Miasto




Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce") – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

W różnych państwach kryteria miejskości są różne, najczęściej są to kryteria ludnościowe bądź prawno-administracyjne (prawa miejskie).

Efekt skali

Miasta charakteryzują się większym zagęszczeniem ludzi, co sprzyja większej ilość i różnorodności kontaktów między ludźmi. Przekłada się to na większą produktywność i kreatywność, która rośnie szybciej niż liczba mieszkańców - im większe miasto tym większy (na głowę) np. dochód (w USA w x razy większym mieście suma płac jest średnio większa o x1,12) oraz większa liczba wynalazków i patentów, ale także większa przestępczość (w USA w x razy większym mieście jest średnio x1,16 więcej poważnych przestępstw), czy większa ilość zachorowań na AIDS (w USA w x razy większym mieście jest średnio o x1,23 więcej zachorowań na AIDS). Także szybkość chodzenia jest większa w większych miastach. Jednocześnie większa koncentracja ludzi sprzyja intensywniejszemu wykorzystaniu infrastruktury, która rośnie wolniej niż liczba mieszkańców - im większe miasto tym mniej na głowę np. dróg (w USA w x razy większym mieście jest średnio x0,83 więcej dróg), stacji benzynowych czy kabli elektrycznych <ref></ref>.

Czynniki miastotwórcze

Wśród czynników miastotwórczych można wymienić następujące:

Historia rozwoju miast w Europie

Starożytność

Najstarsze znane założenia urbanistyczne pochodzą z obszarów basenu Morza Egejskiego z epoki brązu, gdzie rozwijały się kultury trojańska, minojska i mykeńska. Ich cechami wspólnymi była przede wszystkim nieregularność ulic, istnienie centralnego placu oraz pałacu, zwanego też domem książęcym. W przypadku kultury minojskiej miasta nie miały fortyfikacji, w celach obronnych wykorzystywano ukształtowanie terenu (miasta lokowano najczęściej na wysokich brzegach morza lub na stokach gór). Cechy odrębnych miast wykazywały także wielkie założenia pałacowe (jak np. w Knossos). Wszystkie trzy kultury przestały istnieć około X-XI w. p.n.e. – na jej miejsce wkroczyła cywilizacja grecka.

W wiekach ciemnych i okresie archaicznym głównym czynnikiem powstawania miast było porzucanie przez ludzi i osiedlanie pod ochroną znaczącej świątyni (okręgu kultowego) lub twierdzy. Miasta takie cechuje nieplanowy rozwój, przez co nie mają jasno wytyczonych granic i umocnień, oddzielenie i niepowiązanie planistycznie agory, zabudowań świątynnych (często umieszczonych poza obrębem właściwego miasta, na akropolach) i domostw, których lokalizacja zależała od korzystnych warunków topograficznych, oraz prostota, wręcz prymitywizm, budynków mieszkalnych.

W 1. poł. V w. p.n.e. Hippodamos z Miletu (prawdopodobnie; jego autorstwo nie jest pewne) opracował nowy układ urbanistyczny, zwany systemem hippodamejskim. System uwzględniał warunki naturalne, perspektywiczny rozwój i funkcjonalność miasta. Obszar przyszłego miasta o wyraźnie zakreślonych granicach dzielono głównymi arteriami wytyczonymi wzdłuż osi północ-południe i wschód-zachód na kwartały. W centralnie usytuowanej części miasta lokowano ośrodek administracyjno-handlowy (agora) i kultowy (akropol), pozostałe kwartały zapełniała zabudowa mieszkalna. Miasto uzupełniał m.in. teatr lokowany w kotlinie na zboczu. Główne i boczne ulice krzyżowały się pod kątem prostym, tworząc geometryczną regularną siatkę. System ten, opierający się na demokratycznej zasadzie równości, był podstawą greckiej urbanistyki aż do pocz. naszej ery, powrócono do niego także w czasach nowożytnych – większość nowo zakładanych miast w Ameryce Północnej od XVII do XX wieku także posiada regularną, hippodamejską siatkę ulic.
Urbanistyka podobna do systemu hippodamejskiego – oparta na regularnej siatce ulic – występowała także w miastach etruskich. Miały one kształt kwadratu lub prostokąta podzielone w krzyż głównymi ulicami, cardo (oś N-S) i decumanus (oś E-W).

W starożytnym Rzymie, z połączenia wzorców etruskich i greckich, wykształciła się forma tzw. castrum Romanum – warownego obozu wojskowego wznoszonego według ściśle określonego planu, mającego kształt kwadratu lub prostokąta, otoczonego zawsze fosą i wałem, często też murem lub palisadą, z czterema bramami. Przy tego typu obozach powstawały osiedla canabae, które często przeradzały się stopniowo w miasta. Castra Romana dały początek takim m.in. Kolonii, Wiedniowi, Paryżowi czy Reims, będąc po rozbiórce wszelkich fortyfikacji jądrem miast średniowiecznych. Zgoła odmiennie sytuacja przedstawiała się w już istniejących miastach, których struktura narastała przez lata, jak np. w Rzymie, gdzie mimo różnych przekształceń układ przestrzenny pozostał nieregularny. Centrum każdego rzymskiego miasta stanowiło tzw. forum, które w odróżnieniu od greckiej agory było nie tyle placem targowym, co pełniło funkcje reprezentacyjne – przy nim lokowano najważniejsze gmachy publiczne, główne świątynie itp.

Średniowiecze

Wczesne średniowiecze

Po zakończeniu wielkiej wędrówki ludów wiele miast rzymskich zostało zniszczonych, wiele znacząco podupadło. Wraz ze zmniejszaniem się liczby ludności skracano mury miejskie, niejednokrotnie także jedynie dawne centra miast, zdolne do obrony, otaczano umocnieniami, a pozostałe obszary zamieniano na pola uprawne bądź dopuszczano do zarośnięcia. Przykładowo, średniowieczny Trewir powstał na 4-metrowej warstwie gruzów miasta rzymskiego.

