Mazury


Mazury (dawn. , Mazowsze Pruskie, Mazury Pruskie, niem. Masuren) – kraina historyczno-etnograficzna w Polsce północno-wschodniej. Geograficznie jest częścią Pojezierza Mazurskiego i Pojezierza Iławskiego, administracyjnie wchodzi w skład województwa warmińsko-mazurskiego.

Etymologia nazwy

Nazwę Mazury wprowadziły władze pruskie w XIX wieku. Rzeczownik Mazur pochodzi od przedrostka maz- (brudzić, smolić, mazać) – pierwotnie słowo maź, oznaczało smołę i dziegć, pochodzi od zamieszkujących tutejsze lasy smolarzy – do którego dodano przyrostek -ur. Wyraz ten znany był od XV wieku. Mazury stanowią liczbę mnogą<ref>Poradnia językowa</ref>.
Bezpośrednie pochodzenie nazwy należy wiązać z Mazowszem, jako, że w dawnej polszczyźnie Mazur to mieszkaniec Mazowsza, czyli dzisiaj powiedzielibyśmy – Mazowszanin (nazewnictwo to było jeszcze w końcu XIX w., czego liczne ślady znajdujemy w powieści Chłopi Reymonta). Migracja ludności z północnego Mazowsza na tereny Prus (wynikało z dobrych stosunków państwa krzyżackiego i dzielnic z północnego Mazowsza), to przede wszystkim napływ Mazurów-Mazowszan. Nazwa Mazury pochodzi więc od Mazurów-Mazowszan, zasiedlających te tereny. Za Mazury uważa się polskojęzyczną część Prus Wschodnich, co dodatkowo potwierdza tę hipotezę.

Mazury a Warmia

Mieszkańcy Mazur, w odróżnieniu od sąsiedniej Warmii, w okresie przed II wojną światową byli w większości protestantami (luteranie, inaczej członkowie kościoła ewangelicko-augsburskiego). Wraz z reformacją narodziła się odrębność krainy – wiara stała się głównym wyznacznikiem ludności zamieszkującej Prusy. Katolicka Warmia do 1772 r. wchodziła w skład Polski, pozostała część kraju przeszła na protestantyzm.

Mazury, w przeciwieństwie do Warmii, nigdy nie stanowiły odrębnej jednostki administracyjnej ani pod względem kościelnym, ani świeckim, dlatego nie da się ustalić ścisłych granic dla Mazur. Mazurzy byli to Prusacy wyznania protestanckiego mówiący po polsku lub mazursku. Przed 1945 rokiem byli germanizowani. W okresie powojennym byli polonizowani oraz wyjeżdżali do Niemiec Zachodnich. Obecnie (2008 r.) w regionie żyje około 5 tys. Mazurów. We współczesnej branży turystycznej określenie Mazury rozszerzyło swoje znaczenie: wszędzie, gdzie na północnym wschodzie Polski występują jeziora, pagórki i lasy, mówi się o Mazurach. Współczesny podział administracyjny województwa warmińsko-mazurskiego obejmuje także Elbląg, który jednak nigdy ani do Warmii, ani do Mazur nie należał<ref name="warmaz"/>.

Podział Prus Wschodnich w 1945 r. ułatwił określenie granic Mazur. Mazury to dzisiaj polska część dawnych Prus Wschodnich bez Warmii, Prus Górnych, Powiśla i Żuław.

Nazewnictwo miejscowości

W latach 1945–1950 Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych ponownie nazwała miejscowości i obiekty fizjograficzne (rzeki, jeziora) na terenie całych Prus, aby przywrócić lub często nadać nową, polską nazwę. Istniejące niektóre wcześniej w polskim piśmiennictwie lub lokalnej mowie nazwy, przemianowano na nowe, wcześniej nie używane, związane m.in. z zasłużonymi dla regionu postaciami:

Gleby i rolnictwo

Struktura gleb jest mocno zróżnicowana. W okolicach Kętrzyna występują czarne ziemie i gleby brunatne a na południu lekkie piaszczyste. Urozmaicona rzeźba terenu znacznie wpływa na obniżenie wartości rolniczej gleb.

.

.

Warunki naturalne

Krajobraz regionu został ukształtowany przez ostatnie zlodowacenie około 14&nbsp;000–15&nbsp;000 lat temu. Z tego okresu pochodzi, znaleziony w okolicach Giżycka, fragment rogu renifera<ref name="JRudnicki2006"></ref>.

