Międzynarodowy alfabet fonetyczny

Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA; fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.

Jest on szeroko stosowanym środkiem standaryzacji zapisu fonetycznego dla wszystkich języków świata. Większość znaków IPA została zaczerpnięta wprost z alfabetu łacińskiego lub stworzona na jego podstawie, część pochodzi z alfabetu greckiego, a część została stworzona specjalnie na jego potrzeby.

Międzynarodowy alfabet fonetyczny to wynik wieloletniej pracy fonetyków zrzeszonych w International Phonetic Association (Międzynarodowym Towarzystwie Fonetycznym), założonym w Paryżu w 1886 roku. Zarówno Towarzystwo, jak i stworzony przez nie alfabet, znane są pod nazwą IPA. W ciągu swego istnienia alfabet IPA był kilkakrotnie zmieniany. Znaczne modyfikacje wprowadzono w 1989 roku, po konferencji w Kilonii. Następne zmiany przyniósł rok 1993. Najnowsza wersja alfabetu została opublikowana w roku 2005.

Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne zaleca, by transkrypcję fonetyczną umieszczać w nawiasach kwadratowych: „[ ]”. Z kolei transkrypcja fonemiczna powinna być umieszczana między znakami ukośnika: „/ /”.

Samogłoski

Poniżej przedstawiono samogłoski kardynalne wpisane w tzw. czworokąt samogłosek. Pokazuje on względną wysokość i przedniość samogłosek, nie jest jednak w stanie pokazać ich okrągłości. Dlatego na poniższym rysunku przyjęto konwencję, że gdy symbole występują w parach, symbol z prawej strony oznacza samogłoskę zaokrągloną, natomiast symbol z lewej strony, samogłoskę niezaokrągloną. Samogłoski występujące pojedynczo, z wyjątkiem [], są niezaokrąglone.
<div style="background:transparent;">
{ cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent;"
style="text-align:center; font-size:smaller;"
style="width:70px; text-align:right;"
style="width:60px;" Przednie
style="width:60px;"
style="width:60px;" Centralne
style="width:60px;"
style="width:60px;" Tylne

style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" Przymknięte
style="height:210px;" 5 7 <div style="position:relative;"><div style="background:transparent; position:absolute; top:0px; left:0px;">
{ style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent;"

style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent;"

<div style="position:absolute; left:44%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;" class="nounderlines">
</div>
<div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;" class="nounderlines">
</div>
}
</div></div>

style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" Prawie przymknięte

style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" Półprzymknięte

style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" Średnie

style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" Półotwarte

style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" Prawie otwarte

style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" Otwarte
}
</div>

Spółgłoski (płucne)

Pojedyncza artykulacja

Podział w kolumnach wg miejsca artykulacji; w rzędach wg sposobu artykulacji. Spółgłoski umieszczone po lewej stronie komórek tabeli są bezdźwięczne, po prawej – dźwięczne.

{ class="wikitable" style="text-align: center"
style="vertical-align: center; font-size: x-small; height: 3em"
style="font-size: 90%;"
! style="width: 4em;" Dwu‐23wargowe
! style="width: 4em;" War‐24gowo‐25zębowe
! style="width: 4em;" Zębowe
! style="width: 4em;" Dzią‐26słowe
! style="width: 4em;" Zadzią‐27słowe
! style="width: 4em;" Retro‐28fleksyjne
! style="width: 4em;" Podnie‐29bienne
! style="width: 4em;" Miękko‐30podnie‐31bienne
! "2" style="width: 4em;" Języcz‐32kowe
! "2" style="width: 4em;" Gar‐33dłowe
! "2" style="width: 4em;" Nagło‐34śniowe
! "2" style="width: 4em;" Krta‐35niowe
style="font-size: 120%;"
! style="font-size: x-small; text-align:left" Nosowe
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines" "3"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines" "2"
"6" style="background:#ccc"  
style="font-size: 120%;"
! style="font-size: x-small; text-align:left" Zwarte
class="nounderlines"
class="nounderlines" p̪ b̪
class="nounderlines" "3"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines" "2"
"2" style="background:#ccc"  
class="nounderlines" "2"
class="nounderlines" style="width: 1em;"
style="width: 1em; background:#ccc"  
style="font-size: 120%;"
! style="font-size: x-small; text-align:left" Szczelinowe
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines" style="width: 1em;"
class="nounderlines" "2" style="width: 1em;"
class="nounderlines" style="width: 1em;"
class="nounderlines" "2" style="width: 1em;"
class="nounderlines" style="width: 1em;"
class="nounderlines" "2" style="width: 1em;"
class="nounderlines" "2" "2"
style="font-size: 120%;"
! style="font-size: x-small; text-align:left" Aproksymanty
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines" "3"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
 