Jednocześnie Germanie nie mieli żadnej tradycji urbanistycznej, toteż nowe ośrodki miejskie powstawały z wykorzystaniem tradycji rzymskich. Jądrami nowych miast były zazwyczaj castra Romana, odpowiednikiem rzymskiego canabae były tzw. burgum – przedmieścia składające się z kalenicowo ustawionych domów rzemieślnicznych bronione ciągiem zewnętrznych ścian domów i zamknięte bramą. Liczni książęta budowali swoje rezydencje w dawnych miastach rzymskich, legitymując się w ten sposób jako następcy cesarstwa zachodniorzymskiego, np. władcy ostrogoccy w Rawennie, longobardzcy w Pawii, merowińscy w Kolonii.
Nowszym typem miast, powstającym od IV wieku, były tzw. miasta biskupie. Początek dał im Sobór nicejski I w r. 325, który zobowiązał biskupów do stałego przebywania w miastach diecezjalnych. Najważniejszymi elementami takich miast była katedra i plac targowy. Przykładem tego typu ośrodka może być Wormacja. Podobny charakter do miast biskupich miały miasta kolegiackie, z tą różnicą, że tereny kościelne były wyraźnie oddzielone od "części mieszczańskiej".

We wczesnym średniowieczu samowystarczalnymi ośrodkami – de facto samodzielnymi organizmami miejskimi – były często klasztory. Do najsłynniejszych należą m.in. opactwa w Reims i Sankt Gallen. Pochodzący z 820 r. plan tego drugiego uznawany jest za wzorzec idealnego klasztoru-miasta. Wszystkie tego typu organizmy z czasem stały się integralnymi częściami miast, które wokół klasztorów się rozwinęły.

Pełne i późne średniowiecze

Kolonizacja wschodnia
Kolonizacją wschodnią nazywa się planowe akcje osadnicze organizowane od VIII do XIV wieku na terenie Europy Środkowej. Wyróżnia się cztery jej etapy:

Miasta powstające w okresie kolonizacji wschodniej mają podobny kształt przestrzenny: narys zbliżony do prostokąta lub owalu, siatka prostopadłych ulic, prostokątny plac targowy (rynek) z blokiem zabudowy śródrynkowej (w którym był m.in. ratusz), kościół na własnym placu oraz, jeżeli istnieje, zamek na obrzeżach miasta posiadający własne umocnienia.

Typy jednostek osadniczych we Francji
Kształt przestrzenny nowo lokowanych miejscowości we Francji całkowicie różnił się od miejscowości z kręgu kultury niemieckiej. Wyróżnia się trzy typy jednostek osadniczych:
Rozbudowa miast
W przeciwieństwie do rzymskiego castrum Romanum, w którym niemożliwa była żadna rozbudowa (chyba że poprzez powstawanie canabae), miasta średniowieczne, zaplanowane mniej rygorystycznie pozwalały na dalszy rozwój przestrzenny. Rozbudowa miasta mogła przebiegać na kilka sposobów:
Miasta-państwa w średniowieczu


Między XIII a XIV w. nastąpił olbrzymi rozwój urbanistyki w północnych i środkowych Włoszech. Przyczynił się do tego rozpad Włoch na samodzielne księstwa i miasta-państwa, z których największe znaczenie miały: Mediolan, Werona, Florencja, Siena, Ferrara, Genua, Wenecja, Piza i Lukka. Nowe założenia przestrzenne i wielkie dzieła architektury powstawały przede wszystkim dzięki przekazaniu przez rody arystokratyczne władzy mieszczanom i chęci demonstrowania swojej siły politycznej poprzez kształtowanie wyglądu miast. Podobna sytuacja miała miejsce w Niemczech i Niderlandach, gdzie samodzielność uzyskały największe potęgi handlowe basenu Morza Bałtyckiego i Północnego, m.in. Lubeka, Amsterdam, Brugia, Antwerpia, Gdańsk czy Rostock. Wspólnym elementem układu urbanistycznego miast nadmorskich, tak włoskich, jak i niemieckich i niderlandzkich, była (mniejsza lub większa) sieć kanałów utworzona w celu bezpośredniego udostępnienia statkom miejskich magazynów i kantorów.

Podobny charakter do włoskich miast-państw miały wolne miasta Rzeszy w Niemczech. Były to dawne miasta biskupie, które w XIII-XIV wieku zrzuciły władzę duchowną, podlegając bezpośrednio cesarzowi i posiadające własną reprezentacją w Reichstagu.

Miasta idealne epoki renesansu i baroku

), Piero della Francesca
W renesansie pojawiła się koncepcja tzw. miasta idealnego. Głównym źródłem ich projektantów był traktat "O architekturze ksiąg dziesięć" autorstwa rzymskiego architekta Witruwiusza. Twórcą nowych założeń dotyczących ideału miasta był Leonardo da Vinci. Według niego miasto:
Ponieważ zarówno we Włoszech, jak i Niemczech wielkie miasta skoncentrowane były przede wszystkim na przeprowadzeniu wewnętrznych reform i przekształceń, do realizacji utopijnych projektów dochodziło dość rzadko. Do najsłynniejszych należą:
Prawdziwą popularność koncepcja miasta idealnego zdobyła dopiero w okresie baroku. Ich budowa była przez absolutystycznych władców pożądana i wspierana. Główne założenia barokowych miast idealnych:
Najsłynniejsze przykłady barokowych miast idealnych to:

Miasta-twierdze

Rozwój techniki wojskowej, który szczególnie uwidocznił się podczas wojen włoskich (1494-1559) spowodował, że średniowieczne mury miejskie, wieże i baszty przestały być skutecznym systemem umocnień. Zaczęto więc budować twierdze, zastępując mury wałami ziemnymi a baszty – bastionami. Wyróżnia się trzy typy twierdz, tzw. narysy fortyfikacyjne:

Będące z początkami w miarę prostymi systemami składającymi się z pojedynczego wału i pięciokątnych bastionów z czasem przekształcały się, poprzez dodawanie kolejnych elementów, w olbrzymie fortyfikacje zajmujące niejednokrotnie więcej przestrzeni niż położone wewnątrz nich miasto.

Podstawy teoretyczne budowy i zdobywania twierdz obowiązujące do poł. XIX wieku stworzył Sebastian Vauban, przez którego zaprojektowany zespół dwunastu grup warownych na granicach Francji znajduje się obecnie na liście UNESCO.

Wiek XIX

Wiek XIX wywarł największy wpływ na większość współczesnych miast europejskich. To właśnie wtedy ukształtowały się śródmieścia znakomitej części ośrodków miejskich. Główną przyczyną niczym nieskrępowanego rozwoju przestrzennego miast w tym stuleciu było błyskawiczne uprzemysłowienie tychże miast, a możliwy on był dzięki likwidacji przestarzałych fortyfikacji.