Najwyższy szczyt Mazur – Dylewska Góra położona jest na wysokości 312 m n.p.m.

.

Klimat

Turystyka

.

Atrakcją turystyczną są Pola Grunwaldzkie, na których w 1410 r. wojska polsko-litewskie pokonały Krzyżaków.

Sieć kanałów wodnych łączących liczne jeziora jest atrakcją dla żeglarzy i wodniaków.

Jeziora i cieki wodne

. Do największych należą:

Wiele jezior jest połączonych kanałami żeglownymi (kanały mazurskie, Kanał Elbląski). .

.

Krajobraz

Charakterystyczne elementy krajobrazu:

Pałace i dwory


Spełniały one nie tylko funkcje użytkowe i reprezentacyjne ale także gospodarcze. Składały się zwykle z położonej w centrum rezydencji z założeniem parkowym; cmentarzem rodowym; ze stawami. Obiekty te stanowiły niegdyś centra kultury i rolnictwa i są przykładem znaczących osiągnięć architektury europejskiej dawnych czasów. Po II wojnie światowej zostały zamienione w magazyny i PGR-y – co doprowadziło do ich znacznej dewastacji<ref name="JRudnicki2006"/>.

Na uwagę zasługują:

Cmentarze

Na terenie Warmii i Mazur obecnie znajduje się około 3200 cmentarzy. Najwięcej z nich to cmentarze ewangelicko-augsburskie.
Historia cmentarzy zaczyna się dopiero w XVIII wieku – wtedy to zmieniło się nastawienie ludności do śmierci. Grób stał się miejscem upamiętnienia człowieka a nie tylko miejscem złożenia zwłok. Powstała sztuka nagrobna, groby zaczęły zdobić epitafia. Cmentarz stał się gajem – przedsionkiem raju<ref name="JRudnicki2006"/>.

Na Mazurach można wyróżnić cmentarze wiejskie, rodzinne, wojenne, cmentarze leśne.
Cmentarze wiejskie sytuowane były przy kościołach i dopiero w XIX wieku wprowadzono zakaz chowania zwłok w obrębach siedzib ludzkich. Każda wieś miała swój cmentarz leżący zwykle na wzniesieniu. Położenie cmentarzy zdradzają w krajobrazie kępy drzew tworzące zespoły zielonych alejek. Zwykle układ alejek zbudowany jest na planie krzyża. Na cmentarzach ewangelickich przeważają gatunki iglaste<ref name="JRudnicki2006"/>.

Cmentarze rodowe położone są zwykle w atrakcyjnych krajobrazowo miejscach i na wzniesieniach. Charakterystyczny jest tu grobowiec rodziny Fahrenheidów – słynna piramida w Rapie.

Cmentarze z I wojny światowej. Stanowią proste układy kompozycyjne, skromne w formach. Na nich spoczywają żołnierze niemieccy i rosyjscy polegli w latach 1914–1915.

Obecnie (2008 r.) mazurskie cmentarze niszczeją w zapomnieniu. Zdewastowano groby, kwatery pozbawiono metalowych krzyży i zdobionych ogrodzeń, zniszczone i rozkradzione zostały płyty nagrobne i kamienne pomniki<ref name="JRudnicki2006"/>.

Architektura mazurskiej wsi

Typowa historyczna zabudowa wiejska składała się przede wszystkim z kościoła z wieżą posadowionego w centrum wsi, karczmy, folwarku oraz regularnej kępy drzew na wzniesieniu gdzie znajdował się cmentarz. Typowymi obiektami w mazurskich wsiach były także budynki kuźni, wiatraka, remizy strażackiej, młyna i szkoły. Najwięcej wsi czynszowych powstało na podstawie przywileju lokacyjnego<ref name="JRudnicki2006"/>.

Cechy wyróżniające budownictwo mazurskie to przede wszystkim:

Zdobione były drzwi, szczyty i okienne obramienia. Nowsze budynki mieszkalne często wyposażone są w ganki<ref>Polska drewniana</ref>.

.

Mazurskie wsie miały kształt ulicówek – położonych wzdłuż drogi, rzeki albo, rzadziej, kształty owalne – gdy chałupy budowano wokół np. kościoła lub stawu<ref name="przewodnik"></ref>.