 
 
style="font-size: 120%;"
! style="font-size: x-small; text-align:left" Drżące
class="nounderlines"
class="nounderlines" "3"
class="nounderlines"

style="background:#ccc"
class="nounderlines" "2"
"2" style="background:#ccc"
class="nounderlines" "2" я*
"2" style="background:#ccc"  
style="font-size: 120%;"
! style="font-size: x-small; text-align:left" Uderzeniowe
class="nounderlines" ⱱ̟^†
class="nounderlines" ⱱ^†
class="nounderlines" "3"
class="nounderlines"
 
style="background:#ccc"
"2"  
"2" style="background:#ccc"  
class="nounderlines" "2" ʡ̯
"2" style="background:#ccc"  
style="font-size: 120%;"
! style="font-size: x-small; text-align:left" Boczne szczelinowe
"2" style="background:#ccc"
class="nounderlines" "3"
class="nounderlines" *   
class="nounderlines" *   
class="nounderlines" *   
"2"  
"7" style="background:#ccc"  
style="font-size: 120%;"
! style="font-size: x-small; text-align:left" Boczne aproksymanty
"2" style="background:#ccc"
class="nounderlines" "3"    
class="nounderlines"
class="nounderlines"
class="nounderlines"
"2"  
"7" style="background:#ccc"
style="font-size: 120%;"
! style="font-size: x-small; text-align:left" Boczne uderzeniowe
2 style="background:#ccc"  
class="nounderlines" 3
class="nounderlines" *
class="nounderlines" ʎ̯
class="nounderlines" ʟ̆
"2"  
"7" style="background:#ccc"  
}

Uwagi:

Gwiazdki (*) oznaczają dźwięki nieposiadające (jeszcze) swojego oficjalnego symbolu IPA.
Znak sztyletu (†) oznacza znak IPA, który jeszcze nie został umieszczony w zestawie Unicode. Od maja 2005 r. w sytuacji takiej znajduje się znak spółgłoski uderzeniowej wargowo-zębowej (). Została już zgłoszona propozycja dodania tego symbolu do Unikodu<ref>http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/N2945.pdf ISO/IEC JTC 1/SC 2/WG 2 Proposal summary form to accompany submissions for additions to the repertoire of ISO/IEC 10646; JTC1/SC2/WG2 N2945</ref>. Zastępczo używa się iżycy ѵ.
Obszary zaznaczone kolorem szarym oznaczają dźwięki uważane za niemożliwe do wyartykułowania.

Koartykulacja

style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" class="nounderlines"
Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna

style="text-align:center; font-size:larger;" class="nounderlines"
Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna

style="text-align:center; font-size:larger;" class="nounderlines"
Półotwarta wargowo-podniebienna

style="text-align:center; font-size:larger;" class="nounderlines"
Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna

style="text-align:center; font-size:larger;" class="nounderlines"
Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna dźwięczna

style="text-align:center; font-size:larger;" class="nounderlines"
Szczelinowa zadziąsłowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna

style="text-align:center; font-size:larger;" class="nounderlines"
Półotwarta boczna zębowa welaryzowana
}