Urbanistyka klasycyzmu, czyli końca wieku XVIII i pocz. XIX, przezwyciężyła palladiańską koncentrację motywów antycznych w wyizolowanej, pojedynczej budowli i tworzyła szeroko zakrojone, przejrzyste osie, z ich symetrią i wyznaczeniem dominant. Założenia klasycystyczne są dobrze widoczne w układzie przestrzennym centrum Monachium. W tym drugim zastosowano podział na nieregularne miasto mieszczan na południu i miasto królewskie na północy składające się z trzech arterii odchodzących od zamku miejskiego na zachód, północ i wschód, których dominantami były odpowiednio: Propyleje, gmach uniwersytetu i pałac Maximilianeum.
Klasycyzm nie miał jednak takiego znaczenia dla historii urbanistyki jak druga połowa stulecia, czyli okres tzw. drugiej rewolucji przemysłowej. Jak już wspomniano, rozwój miast determinował rozwój przemysłu, który pociągał za sobą masowy napływ ludności. Niektóre miasta, jak np. polska Łódź, w ciągu kilkudziesięciu lat przekształciły się z prowincjonalnych miasteczek czy nawet wsi w wielkie metropolie o międzynarodowym znaczeniu. Aby zapanować nad boomem budowlanym i nie dopuścić do powstania chaosu przestrzennego, zaczęto prowadzać surowe przepisy budowlane regulujące kształt, wysokość i styl architektoniczny budowli (było to możliwe tym bardziej, że bardzo często w całych dzielnicach właściciele działek korzystali z usług tych samych architektów) oraz tworzyć tzw. plany regulacyjne.

Podstawowym rodzajem zabudowy były kamienice, układające się we w miarę ujednolicone pierzeje, które tworzyły mniej lub bardziej regularne kwartały, niejednokrotnie przypominające starożytny system hippodamejski (za wzorcowy przykład XIX urbanistyki kwartałowej uchodzi barcelońska dzielnica Eixample zbudowana w oparciu o ściśle geometryczne zasady – ulice przecinają się pod kątem prostym, tworząc czworoboczne kwartały pod zabudowę mieszkalną).

Stare części miast stopniowo traciły swoje znaczenie na rzecz nowych dzielnic, gdzie powstawały nowe gmachy publiczne, nowe place publiczne zastępujące staromiejskie rynki itd.; w niektórych przypadkach, np. Warszawa, starówki stawały się dzielnicami biedoty.

Ważnym obiektem, determinującym kierunek rozwoju przestrzennego miasta, był – położony zazwyczaj poza centrum – dworzec kolejowy – cechą wspólną praktycznie wszystkich miast europejskich, które nie zostały zniszczone w czasie wojny bądź okresie późniejszym, jest to, że najbardziej reprezentacyjnymi wielkomiejskimi arteriami są te prowadzące od dworca do ścisłego centrum (centralnego punktu miasta).

W wielu miastach dochodziło do tzw. wielkich przebudów, które poprzedzały, kontrowersyjne do dziś, masowe akcje wyburzeniowe. Do najsłynniejszych należą: wielka przebudowa Paryża w latach 1852-1870 kierowana przez Georges'a Haussmanna podczas której zrównano z ziemią ponad 20 tys. budynków, asanacja praska w latach 1895-1914 w czasie której zupełnie zmieniono oblicze dzielnic Podskalí i żydowskiego Josefova, wspomniana wyżej budowa dzielnicy Eixample w Barcelonie i budowa Ringu wiedeńskiego w latach 1860-1890.

Zakłady przemysłowe, których powstawanie było przyczyną napływu ludności i rozwoju miast, początkowo powstawały w centrach, wtapiały się one resztę w zabudowy – fabryka, kościół i park obok siebie nie były niczym dziwnym. Z czasem jednak uciążliwość przemysłu i pochodzące z fabryk zanieczyszczenia doprowadziły do realizacji koncepcji "rozdziału funkcji miasta". Zakłady zaczęto przenosić na obrzeża tworząc odrębne dzielnice przemysłowe. W ich pobliżu budowano tzw. osiedla robotnicze składające się z tanich (a przez to posiadających niski standard) mieszkań dla robotników, którzy nie musieli dzięki temu codziennie dojeżdżać do pracy czy szukać na własną rękę noclegu. W architekturze takich osiedli wyróżnia się dwa typy budynków: wielorodzinne przypominające XX-wieczne bloki (w Polsce nazywane najczęściej familokami) oraz szeregowe z ogródkami przydomowymi. Charakterystyczną cechą zarówno fabryk, jak i domów dla robotników w całej Europie były nietynkowane elewacje z czerwonej cegły. W wielu przypadkach osiedla robotnicze, zamieszkiwane przez najbiedniejszą ludność, przeradzały się w slumsy; złe warunki na nich panujące były jedną z głównych przyczyn krytyki XIX-wiecznej urbanistyki w czasach modernizmu. Niekiedy osiedla robotnicze powstawały jako samodzielne osady przekształcające się później w miasta.

Pod koniec stulecia rozwinęło się, na obrzeżach miast (choć nie tylko), budownictwo willowe dające początek współczesnym osiedlom domów jednorodzinnych na przedmieściach. Jeszcze przed II wojną światową wille/domy jednorodzinne stały się dominującą formą budownictwa mieszkalnego, zastępując kamienice. W Wielkiej Brytanii, za sprawą Ebenezera Howarda, forma przedmieść wyewoluowała w tzw. przedmieścia-ogrody (różniły się od zwykłych przedmieść znacznym, często przekraczającym połowę całej powierzchni, udziałem terenów zielonych) oraz miasta-ogrody, które były formalnie samodzielnymi, satelickimi ośrodkami miejskimi powstającymi wokół wielkich miast. Ideą miast-ogrodów było połączenie zalet miasta i wsi, "humanitaryzm" (ciasną zabudowę miejską już wtedy wielu uważało za "niehumanitarną") oraz współżycie człowieka z naturą. Pierwszym takim miastem było podlondyńskie Letchworth Garden City, które według projektu Howarda zaczęto budować w 1902 r.

Na terenach szczególnie uprzemysłowionych rozwijało się więcej ośrodków miejskich (zarówno już istniejących, jak i nowo zakładanych, np. w formie osiedla robotniczego), tworzących okręgi przemysłowe. W wielu przypadkach miasta takich okręgów zaczęły tworzyć jedną funkcjonalną całość (albo, jak w Zagłębiu Ruhry czy na Górnym Śląsku, wręcz zlewały w jeden ośrodek) – powstawały pierwsze aglomeracje.