W II połowie XIX wieku budownictwo murowane zaczęło wypierać drewniane. Powstawały charakterystyczne budynki mieszkalne i użytkowe z czerwonej cegły. Za panowania gaulaitera Ericha Kocha w latach 30 XX wieku masowo powstawały charakterystyczne kochówki – niewielkie, parterowe domki pokryte tynkiem z dwuspadzistym dachem o charakterystycznej linii z lekko wklęsłymi bokami<ref name="JRudnicki2006"/>.

Wyposażenie wnętrz

.

.

Kultura

Wśród cyklicznych imprez kulturalnych na Mazurach na uwagę zasługują:

Kultura ludowa

Już Krzyżacy mieli problemy z obrzędowością Prusów
Ustęp z ''Układu Dzierzgońskiego'' narzuconego przez Krzyżaków stłumionemu powstaniu pruskiemu w 1249 r.

.

Do 1945 r. na mazurach nieznany był zwyczaj łamania się opłatkiem a świąteczne choinki zaczęto stawiać w domach dopiero około 1910 r.<ref name="mragowo"/>

Kolęda mazurska

Posłuchajcie z weselem, z weselem, z weselem!
Co się dnia tego, casu dawnego w Betlejem, w Betlejem, zapewnie stało,
a już podało ludziom wsem, ludziom wsem!
Narodził się Chrytus Pan, Chrystus Pan, Chrystus Pan
zubogi pany, chtóry nad pany, panem sam, panem sam;
niniał wcesności, by wziecne włości
sprawziuł nam, sprawziuł nam.
Ach synecku jedyny, jedyny, jedyny,
coś w ludzkiem ciele ucierzpsiał wziele, bez wziny, bez wziny.
Wszystkie trzymając, a w mocy mając krainy, krainy.
Karol Małłek<ref name="mragowo"/>

Dwanaście dni pomiędzy Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli miało określać pogodę, jaka będzie panować w każdym miesiącu nadchodzącego roku oraz przepowiadano przyszłość. Okres ten nazywano dwunastkami:
  • Jeśli Boże Narodzenie przypadało w niedzielę, zima miała być ciepła, wiosna wilgotna a lato przyjemne, jesień wilgotna, zboża miały być obfite w małżeństwach miał panować pokój.
  • Jeżeli w Boże Narodzenie panowała piękna pogoda, nadchodzący rok miał przynieść dużo pięknego zboża.
  • Jeśli w pierwszy dzień po Bożym Narodzeniu panowała piękna pogoda, przychodzący rok miał przynieść niesnaski<ref>Herody AD 2006</ref>.
Od nowego roku po wsiach chodziły zespoły przebierańców, zwanych Napierkami, Klonami, Szymonami<ref name="mragowo">Mrągowo</ref> – ubranych w maski kóz, baranów, niedźwiedzi. W ostatni dzień roku urządzano psotowanie – zatykano kominy, malowano szyby. W ostatni dzień karnawału Mazurzy urządzali najczęściej składkowe zabawy i bawiono się do północy. W Świętego Jana przestrzegano zakazu przychodzenia obcych do domu, nie zbierano niektórych ziół. Po tym dniu dziewczęta rzucały wianki na wodę, pod poduszki kładły wianki z macierzanki – by przyśnił się przyszły mąż. Odpowiednikiem polskich dożynek był mazurski Plon. W Zaduszki karmiono dziadów proszalnych pod kościołami. Na weselach tańczono kosejdera, żabkę, dziada, chodzonego. Po drugim dniu wesela pannę młodą przeprowadzano do nowego domu. Tydzień po weselu były poprawiny i pierwszą wizytę młodzi składali rodzicom małżonki<ref name="stroje"/>.
W mazurskiej wyobraźni występował cały szereg demonów: topników (topiących w jeziorach ludzi), ogników i mar. Mazurskie diabły przybierały postacie zwierząt i ptaków, mieszkały w lasach i na bagnach. Mogły być złe lub dobre. Demon Kłobuk miał przybierać postać czarnego kurczaka<ref name="Cywiński"/>.
Wierzono w czarownice, które miały odbierać krowom mleko i rzucać uroki na młode zwierzęta i dzieci. Złym mocom zapobiegano kładąc siekiery w narożach obór, liczono wspak jednocześnie spluwając, wiązano czerwone wstążki. Głównym motywem twórczości ludowej był diabeł i chytra baba z którymi wiążą się ludowe przysłowia i powiedzenia np.
  • Przez babę do diabła,
  • Gdzie diabeł nie może tam babę pośle<ref name="stroje"/>.

