwskiej zostały 11 marca 1922 przyznane na własność rządowi polskiemu, który urządził w nich tzw. etap emigracyjny. W późniejszych latach w obiekcie tym znajdowało się wiele mieszkań zajmowanych przez obywateli polskich pracujących w Wolnym Mieście Gdańsku, świetlica Związku Polaków, szkoła podstawowa Macierzy Szkolnej, sala sportowa, Dom Harcerza oraz kaplica pw. Matki Boskiej Częstochowskiej, której rektorem był ks. Marian Górecki.

W 1928 zajezdnia w Nowym Porcie została zbudowana od podstaw i w tym kształcie istniej bez większych zmian do dziś<ref name="historiatramwajów"/>. W 1929 przeniesiono torowisko z terenów stoczniowych na obecną ulicę Marynarki Polskiej – linia ta otrzymała taki przebieg, jaki ma obecnie<ref name="historiatramwajów"/>.

1 września 1939 ostrzał z okrętu Schleswig-Holstein, cumującego w Nowym Porcie oraz z Latarni Morskiej rozpoczął II wojnę światową. Wielu Polaków mieszkających w dzielnicy zostało w tym dniu aresztowanych. Równocześnie władze niemieckie przejęły dawny kompleks koszarowy przy ul. Kasztanowej/Oliwskiej, gdzie powstał obóz przejściowy Nowy Port (Zivilgefangenenlager Neufahrwasser) oraz komenda obozów jenieckich, pod którą podlegały jeszcze dwa inne obozy na Pomorzu (do 31 marca 1940). W lutym 1945 z Nowego Portu rozpoczęła się ewakuacja niemieckiej ludności Gdańska<ref name="NPI"/>.

30 marca 1945 do Nowego Portu wkroczyły wojska radzieckie. W wyniku działań wojennych port został doszczętnie zniszczony<ref name="NPI"/>.

Nowego Portu

1945–1989

W 1951 utworzono szybką kolej miejską, obsługującą początkowo odcinek Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port<ref name="historiatramwajów"/>.

W 1961 w Nowym Porcie powstał Zespół Szkół Morskich, przekształcony w 1974 w Morskie Liceum Zawodowe, szkoła ta miała za zadanie kształcić przyszłych marynarzy<ref name="zsmors"></ref>. W latach 60. zajezdnia Nowy Port została zmodernizowana<ref name="historiatramwajów"/>.

W latach 70. gdańskie porty szybko się rozwijały, a wraz z nimi rozwijała się dzielnica portowa Nowy Port<ref name="zsmors"/>. W 1984 latarnia morska przestała pełnić funkcję nawigacyjną<ref name="latarnia"></ref>.

Po 1989

15 grudnia 2002<ref name="linia Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port"></ref> lub w 2003 skrócono linię Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port, do przystanku Gdańsk Brzeźno. Linia ta została ostatecznie zamknięta w czerwcu 2004<ref name="Pożegnanie Linii do Gdańska Brzeźna"></ref>.

W 2004 latarnia morska w Nowym Porcie została otwarta dla zwiedzających<ref name="latarnia"/>.

Transport i komunikacja

Komunikacja zbiorowa zaczęła docierać ze Śródmieścia do Nowego Portu w latach 40. XIX wieku, kiedy to do wprowadzono prywatną, ale regulowaną przez miasto komunikację powozową<ref name="Cieślak172"/>.

Kolej


Na terenie dzielnicy znajdują się dwie zamknięte stacje, obsługiwane wcześniej przez SKM w Trójmieście: Gdańsk Nowy Port i Gdańsk Brzeźno.

Linia do Nowego Portu powstała w 1867, początkowo łącząc stację czołową przy Bramie Nizinnej przez tereny ówczesnej wsi Zaspa, z nabrzeżem Kanału Portowego. Linia od początku obsługiwała zarówno przewozy towarowe, jak i pasażerskie. Przed 1938 stacja zmieniła nazwę z Neufahrwasser na Danzig Neufahrwasser<ref name="Gdańsk Nowy Port"></ref>, a stacja Brösen na Danzig Brösen<ref name="Gdańsk Brzeźno"></ref>.

W 1951 powstała szybka kolej miejska, która połączyła Nowy Port z Gdańskiem Głównym<ref name="linia Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port"/>.

15 grudnia 2002<ref name="linia Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port"/> lub w 2003<ref name="Pożegnanie Linii do Gdańska Brzeźna"/> skrócono linię Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port do przystanku Gdańsk Brzeźno.

24 czerwca 2005 ostatecznie zlikwidowano linię Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port. O 18.55 odjechał ostatni pociąg z Gdańska Brzeźna. Przyczyną likwidacji tej linii była niska frekwencja, spowodowana konkurencją ze strony komunikacji miejskiej, a zwłaszcza tramwajów linii 10, 13 i 15<ref name="Pożegnanie Linii do Gdańska Brzeźna"/>

Po likwidacji ruchu pasażerskiego linia jest używana w ruchu towarowym, obsługując port.

W 2006 rozebrano linię kolejową nr 722 prowadzącą do Nabrzeża Wiślanego w Porcie Gdańskim. Ruch pociągów na tej linii był bardzo uciążliwy dla mieszkańców, gdyż biegła ona przez tereny mieszkalne dzielnicy. Powodowało to, że mimo zachowania szczególnej ostrożności i jazdy z maksymalną prędkością 20 km/h dochodziło do kolizji z pociągami<ref name="linia Gdańsk Zaspa Towarowa - Gdańsk Wiślany"></ref>. Zadanie rozebranej linii przejęła nowa linia kolejowa, leżąca już poza terenem Nowego Portu.