Wiek XX i współczesność

Karta Ateńska

W dwudziestoleciu międzywojennym XIX-wieczna urbanistyka zaczęła być powszechnie krytykowana. Czołowi urbaniści tego okresu głosili potrzebę zaprzestania tworzenia zabudowy kwartałowej i radykalnej zmiany kształtu przestrzennego miast – opartego o bloki mieszkalne budowane pośród kwartałów zieleni przeciętych drogami szybkiego ruchu. Charakterystykę "stanu obecnego" i postulatów, jak mają wyglądać miasta w przyszłości zawiera Karta Ateńska – uchwała końcowego posiedzenia 4. Międzynarodowego Kongresu Architektury Nowoczesnej w 1933 r.

W części poświęconej opisowi cech ówczesnych miast jako negatywne skutki zwartej zabudowy miejskiej wymieniono m.in. zbyt małą powierzchnię mieszkalną na osobę, niewystarczające nasłonecznienie, występowanie zarodków chorób, zbyt małe ilości zieleni, "nieprzystosowanie do mieszkania budowli położonych wzdłuż dróg" i niedobór urządzeń sanitarnych. W rzeczywistości charakteryzowało to najbiedniejsze dzielnice – slumsy powstające na osiedlach robotniczych.

Jako alternatywę dla tego stanu sygnatariusze Karty Ateńskiej postulowali:
Kierunek urbanistyczny, obowiązujący na świecie do połowy lat 70. XX wieku, którego założenia zawarto w Karcie Ateńskiej nazywa się modernizmem. W Europie, w przeciwieństwie do Ameryk czy Azji, początkowo nie znalazł on większego uznania – założenia Karty Ateńskiej zaczęto wypełniać praktycznie dopiero w latach 50. podczas tzw. modernizacji miast, która jednak w pełni przebiegała tylko na Wyspach Brytyjskich. W Europie kontynentalnej ograniczano się głównie do budowy wielkich zespołów mieszkaniowych. Praktycznie jedynym przykładem miasta modernistycznego jest Hawr zbudowany od podstaw po zniszczeniu starego Hawru w czasie wojny. Ponadto znane są przykłady nigdy nie zrealizowanych projektów przebudów miast europejskich. Najsłynniejszym z nich jest pomysł wyburzenia paryskiego śródmieścia i zastąpienia go modelowym miastem "nowoczesnym" składającym się z wieżowców ustawionych w równych kwartałach parkowych autorstwa Le Corbusiera.

II wojna światowa i jej skutki


Zniszczenia II wojny światowej nie miały sobie równych w historii nowoczesnej Europy. Żaden inny konflikt zbrojny w tak wielkim stopniu nie wpłynął na wygląd współczesnych miast, zwłaszcza na terenie Niemiec (ale też ZSRR, Polski, Francji czy Wielkiej Brytanii). Nie mające w większości militarnego uzasadnienia naloty dywanowe alianckiego lotnictwa na prawie wszystkie większe niemieckie miasta, podobnie jak fanatyczne walki o miasta (np. Niemców o Stalingrad, Sowietów o Berlin) doprowadziły nie tylko do śmierci dziesiątek tysięcy osób, ale doszczętnych zniszczeń zabudowy, przekraczających w wielu przypadkach 90%.

Urbanistyka europejska stanęła przed nowym zadaniem – odbudowy zniszczonych miast. Można wyróżnić kilka "typów" odbudów (po średniku przykład miasta):

W żadnym przypadku nie miało miejsce całkowite przywrócenie stanu przedwojennego. Było to sprzeczne z obowiązującą wówczas Kartą Wenecką (dokument traktujący o zasadach konserwacji i restauracji zabytków), która sprzeciwiała się rekonstrukcjom całych zespołów architektonicznych.

Modernizacje miast

Gwałtowny rozwój motoryzacji w latach 50. i 60. spowodował, że układy komunikacyjne miast pochodzący często jeszcze w XIX wieku stawał się niewydolny. Istnienie wąskich, krętych, brukowanych uliczek z torowiskami tramwajowymi połączone z brakiem obwodnic i parkingów powodowały tworzenie ogromnych korków i "duszenie się" zarówno wielkich metropolii, jak i mniejszych ośrodków. Podjęto więc radykalne środki mające na celu stworzenie "miasta dla samochodów" – rozpoczęto wielkie akcje wyburzeniowe w centrach miast, aby na miejscu burzonych budynków (często zabytkowych) budować wielopasmowe drogi szybkiego ruchu z bezkolizyjnymi skrzyżowaniami niejednokrotnie dzielące miasto na kilka części. Budowę nowych arterii połączono z realizacją założeń Karty Ateńskiej – zastępowaniem "niezdrowych" kwartałów zabudową modernistyczną. Tego typu działania nazywane są modernizacjami miast i obecnie powszechnie krytykowane ze względu na niszczenie tkanki miejskiej w celu, który można było osiągnąć w o wiele mniej szkodliwy sposób (obwodnice biegnące poza obszarami zabudowanymi, tunele, rozwój komunikacji zbiorowej itd.).

Nie ma w Europie kraju, gdzie w II poł. XX wieku nie dochodziłoby do działań modernizacyjnych, jednak na największą skalę prowadzone były w Wielkiej Brytanii, będącej pod silnym wpływem trendów amerykańskich (właśnie w USA zapoczątkowano modernizacje miast), oraz w krajach bloku wschodniego. W tych drugich często chodziło jednak nie tyle o wypełnianie postulatów Karty Ateńskiej, co o realizację celów ideologicznych, np. "zastępowanie miast burżuazyjnych socjalistycznymi" czy budowa potężnych kompleksów architektonicznych, względnie realizację planów gospodarczych np. poprzez burzenie całych dzielnic, a nawet miast, pod którymi znajdowały się złoża surowców lub chciano postawić wielkie zakłady przemysłowe. Przykładem może być wyburzenie w latach 80. 7 km² śródmieścia Bukaresztu i wybudowanie na jej miejscu monumentalnej dzielnicy rządowej z Pałacem Parlamentu w centrum czy stuprocentowe zniszczenie w latach 60. i 70. 50-tysięcznego Mostu w zachodnich Czechach w celu eksploatacji znajdujących się pod nim złóż węgla kamiennego.

Wielkie zespoły mieszkaniowe


Jednym z "produktów" urbanistyki modernistycznej są wielkie zespoły mieszkaniowe, zwane potocznie blokowiskami – osiedla, której zabudowę mieszkalną tworzą bloki wielorodzinne.

Ojcem blokowisk jest czołowy urbanista modernizmu, Le Corbusier. Chcąc zapewnić ubogim robotnikom godziwe miejsce do życia, wśród zieleni, światła słonecznego i porządku stworzył tzw. "maszyny do mieszkania", czyli właśnie wielkie zespoły mieszkaniowe. Pierwszym blokiem wybudowanym wg planów Le Corbusiera była oddana w 1952 r. Jednostka Mieszkaniowa (Unité d'Habitation) w Marsylii. Miała 23 rodzaje mieszkań od jednopokojowych po wielkie, dwupoziomowe. W chwili oddania był to największy budynek świata, na 8 piętrze zlokalizowano dwukondygnacyjną ulicę handlową. Na dachu jest m.in. basen, plac zabaw dla dzieci, solarium i klub.