Literatura ustna

Wróżba długowieczności.
Kukaweczko, panieneczko,
Licz, licz, licz,
Wiele latków jeszcze będę żyć.
Występowały także powiedzonka nieprzyzwoite:
Ja mam takie rzemiosło,
Co mi w koło obrosło,
A jak bieda przytłoczy,
Toć i woda wyskoczy.
(Oko)
Leży panna kole drogi,
Rozłożyła ręce, nogi.
(Socha)

Mazurskie stroje ludowe


Ubiory letnie

Kobiety latem ubierały się w westki albo kabaty oraz spódnice, a pod nie zakładały odspodki. W domach poruszały się boso a do pracy w polu w chodziły w klocach. Mężatki zawsze zakładały kabaty a dziewczęta staniki. W polu mężatki przewiązywały spódnice fartuchem a na głowy zakładały lniane chusty. Kobiety w kwiecie wieku zwano grózkami – nosiły się podobnie jak mężatki. W chłody zakładały tzw. watówki – ocieplane halki futrowane.
Zimą panie zakładały koszule i suknie z długimi rękawami, barchanowe wistki. Nogi chroniły strykowane pończochy i kloce. W pracy nosiły samodziałowe pasiaste fartuchy. Głowy chroniły czarnymi wełnianymi chustami a ręce wełniane rękawiczki.
Nosiły też białe nie zdobione czepki, a na nie czerwone, zielone, niebieskie zawiązywane od tyłu chustki. Mazurki nosiły czarne buciki sznurowane do połowy łydki<ref name="stroje">Z Kłobukiem po Mazurach</ref>.

Panowie ubierali się w białe, lniane koszule i długie, obcisłe, lniane spodnie (zwane portkami lub buksami). W chłody dodatkowo nakładali czerwone, brunatne lub niebieskie kamizelki tzw. westy a na nie niebieskie albo granatowe marynarki tzw. żakiety lub jaką. Na nogi wkładali skórzańce, klumpy, korki – długie buty. Panowie głowy chronili szarymi filcowymi lub słomianymi kapeluszami.
Na ubiór roboczy składały się: lniane koszule, kalesony z flaneli (powłóczki), czarny półkoszulek, westki, flanelowe spodnie. W pracach przydomowych obuwano drewniaki albo klumpy. Na nogi zakładano wełniane pończochy a na głowy baranie czapki<ref name="stroje"/>

Narodzone dzieci ubierano we flanelowe koszulki. Do uroczystości chrztu dzieci ubierano w pieluszki i jaczki, na głowę zakładano myckę<ref name="stroje"/>.

Przemysł

Infrastruktura

Ważniejsze drogi
  • Międzynarodowa E 77 relacji Gdańsk – Olsztynek – Nidzica – Warszawa – Kraków – Budapeszt (jako droga krajowa oznaczona nr 7),
  • Nr 16 relacji Grudziądz – Olsztyn – Augustów – Ogrodniki,
  • Nr 51 relacji Olsztynek – Olsztyn – Bezledy,
  • Nr 63 relacji Rudziszki – Węgorzewo – Giżycko – Pisz - (...) - Sławatycze
  • Ekspresowa nr 50 (projektowana) relacji Tczew – Elbląg – Grzechotki.

Sieć drogowa i obiekty inżynierskie są niedokapitalizowane i w złym stanie technicznym.

Kolej
Połączenia lotnicze
  • Główny port lotniczy (drugorzędny) znajduje się w Szymanach koło Szczytna – obecnie (2008 r.) jedynie loty czarterowe.
  • Lokalne, małe lotniska znajdują się w Kętrzynie (Wilamowo) i Giżycku (Grajwo).
Drogi wodne

Ruch graniczny

Przejścia graniczne:

Drogowe
  • Bezledy-Bagrationowsk (Iława Pruska),
  • Gronowo-Mamonowo (Święta Siekierka) podległe pod Placówkę SG w Braniewie
  • Gołdap-Gusiew (Gąbin)
Kolejowe
  • Braniewo-Mamonowo,
  • Skandawa-Żeleznodorożnyj (Gierdawy),
  • Bartoszyce (Głomno)-Bagrationowsk (obecnie nieczynne)

W/w przejścia graniczne podlegają pod Warmińsko-Mazurski Oddział Straży Granicznej w Kętrzynie.

Pisarze i poeci związani z Mazurami

oraz bojownicy o polskość Mazur

Rys historyczny

Początki osadnictwa

Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą sprzed 15 tys. lat. Odkryto tu ślady kultury łużyckiej XIII–V w. p.n.e<ref>Jezioro.com</ref>. Później pojawili się Prabałtowie VI–V w. p.n.e. a po nich plemiona germańskie wraz z kulturą wielbarską.