Drogi krajowe

W Nowym Porcie, przy przystani promowej, rozpoczyna się droga krajowa nr 1. Droga ta przebiega ulicami Przemysłową, Oliwską, Rybołowców, Wolności, Marynarki Polskiej, a w przeciwnym kierunku, zamiast przez Rybołowców, prowadzi ulicą Władysława IV.

Tramwaje

Na terenie dzielnicy znajduje się zajezdnia tramwajowa oraz pętla uliczna. Do dzielnicy docierają: linia nr 4 z pętli Zaspa przez Kliniczną, nr 5 z pętli Strzyża przez Wrzeszcz i Brzeźno, nr 7 z pętli Chełm Witosa, nr 10 z pętli Siedlce przez Dworzec Główny oraz nr 14 z przystanku "Urząd Miejski" również przez Dworzec Główny. Torowisko na terenie dzielnicy ma kształt podwójnej pętli ulicznej o wspólnym odcinku na ulicy Wolności. Większa pętla prowadzi w kierunku Brzeźna ulicami Rybołówców, Wolności, Władysława IV, Oliwską, mniejsza natomiast w stronę Letnicy ulicami Wolności, Władysława IV, Strajku Dokerów, Góreckiego i Marynarki Polskiej<ref></ref>.

Tramwaje elektryczne pojawiły się w Nowym Porcie już w XIX wieku<ref name="NPI"/>. Linie do Nowego Portu początkowo wielokrotnie zmieniały swój przebieg, obecny przebieg został wytyczony w 1929. Zajezdnia posiada schemat, który bez większych zmian pochodzi z ostatniej modernizacji w latach 60<ref name="historiatramwajów"/>.

Autobusy miejskie

Na terenie dzielnicy jeżdżą autobusy miejskie linii 148 (z Żabianki SKM) i 188 (z Zaspy SKM). Wszystkie autobusy docierają do Nowego Portu od strony Brzeźna<ref name="autobusy"></ref>.

Linia nr 148 łączy Nowy Port z Żabianką SKM. Jedzie przez Nowy Port ulicami Wyzwolenia, Marynarki Polskiej, Wolności (gdzie linia biegnie tą samą drogą co 188 i linie tramwajowe) i Władysława IV do zajezdni tramwajowej. Z powrotem linia prowadzi ulicami Władysława IV, Na Zaspę, Ks. Mariana Grójeckiego<ref name="autobusy"/>.

Linia nr 188 łączy Nowy Port z Zaspą SKM. Jedzie przez Nowy Port ulicami Oliwską, Rybołówców, Wolności (gdzie linia biegnie tą samą drogą co 148 i linie tramwajowe) i Władysława IV do zajezdni tramwajowej. Z powrotem linia biegnie ulicami Władysława IV, Na Zaspę<ref name="autobusy"/>.

Kultura i edukacja

, poświęcony 23 lutego 2002

Galeria Sztuki Współczesnej NPS

W Nowym Porcie znajduje się Galeria Sztuki Współczesnej. Galeria działa od 6 maja 2009, powstała z inicjatywy Marcina Bildziuka<ref></ref>. Galeria funkcjonuje przy powstałym w 2008 Stowarzyszeniu Nowy Port Sztuki<ref></ref>.Od 2009 uczestniczy w projekcie Noc Muzeów. W 2010 w galerii miała miejsce wystawa Tadeusz Kantor Dziś są moje urodziny, zorganizowana w XX rocznicę śmierci artysty we współpracy z Cricoteką - Ośrodkiem Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora<ref></ref>.

Szkoły ponadgimnazjalne

Na terenie Nowego Portu znajdują się dwie szkoły ponadgimnazjalne:<ref></ref>

Sport

Na terenie dzielnicy działa klub Portowiec Gdańsk, założony w 1957<ref name="90minut"></ref> i po 40-letniej przerwie reaktywowany w 2009. Klub posiada drużynę piłki nożnej, w sezonie 2010/11 występującą w A klasie<ref></ref>. Klub rozgrywa swoje mecze na boisku Zespołu Szkół Morskich<ref name="90minut"/>.

Przed II wojną światową na terenie dzielnicy działały: FC Comet Neufahrwasser założony przed 1909, zlikiwdowany przed 1914<ref></ref> oraz działający w latach 1919-1945 SV Neufahrwasser<ref></ref>.

Kościoły i związki wyznaniowe

Kościoły i zakony rzymskokatolickie


Teren dzielnicy znajduje się w granicach rzymskokatolickiej parafii pw. Św. Jadwigi Śląskiej<ref></ref>. Kościół parafialny został zbudowany w latach 1857–1858<ref name="kościół"></ref>.

Na ulicy Oliwskiej znajduje się Morski Kościół Misyjny pw. Niepokalanego Serca Maryi, użytkowany przez franciszkanów reformatów<ref></ref>.

Polityka i administracja

Na terenie dzielnicy Nowy Port działa rada osiedla. Jej siedziba znajduje się przy ul. Oliwskiej 53/55<ref></ref>. W radzie osiedla zasiada 15 osób wybranych w wolnych bezpośrednich tajnych wyborach, w których mogą brać udział mieszkańcy osiedla. Organizacja ta jest tylko jednostką pomocniczą co powoduje, że nie ma de facto władzy w sprawach dotyczących dzielnicy. Głównymi zadaniami statutowym rady jest współpraca z Radą Miejską oraz organizacja życia kulturalnego w dzielnicy Nowy Port<ref></ref>.

Przemysł

Przemysł w Nowym Porcie ma już mniejsze znaczenie niż przed 1945. W przeszłości działały tu rafineria cukru, fabryka melasy, browar Bierbrauerei Richard Fischer oraz gorzelnia. Większość zakładów przemysłowych została zlikwidowana<ref></ref>.

Linki zewnętrzne



Nowy Port
Nowy Port