Koncepcje Le Corbusiera trafiły na szczególnie podatny grunt w obozie komunistycznym. Potrzeba nowych mieszkań stale rosła. Bloki wydawały się więc rozwiązaniem idealnym. Budowano więc budynki wielopiętrowe i wieloklatkowe, wykonywane zazwyczaj w technice wielkiej płyty. Bloki stawiano w zespołach, czyli większych grupach i zwykle występujących w zabudowie rzędowej lub w swobodnej kompozycji.

W Europie Wschodniej powstanie charakterystycznych, podobnych do siebie bloków mieszkalnych datuje się na lata 60., 70. i 80. XX wieku. Wówczas osiedla bloków przez lokalne władze traktowane były jako wizytówka nowoczesności. Bloki mieszkaniowe powstawały więc nie tylko w dużych miastach, gdzie ich obecność wydawała się uzasadniona, ale i w małych miasteczkach, a nawet wsiach burząc ład kompozycyjny okolicy.

W wielu przypadkach wzm-y były budowane jako samodzielne miasta-sypialnie przy wielkich kompleksach przemysłowych lub jako przedmieścia dużych miast. Cechą wspólną takich "miast socjalistycznych" był podział na sektory zamieszkiwane przez kilka tysięcy osób oraz istnienie centralnego placu z gmachami użyteczności publicznej (siedziba władz miejskich, partii, centra kultury itp.) i przebiegającej przez niego "magistrali" – głównej ulicy handlowej i kręgosłupa komunikacyjnego przystosowanego do organizowania wielkich manifestacji.

Czasy najnowsze


Urbanistykę modernistyczną odrzucono w Europie Zachodniej w latach 80. Czasy współczesne, czyli okres postmodernizmu cechuje powrót do klasycznych definicji przestrzeni publicznej, wnętrza ulicy i placu, tkanki miejskiej. Przywołuje się wypróbowane historyczne wzorce, zakorzenione w kulturze europejskiej, modyfikując jednak ich znaczenie, przystosowując do ery samochodu. Dąży się do stworzenia przestrzeni przyjaznej człowiekowi, lecz jednocześnie do nierozdzielania funkcji dróg pieszych i kołowych.

Przywraca się istniejącą w XIX w. rangę elewacjom i krawędziom przestrzeni, różnicując jej skalę, wprowadzając przewężenia, przejścia itp. Budynkom nadaje się indywidualny rys, nastawiając się jednak przede wszystkim na ich współudział w kreowaniu przestrzeni. Urbanistyka opiera się na grze przestrzeni pustych i tkanki miejskiej, które są wyraźnie rozgraniczone.

Postmodernizm rehabilituje dawne i tradycyjne miasto, przeciwstawiając się modernistycznemu modelowi osiedla i zastępując go kwartałami i dzielnicami. Podkreśla się znaczenie mieszanej struktury miasta, negując większość postanowień Karty Ateńskiej. W zabudowie mieszkaniowej powszechnym modelem jest zabudowa obrzeżna, odgraniczająca wnętrze kwartału od publicznej ulicy.

Zabudowę wielorodzinną realizuje się na dwa sposoby:

Najpowszechniejszym typem zabudowy jest jednak budownictwo jednorodzinne tworzące wokół miast rozległe przedmieścia. Może to prowadzić do negatywnego zjawiska, jakim jest suburbanizacja.

Odrzucenie modernizmu w rzadkich przypadkach doprowadziło nawet do burzenia osiedli modernistycznych i zastępowania ich dzielnicami postmodernistycznymi. Najsłynniejszym przykładem jest amsterdamska dzielnica Bijlmermeer – wybudowany w latach 70. wielki zespół mieszkaniowy, który na pocz. XXI wieku został zlikwidowany poprzez wyburzenie 3/4 bloków (resztę pozostawiono jako "muzeum modernizmu Bijlmer") i budowę na ich miejscu zabudowy pierzejowej, szeregowej i niskiej wolnostojącej oraz likwidację wszystkich autostrad i dróg szybkiego ruchu wraz ze skrzyżowaniami bezkolizyjnymi i zamienienie ich w zwykłe, jednopasmowe miejskie ulice i pasaże piesze.

Sytuacja prawna

Systemy prawne i administracyjne wielu krajów podchodzą do kwestii nazewnictwa obszarów zurbanizowanych na różne sposoby. W większości krajów Europy kontynentalnej nie stosuje się formalnego rozróżnienia między miastami dużymi a małymi, a miasta nie stanowią zazwyczaj odrębnych jednostek w podziale administracyjnym kraju. Z kolei w krajach anglojęzycznych często istnieje różnorodny i wielostopniowy podział na jednostki o różnych sytuacjach prawnych – od dużych miast (city), przez miasta mniejsze (town), do zurbanizowanych jednostek osadniczych określanych innymi nazwami (m.in. borough, township, municipality), często nie posiadających własnych samorządów.

Polska


W Polsce przyjmuje się następującą definicję prawną: miasto to jednostka osadnicza o przewadze zwartej zabudowy i funkcjach nierolniczych posiadającą prawa miejskie, bądź status miasta nadany w trybie określonym przepisami. Zgodnie z obowiązującą w Polsce ustawą o samorządzie gminnym z 1990 roku (z późn. zmianami) o nadaniu lub zniesieniu statusu miasta decyduje Rada Ministrów w drodze rozporządzenia.

W podziale administracyjnym miasta mają status samodzielnej gminy (gmina miejska) lub - zazwyczaj w przypadku mniejszych miast - wchodzą w skład gminy miejsko-wiejskiej jako jednostka pomocnicza gminy miejsko-wiejskiej. Miasta będące samodzielną gminą mogą z kolei tworzyć jednostki pomocnicze: dzielnice lub osiedla, a także sołectwa (kilka przypadków sołectw w obrębie miasta w Polsce to Karsibór w Świnoujściu, pięć sołectw w Mikołowie oraz sołectwa Białołęka, Brzeziny i Kobiałka położone na terenie dzielnicy Białołęka miasta stołecznego Warszawy). W Polsce miasta zarządzane są przez prezydenta miasta lub burmistrza; w wypadku gminy miejsko-wiejskiej burmistrz jest także organem wykonawczym gminy miejsko-wiejskiej.