W trzech pierwszych wiekach naszej ery uformował się szereg mniejszych i większych zespołów typu plemiennego. Grupy te w VI i VII wieku wytworzyły 3 główne wspólnoty odpowiadające początkowym formom związków plemiennych:
  • Zespół galindzki sformowany przez Galindów, wraz z później wyodrębnionymi plemionami Bartów i Sasinów;
  • Zespół jaćwieski obejmujący: Jaćwież, Sudawię, Dainowię i Polleksię;
  • Zespół estyjski w którego skład weszły: Sambia, Skalowia, Nadrowia, Natangia, Warmia, Pogrzania i Pomezania)<ref name="nazewnictwo"/>.

To właśnie Zespół estyjski został później nazwany Prusami. Jak twierdzi dr Alina Naruszewicz-Duchlińska rozszerzenie nazwy Prusy na Galindię i Barcję to pozostałość historiografii średniowiecznej<ref name="nazewnictwo"/>.

Plemiona pruskie


O zamieszkujących Prusy plemionach dowiadujemy się z prac kronikarza krzyżackiego Piotra Dusburga.

W latach wczesnego średniowiecza tereny Mazur zamieszkiwały plemiona:
  • Pomezanów – Nazwa pochodzi prawdopodobnie od słowa pomedian – kraj pod lasami<ref name="nazewnictwo">Alina Naruszewicz-Duchlińska NAZEWNICTWO NA WARMII I MAZURACH</ref>
  • Pogezanów – Nazwę wywodzi się od pruskiego słowa pagudian, oznaczającego kraj porośnięty zaroślami<ref name="nazewnictwo"/>
  • Warmów – Nazwa pochodzi od słowa wurmen i oznacza czerwoną ziemię,
  • Natangów – Natangia oznacza krainę o spływających wodach<ref name="nazewnictwo"/>
  • Galindów – Nazwę Galindia wywodzi się od wyrazu galas, oznaczającego koniec, kres. Za granicami Galindii nie mieszkało żadne plemię pruskie stąd była określana jako kraj położony na końcu świata<ref name="nazewnictwo"/>.
  • Sasinów – Staropruski wyraz sasins znaczy zając. Czasami określa się te tereny nazwą ziemią zajęcy.
  • Jaćwingów (Sudowia, Jaćwierz), Sudowia wzięła swą nazwę od rzeki Suduone (Sudonia) (dzisiejsza Szeszupa)<ref name="nazewnictwo"/>
  • Bartów,
  • Sambów – Sambia prawdopodobnie pierwotnie oznaczała kraj nizinny lub rolniczy (od pruskiego same – rola)<ref name="nazewnictwo"/>
  • Nadrowów – Otrzymała nazwę od pruskiego słowa druvis oznaczającego barć, wydrążone drzewo<ref name="nazewnictwo"/>
  • Skalowów. – Skalowia pochodzenie nazwy jest różnie interpretowane wywodzi się ją z języka litewskiego i wiąże się z określeniem leśnego kraju albo z zaginioną nazwą jednego z większych dopływów Niemna<ref name="nazewnictwo"/>.

Plemiona te nigdy nie utworzyły jednolitego państwa co ułatwiło ich podbój przez zakon krzyżacki.

Nazwa Prusy pojawiła się po raz pierwszy w połowie IX wieku w Geografie Bawarskim jako Bruzi<ref name="JRudnicki2006"/>. W X wieku w kronice Ibrahim ibn Jakuba odnotowano: Z Mesko sąsiadują na wschodzie Rus, a na północy Borus. Pierwszy zapis w łacińskiej formie językowej znajduje się w „Dagome iudex”. Brzmi on następująco: Pruzze usque in locum, quo dicitur Russe, czyli Prusowie aż do miejsca, gdzie się Ruś nazywa. W żywocie św. Wojciecha, pochodzącym z początków XI wieku oddano wahania misjonarza, który się zastanawiał utrum Liuticenses […] an Pruzzorum fines adiret czyli czy do Lutyków, czy też do Prusów obrać drogę. Nazwa Prusowie przyjęła się na trwałe w europejskim nazewnictwie od XI wieku, wypierając używane dotychczas określenie Estowie (Aesti)<ref name="nazewnictwo"/>

Ibrahim ibn Jakub, żydowski kupiec, który około 965 roku dotarł do kraju Polan, wymienia nazwę Brus<ref name="JRudnicki2006"/>.