Spółgłoski (niepłucne)

valign=top
! "2" Mlaski
! "2" Iniektywne
! "2" Ejektywne
valign=top class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;"
Dwuwargowy
style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;"
Dwuwargowa
style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;"
Na przykład:
valign=top class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
Laminalny dziąsłowy („zębowy”)
style="text-align:center; font-size:larger;"
Dziąsłowa
style="text-align:center; font-size:larger;"
Dwuwargowa
valign=top class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
Apikalny (za)dziąsłowy („retrofleksyjny”)
style="text-align:center; font-size:larger;"
Podniebienna
style="text-align:center; font-size:larger;"
Dziąsłowa
valign=top class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
Laminalny zadziąsłowy („podniebienny”)
style="text-align:center; font-size:larger;"
Miękkopodniebienna
style="text-align:center; font-size:larger;"
Miękkopodniebienna
valign=top class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
Boczny dziąsłowy („lateralny”)
style="text-align:center; font-size:larger;"
Języczkowa
style="text-align:center; font-size:larger;"
Szczelinowa dziąsłowa
}

Afrykaty i podwójna artykulacja

Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) oraz spółgłoski z podwójną artykulacją są w IPA reprezentowane przez dwa znaki połączone łuczkiem. Alternatywnie, dla niektórych afrykat można użyć jedego znaku – ligatury.

! Łączenie
! Ligatura
! Opis
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"
afrykata dziąsłowa bezdźwięczna
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"
afrykata dziąsłowa dźwięczna
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"
afrykata zadziąsłowa bezdźwięczna
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"
afrykata zadziąsłowa dźwięczna
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"
afrykata dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"
afrykata dziąsłowo-podniebienna dźwięczna
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"  –
afrykata boczna dziąsłowa bezdźwięczna
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"  –
zwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"  –
zwarta wargowo-miękkopodniebienna dźwięczna
class="nounderlines"
style="text-align:center; font-size:larger;"
style="text-align:center; font-size:larger;"  –
nosowa wargowo-miękkopodniebienna
}

Jednostki suprasegmentalne

style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;"
Akcent główny

style="text-align:center; font-size:larger;"
Akcent poboczny

style="text-align:center; font-size:larger;"
Długość (samogłoska długa lub geminata)

style="text-align:center; font-size:larger;"
Półdługość

style="text-align:center; font-size:larger;"
Dodatkowa krótkość

style="text-align:center; font-size:larger;"
Podział sylabowy

style="text-align:center; font-size:larger;"
Połączenie międzywyrazowe
}

Intonacja

style="text-align:center; font-size:larger;"
Pauza krótsza

style="text-align:center; font-size:larger;"
Pauza dłuższa

style="text-align:center; font-size:larger;"
Intonacja wznosząca

style="text-align:center; font-size:larger;"
Intonacja opadająca
}

Tony

Do oznaczania tonów w IPA można używać znaków diakrytycznych albo specjalnych liter tonalnych.

style="text-align:center; font-size:larger; width:4em;" albo
Bardzo wysoki

style="text-align:center; font-size:larger;" albo
Wysoki

style="text-align:center; font-size:larger;" albo
Średni

style="text-align:center; font-size:larger;" albo
Niski

style="text-align:center; font-size:larger;" albo
Bardzo niski

style="text-align:center; font-size:larger;"
Wznoszący

style="text-align:center; font-size:larger;"
Opadający

style="text-align:center; font-size:larger;" e
Przesunięcie zstępujące

style="text-align:center; font-size:larger;" e
Przesunięcie wstępujące
}

Znaki diakrytyczne

Diakrytyki to małe znaczki umieszczone obok symboli IPA aby pokazać dokładną wymowę<ref name=IPA15>International Phonetic Association, Handbook, p. 14-15.</ref> "Pod-diakrytyki" (znaczki normalnie umieszczane poniżej symbolu IPA) mogą być umieszczane nad znakiem mającym descender (potocznie nazywany ogonem), e.g. <ref name=IPA15/>.

"Bezkropkowe" i, <>, jest używane, kiedy kropka interferowałaby z diakrytykami. Inne symbole IPA mogą występować jako diakrytyki, aby przedstawić fonetyczne szczegóły: (fricative release), (dyszaco dźwięczny), (preglottalizacja), (epentetyczna szwa), o (dyftongizacja). Bardziej zaawansowane diaktrytki pojawiły się w Rozszerzonym IPA dla dokładniejszego zapisania wymowy.