66 miast w Polsce ma status miasta na prawach powiatu. Miasta te posiadają wszystkie funkcje i kompetencje przynależne powiatom i realizują zadania powiatów. Pozostają jednak gminami, dlatego zasady ich funkcjonowania określa ustawa o samorządzie gmin, natomiast zadania określa wiele innych ustaw, w tym - ustawa o samorządzie powiatowym.

W Polsce jest 107 miast, na czele których stoi prezydent miasta (historycznie to wszystkie miasta pozostałe po II wojnie światowej w Polsce, a wydzielone z otaczających je powiatów reformą samorządową z roku 1933 oraz miasta, w których prezydent miasta jest organem zarządzającym na mocy przepisów powojennych i reformy ustroju miast z lat 1973-74). Największym miastem będącym samodzielną gminą miejską w Polsce, którym zarządza burmistrz, są 60-tysięczne Tarnowskie Góry, największym miastem w obrębie gminy miejsko-wiejskiej 46-tysięczna Nysa, zaś najmniejszym miastem prezydenckim i zarazem najmniejszym ludnościowo miastem na prawach powiatu 38-tysięczny Sopot.
Ciekawostką jest, również należący do grona miast prezydenckich 39-tysięczny Knurów, który jednak nie jest ani miastem na prawach powiatu, ani siedzibą władz powiatu, a leży w powiecie gliwickim.

Natomiast według obecnych przepisów przywołanej na początku ustawy miastem prezydenckim może być:

1) miasto na prawach powiatu

2) miasto posiadające do roku 1997 status stolicy województwa lub

3) miasto liczące ponad 100 tysięcy mieszkańców

4) miasto posiadające taki status w okresie wcześniejszym.

Ten stan rzeczy powoduje co jakiś czas dyskusje o potrzebie kolejnej reformy ustroju miast polskich, w połączeniu z reformą kształtu powiatów.

O zmianie granic miast, samodzielnie, lub na wniosek zainteresowanych gmin (miast) decyduje Rada Ministrów, nawet w przypadku jeśli miasto jest jednostką pomocniczą gminy (to zastrzeżenie nie dotyczy natomiast obszarów wiejskich na terenie takich gmin miejsko-wiejskich).

Procesy związane z miastami

Urbanizacja charakteryzuje się szybszym tempem wzrostu zaludnienia obszarów centralnych miasta aniżeli obszarów zewnętrznych. Liczba ludności całej aglomeracji wzrasta na skutek dodatniego przyrostu naturalnego i migracji ludności. Napływ ludności do miasta jest wysoki i związany jest ze wzrostem zatrudnienia, głównie w przemyśle.

Suburbanizacja charakteryzuje się szybszym przyrostem ludności na obszarach zewnętrznych aniżeli w centrum miasta. Przyrost naturalny na obszarach zewnętrznych jest wyższy, a niektóre centralne obszary wykazują przyrost ujemny. Okres ten jest okresem rozwoju aglomeracji. Główne miasto traci na znaczeniu i zaczyna chylić się ku upadkowi. O zmianie ludności w dalszym ciągu decydują migracje, zatrudnienie ogółem wzrasta, ale w niektórych centralnych dzielnicach zaczyna występować spadek tej wielkości. Podstawowa rola i zatrudnienie w sferze usług.

Dezurbanizacja charakteryzuje się spadkiem liczby ludności na obszarze centralnym, a następnie również i zewnętrznym. Spadek ten powoduje zmniejszanie się aglomeracji jako całości, tempo migracji ludności z obszarów węzłowych (centralnych) na obszary zewnętrzne i do mniejszych miast przewyższa jej przyrost na obszarach zewnętrznych aglomeracji. W fazie tej funkcje centrów miast ulegają bardzo silnej erozji. Funkcja mieszkaniowa zanika, działalność usługowa nastawiona na zaspokojenie potrzeb ludności też się zmniejsza, funkcja administracyjna i zatrudnienie wzrastają, infrastruktura przeznaczona dla transportu zajmuje coraz większe obszary, co koliduje z funkcja mieszkaniową. Funkcje społeczne i kulturalne spełniane przez centra miast ulegają zmniejszeniu.

Reurbanizacja występuje wówczas, gdy udział ludności obszaru centralnego w ogólnej liczbie ludności rośnie początkowo na skutek zahamowania tempa ubytku, a następnie wzrostu ludności tego obszaru. W procesie odradzania się miasta przeważają siły dośrodkowe, w przeciwieństwie do fazy dezurbanizacji, w której dominowały siły odśrodkowe.

Funkcje miast

Rozróżnia się funkcje egzogeniczne i funkcje endogeniczne miasta. Funkcje endogeniczne to funkcje miasta skierowane do wewnątrz (administracja miejska, część handlu). Funkcje egzogeniczne to funkcje skierowane na zewnątrz miasta (przemysł, turystyka, handel morski itp.).

Funkcje egzogeniczne dzielą się na:
Układy lokalizacyjne miast wg funkcji miasta:
Funkcje miast zależą od przeważającej funkcji i infrastruktury z tym związanej.
Wyróżnia się miasta o funkcji:

Miasto stołeczne

Miasto stołeczne to nazwa zarezerwowana dla stolicy kraju, jest ona również stosowana w nazwach miast pełniących niegdyś tę funkcję, albo miast posiadających formalnie, de iure status stołeczny, lecz de facto nie wypełniających w praktyce administracyjnych funkcji stolicy.
W wielu przypadkach miasta stołeczne posiadają odrębny status administracyjny, często są wydzielone z podziału administracyjnego państwa na specjalnych warunkach.

Warszawa posiadała specjalny status administracyjny w latach 1946-1975, i jako jedno z kilku miast w Polsce (stanowiła wówczas miasto wydzielone, tzw. województwo miejskie). Obecnie ustrój Warszawy reguluje ustawa "Ustrój miasta stołecznego Warszawy " nadając stolicy dodatkowe podziały administracyjne i kompetencje organów (Rady dzielnic).

Największe miasta świata

<div class="thumb" style="width:100%">
<div class="thumbinner"><div style="overflow:auto; overflow-y:hidden; overflow-x:scroll;">
<font size=1>
</font>
</div></div><div class="thumbcaption" style="font-size:smaller;">60 największych miast świata; skróty: A. – Ahmadabad, S. – Surat</div></div>

{ class="sortable wikitable" !Rank
!Numer
!Nazwa miasta
!Populacja
!Objaśnienie<ref>obszar wzięty pod uwagę w zestawieniu</ref>
!Państwo

1
Bombaj
13.922.125<ref name=WG>World Gazetteer estimate for 2009-01-01</ref>
Miasto właściwe
Indie

2
Szanghaj
13.481.600<ref>Shanghai Municipal Bureau of Statistics, Shanghai Statistical Yearbook 2007, Total of permanent population (including "floating population"). Retrieved on 2009-01-29. Total population as of 2006-12-31 of the following districts (core city + inner suburbs): Pudong New Area, Huangpu, Luwan, Xuhui, Changning, Jing'an, Putuo, Zhabei, Hongkou, Yangpu, Baoshan, Minhang, and Jiading.</ref>
Rdzenne dzielnice i położone w pobliżu centrum<ref name=autonazwa1>Jedno z czterech miast wydzielonych w Chinach (直辖市 zhíxiáshì)</ref>
Chiny

3
Karaczi
12.991.000<ref name="SindhDistrictPop2008"> Sindh Bureau of Statistics, Selected Tables of District Development Indicators, 2008; Population (Total) of 1998 Census and 2008 (Projected) (986pdf-file987) Retrieved on 2008-08-05. Including three rural towns (Gadap Town, Bin Qasim Town, and Kiamari Town, as well as six cantonments (Clifton Cantonment, Faisal Cantonment, Karachi Cantonment, Korangi Creek Cantonment, Malir Cantonment and Manora Cantonment) under military jurisdiction.</ref>
Dzielnice miejskie
Pakistan

4
Delhi
12.259.230<ref name=WG/>
Własność miasta
Indie

5
Stambuł
11.289.613<ref name=turkey></ref>
Miasto
Turcja

6
Nowy Jork
11.125.000<ref name="IBGEEstPop"> Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística, Estimativas de População, Estimativas para 1º de julho de 2008 Retrieved on 2008-09-29. Population estimate for 2008-07-01.</ref>
Miasto
Stany Zjednoczone

7
Moskwa
10.452.000<ref name=UN>UN world Urbanization Prospects estimate for 2007</ref>
Własność miasta + Zelenograd
Rosja

8
Seul
10.421.782<ref name="CitypopKoreaSouth">Thomas Brinkhoff, www.citypopulation.de; South Korea, The registered population of the South Korean provinces and urban municipalities Registered population 2007-12-31. Retrieved on 2008-12-31.</ref>
Miasto specjalne
Korea Południowa

9
Pekin
10.123.000<ref name="BeiStatYear2006pop"> Beijing Municipal Bureau of Statistics, Beijing Statistical Yearbook 2008, Total number of permanent population (including "floating population") Retrieved on 2009-03-14. Total population on 2007-12-31(1% sample census) of the two functional areas of 1) Core Districts of Capital Function and 2) Urban Function Extended Districts, including eight fully urban districts. The data is for so-called 'permanent population'; registered population was 7,323,000 the same year.</ref>
Rdzenne dzielnice i położone w pobliżu centrum<ref name=autonazwa1 />
Chiny

10
Meksyk
8.836.045<ref name="CONAPOProy"> Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050 Retrieved on 2008-10-03. Projected population on 2008-06-30.</ref>
Dystrykt federalny
Meksyk

11
Tokio
8.731.000<ref name="StatJapMonthlyCityTokyo"> Statistics Bureau, Japan, Monthly Statistics, Population of Major Cities (988excel-file989) Retrieved on 2008-10-03. Population estimate on 2008-08-01.</ref>
23 okręgi specjalne
Japonia

12
Dżakarta
8.489.910<ref name=DKCS>Penduduk Provinsi DKI Jakarta: Penduduk Provinsi DKI Jakarta Januari 2008 (Demographics and Civil Records Service: Population of the Province of Jakarta January 2008) Retrieved on 2008-10-25.</ref>
Dystrykt stołeczny
Indonezja

13
Sao Paulo
8.310.212<ref></ref>
Właściwe miasto
Brazylia

14
Lagos
7.937.932<ref name=Metropolitan_Lagos_population>Summing the 16 LGAs making up Metropolitan Lagos (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Lagos Island, Lagos Mainland, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:
</ref>
Zasięg objęty statystyką
Nigeria

15
Kinszasa
7.843.000<ref name=UN/>
Miasto-prowincja
Demokratyczna Republika Konga

16
Teheran
7.797.520<ref>Iran 2006 Census, Tehran Province (990excel-file991) Population of the 22 districts of the city (shahr) of Tehran, excluding other administrative units within the shahrestan and the bakhsh of Tehran. Retrieved on 2008-10-31.</ref>
Właściwe miasto
Iran

17
Lima
7.605.742<ref>INEI 2007 Census Results</ref>
Prowincja<ref>Złożona z 43 niezależnych dzielnic</ref>
Peru

18
Londyn
7.556.900<ref>UK Office of National Statistics -- mid-2007 population estimate for London region</ref>1187 436<ref>Composed of 32 independent borough councils</ref>1188 43711891190191191 4381192 7.155.052<ref name="DANEproj20052009"> [http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/poblacion/proyepobla06_20/ProyeccionMunicipios2005_2009.xls Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Proyecciones de población municipales por área, 2005-2009, a junio 30. (998excel-file999) Retrieved on 2008-10-02. Projected population on 2008-06-30.</ref>
Dystrykt stołeczny
Kolumbia

20
Hongkong
6.985.200<ref name="HongKongMid2008"> Census and Statistics Department, Hong Kong; Population figures from mid-2001 to mid-2008 (1000pdf-file1001) Retrieved on 2008-10-03. Estimated population on 2008-06-30. Including 'usual' and 'mobile' residents, but excluding temporary visitors.</ref>
Specjalny okręg administracyjny
Chiny

21
Bangkok
6.972.000<ref name="ThaiKeyStat2007"> National Statistical Office Thailand, Key Statistics of Thailand 2007; Chapter 1.9, Population Projections (1 July) by Region and Sex 1002(embedded in huge 121MB zipped file!)1003 Retrieved on 2008-10-01. Projected de facto population as of 2008. The registered (de jure) population was 5,695,956 in 2006. </ref>
Okręg administracyjny
Tajlandia

22
Kair
6.758.581<ref name="Capmas2006"> Central Agency for Public Mobilisation and Statistics, Population and Housing Census 2006, Governorate level, Population distribution by sex (1008excel-file1009) For Cairo, figure is an adjusted census result, as Helwan governorate was created on the 17th of April 2008 from a.o. parts of the Cairo governorate. </ref>
Gubernatorstwo
Egipt