{ class="IPA wikitable"
! 4Diakrytyki sylabiczności

style="text-align:center; font-size:larger;"
Zgłoskotwórcze
style="text-align:center; font-size:larger;"
Niezgłoskotwórcze

! 4Consonant-release diacritics

style="text-align:center; font-size:larger;"
Przydech^a
style="text-align:center; font-size:larger;"
Bez plozji

style="text-align:center; font-size:larger;"
Plozja nosowa
style="text-align:center; font-size:larger;"
Plozja boczna

! 4Diakrytyki dźwięczności

style="text-align:center; font-size:larger; width:4em;"
Bezdźwięczne
style="text-align:center; font-size:larger;"
Dźwięczne

style="text-align:center; font-size:larger; width:4em;"
Dysząco dźwięczne^b
style="text-align:center; font-size:larger;"
Skrzypiąco dźwięczne

! 4Diakrytyki artykulacji

style="text-align:center; font-size:larger; width:4em;"
Zębowe
style="text-align:center; font-size:larger;"
Językowo-wargowe

style="text-align:center; font-size:larger;"
Apikalne
style="text-align:center; font-size:larger;"
Laminalne

style="text-align:center; font-size:larger;"
Advanced
style="text-align:center; font-size:larger;"
Retracted

style="text-align:center; font-size:larger;"
Centralizacja
style="text-align:center; font-size:larger;"
zbliżenie do szwy

style="text-align:center; font-size:larger;"
3 Podwyższenie ( = Spółgłoska szczelinowa dziąsłowa dźwięczna)

style="text-align:center; font-size:larger;"
3 Obniżenie ( = spółgłoska półotwarta dwuwargowa)

! 4Diakrytyki koartykulacji

style="text-align:center; font-size:larger;"
Mniej zaokrąglone
style="text-align:center; font-size:larger;"
Bardziej zaokrąglone

style="text-align:center; font-size:larger;"
Labializowane
style="text-align:center; font-size:larger;"
Palatalizowane

style="text-align:center; font-size:larger;"
Welaryzowane
style="text-align:center; font-size:larger;"
Faryngalizowane

style="text-align:center; font-size:larger;"
3 Welaryzowane lub faryngalizowane

style="text-align:center; font-size:larger;"
Uniesiony korzeń języka
style="text-align:center; font-size:larger;"
Obniżony korzeń języka

style="text-align:center; font-size:larger;"
Nosowe
style="text-align:center; font-size:larger;"
Rotacyzacja
}

Uwagi: a Aspiracja spółgłosek dźwięcznych również jest dźwięczna. Wielu lingwistów woli jeden z diakrytyków przeznaczonych do dyszącej dźwięczności.; b Niektórzy lingwiści stosują ten symbol dyszącej dźwięcznosci tylko do sonorantów i transkrybują obstruenty jako .

Stan głośni może być dokładnie oddany za pomocą diakrytyków. Seria spółgłosek przedniojęzykowych zwartych od otwartej do zamkniętej głośni to (zobacz dźwięczność):

{ class="IPA wikitable"

style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" []
bezdźwięczna
style="text-align:center; font-size:larger;" []
dysząco dźwięczna

style="text-align:center; font-size:larger;" []
luźno dźwięczna
style="text-align:center; font-size:larger;" []
"zwykła" dźwięczna

style="text-align:center; font-size:larger;" []
sztywno dźwięczna
style="text-align:center; font-size:larger;" []
skrzypiąco dźwięczna

style="text-align:center; font-size:larger;" []
glottalizacja
}

Linki zewnętrzne

Lista symboli IPA dialektów angielskich
Lista znaków IPA w języku niemieckim
Oficjalna strona internetowa IPA
Znaki diakrytyczne stosowane w IPA
Przykłady (głównie) symboli niealfabetycznych stosowanych w IPA
Darmowe czcionki Unicode ze znakami IPA:
- Gentium
- Charis SIL
- Doulos SIL
- SIL93

Internationales Phonetisches Alphabet
International Phonetic Alphabet
Alphabet phonétique international

Polska