23
Dhaka
6.737.774<ref name="BangladeshStatPock2007"> Bangladesh Bureau of Statistics, Statistical Pocket Book, 2007 (1010pdf-file1011) 2007 Population Estimate. Accessed on 2008-09-27. </ref>
Aglomeracja
Bangladesz

24
Ho Chi Minh (Sajgon)
6.650.942<ref name="Statistical office in Ho Chi Minh City">Statistical office in Ho Chi Minh City, accessed November 27, 2008</ref>
Prowincja miejska
Wietnam

25
Lahaur
6.318.745<ref name="GeoHivePunjabLahore"> GeoHive, Pakistan - The Punjab - Administrative units 1998 Census result for Lahore District. Accessed on 2008-09-28. The UN estimated the population of Lahore to be 6,577,000 in 2007. However, that estimate is based on now obsolete administrative boundaries for the Lahore Metropolitan Corporation. The administrative boundaries for Lahore was changed in 2001, when it was transformed from Metropolitan Corporation into a City District. The City District includes the old Metropolitan Corporation as well as the surrounding district. The District of Lahore had a total of 6,318,745 inhabitants in 1998, compared to 5,143,495 for the Metropolitan Corporation. Current, but vague, estimates puts the population of the district at somewhere between 7.5 and 10 millions. </ref>
Okręg miejski
Pakistan

26
Rio de Janeiro
6.161.047<ref name="IBGEEstPop" />
Miasto
Brazylia

27
Tiencin
5.800.000<ref>Tianjin Statistical Information Net. Retrieved on 2009-01-29. Total population as of 2005-11-01 of the following districts (core city + inner suburbs): Heping, Hedong, Hexi, Nankai, Hebei, Hongqiao, Dongli, Xiqing, Jinnan, and Beichen. Excludes the separate urban area of Binhai.</ref>
Rdzenne miasto i dzielnice w pobliżu centrum<ref name=autonazwa1 />
Chiny

28
Chongqing
5.780.000
Miasto właściwe<ref name=autonazwa1 />
Chiny

29
Bagdad
5.337.684<ref name=WG/>
Miasto właściwe
Irak

30
Bangalore
5.310.318<ref name=WG/>
Aglomeracja
Indie

31
Kalkuta
5.080.519<ref name=WG/>
Aglomeracja
Indie

32
Santiago de Chile
4.985.893<ref name="ChileProjProv"> Instituto Nacional de Estadística, Chile; Proyecciones de población al 30 de Junio 1990-2020, Region Metropolitana de Santiago; Provincias (1012excel-file1013) Retrieved on 2008-10-03. Projected population on 2008-06-30. </ref>
Prowincja<ref>Złożona z 32 niezależnych części</ref>
Chile

33
Singapur
4.839.400<ref name="Sing2008pop"> Statistics Singapore, Population (Mid-Year Estimates) Retrieved on 2008-10-03. Estimated population on 2008-06-30, including Singapore residents plus non-residents. Population of Singapore citizens and residents was 3,642,700 on 2008-06-30.</ref>
Państwo-miasto
Singapur

34
Kanton
4.653.131<ref name=statfi>City and region database of Statistics Finland</ref> <small>(2002-12-31)</small>
Rdzenne dzielnice
Chiny

35
Sankt Petersburg
4.596.000<ref>City of Saint Petersburg Official Portal, Russian Census estimates</ref>
Właściwe miasto
Rosja

36
Wuhan
4.593.410<ref name=statfi/> <small>(2002-12-31)</small>
Rdzenne dzielnice
Chiny

37
Madras
4.590.267<ref name=WG/>
Aglomeracja
Indie

38
Rijad
4.465.000<ref name=UN/>
Właściwe miasto
Arabia Saudyjska

39
Surat
4.274.429<ref>Mid-year Population Estimates, Surat Municipal Corporation</ref> <small>(mid-2008 est.)</small>
Aglomeracja
Indie

40
Aleksandria
4.110.015<ref name="Capmas2006"/>
Gubernatorstwo
Egipt

41
Rangun
4.088.000<ref name=UN/>
Aglomeracja
Birma (Myanmar)

42
Hajdarabad
4.025.335<ref name=WG/>
Aglomeracja
Indie

43
Shenyang
3.995.531<ref name=statfi/> <small>(2002-12-31)</small>
Właściwe miasto
Chiny

44
Ahmadabad
3.913.793<ref name=WG/>
Aglomeracja
Indie

45
Ankara
3.901.201<ref name=turkey/>
Miasto
Turcja

46
Johannesburg
3.888.180<ref name=ZA/>
Metropolia
Republika Południowej Afryki

47
Los Angeles
3.849.378<ref name=us>U.S. Census Bureau estimates for 2006</ref>
Miasto właściwe
Stany Zjednoczone

48
Abidżan
3.802.000<ref name=UN/>
Zespół miejski
Wybrzeże Kości Słoniowej

49
Jokohama
3.650.000<ref name="StatJapMonthlyCityYokohama"> Statistics Bureau, Japan, Monthly Statistics, Population of Major Cities (1014excel-file1015) Retrieved on 2008-10-03. Population estimate on 2008-09-01.</ref>
Właściwe miasto
Japonia

50
Pusan
3.615.101<ref name="CitypopKoreaSouth" />
Miasto specjalne
Korea Południowa

51
Kapsztad
3.497.097<ref name=ZA>Statistics South Africa, Community Survey, 2007, Basic Results Municipalities (1016pdf-file1017) Retrieved on 2008-03-23.</ref>
Metropolia
Republika Południowej Afryki

52
Durban
3.468.086<ref name=ZA/>
Metropolia
Republika Południowej Afryki

53
Berlin
3.426.354<ref></ref>
Cały kraj związkowy z miastem
Niemcy

54
Pune
3.337.481<ref name=WG/>
Aglomeracja
Indie

55
Pjongjang
3.255.388<ref>United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1-15 October 2008 (1018pdf-file1019) Retrieved on 2009-03-01.</ref>
Miasto specjalne
Korea Północna

56
Madryt
3.213.271<ref>INE (2008)</ref>
Miasto
Hiszpania

57
Kanpur
3.144.267<ref name=WG/>
Aglomeracja
Indie

58
Jaipur
3.102.808<ref name=WG/>
Aglomeracja
Indie

59
Buenos Aires
3.050.728<ref>Population projections (1020pdf-file1021)</ref>
Dystrykt stołeczny
Argentyna

60
Nairobi
3.038.553<ref>UN OCHA, Estimate for mid-2008</ref>
Prowincja
Kenia

}

Źródła

Zobacz też


Zestawienia:

Linki zewnętrzne



Stadt
City
Ville