Język pruski należał do tej samej grupy językowej co litewski i łotewski<ref name="JRudnicki2006"/>.

Kupców do tej krainy przyciągał od wieków bursztyn<ref name="JRudnicki2006"/>.

Pierwsze zapiski o Prusach pojawiają się w relacjach podróżników rzymskich, wspominających o siedzibach Estów (Prusów), Galindów i Sudinów<ref name="JRudnicki2006"/>.

Język pruski

Pierwotnie Prusowie posługiwali się tylko swoim własnym językiem. Był zróżnicowany dialektalnie. Dialekty staropruskie i jaćwieskie zachowały szereg cech archaicznych, niewystępujących w innych językach wschodniobałtyckich, np. zachowanie prabałtyckiego ō, dyftongów ai, ei, grupy dl. Utrzymała się w nich także odrębność spółgłosek nosowych. Przetrwała także pierwotna forma dopełniacza liczby pojedynczej z końcówką -ās, z pierwotnego -o-so. Języki bałtyckie, do których zalicza się również pruski uważane są za najbardziej archaiczne spośród języków indoeuropejskich i najbliższe językowi praindoeuropejskiemu<ref name="nazewnictwo"/>.

Kurhany


Około VI wieku p.n.e. na terenach Półwyspu Sambijskiego i Mazur wykształca się z grup osadniczych kultura kurhanów zachodniobałtyckich<ref name="JRudnicki2006"/>. Śladami ich istnienia są pozostałości wznoszonych na wzniesieniach niewielkich kurhanów z warstwą ciałopalną pod nasypem.
Przestrzeń kurhanu ograniczają kamienne kręgi oddzielające przestrzeń sacrum które jednocześnie wyznacza horyzont świata zmarłych. Kamienno-ziemne nasypy bronią wejścia do miejsca pochówku.

W dorzeczu Pregoły, w Nadrowii, w miejscowości Romowe, jak uważają niektórzy badacze, mieścił się najważniejszy pruski ośrodek religijny<ref name="JRudnicki2006"/>. Zamieszkiwał tam kapłan Krywe, którego Dusburg w swojej kronice nazywa Pruskim papieżem<ref name="JRudnicki2006"/>.

Bursztyn – skarb Prusów

Na terenie zamieszkiwanym przez Prusów występował bursztyn. Kopano go na półwyspie Sambijskim i w Galindii. Sprzyjało to rozwojowi wymiany handlowej z Rzymianami. Powstał szlak bursztynowy. Gabriel Rzączyński w XVIII wieku cytując starszą literaturę i własne spostrzeżenia, wymienia około 40 miejscowości w tym około połowa między Gdańskiem a Kłajpedą, gdzie występował bursztyn<ref>Ruciane Nida</ref>.

Zakon krzyżacki

Z początkiem XIII wieku książęta: Władysław Odonic, Konrad Mazowiecki, Mściwój I (książę gdański), Leszek Biały (książę krakowski) Henryk Brodaty (książę śląski), rozpoczynają akcję chrystianizacyjną na terenach Prus.

W 1233 rozpoczyna się podbój Prus. Wzięli w nim udział rycerze z Polski, Czech a także krajów europy zachodniej. Prusowie zorganizowali nieudane powstania i w 1283 ich tereny zostały opanowane.

Papież Innocenty IV w 1243 wydzielił diecezje: sambijską, chełmińską i pomezańską – w których panowanie sprawowali Krzyżacy oraz diecezję warmińską pod zarządem Biskupa Warmińskiego. Był to moment podziału terytoriów Prusów na Warmię i Mazury.

14 marca 1440 w Kwidzynie powstaje Związek Pruski – konfederacja szlachty i miast pruskich skierowana przeciw Krzyżakom.

Napływ osadników XIV–XVIII

.

Mazury pod panowaniem Hohenzollernów

W 1618 roku władzę w Prusach przejęła dynastia Hohenzollernów. Ówczesna polityka uwikłała kraj w wiele wojen i ostatecznie
doprowadziła do uniezależnienia Prus od Polski. W 1656 roku Fryderyk Wilhelm, elektor brandenburski, zawarł z królem szwedzkim przymierze skierowane przeciw Polsce. Jesienią 1656 roku do Prus wtargnęli Tatarzy, pustosząc wiele wsi i miasteczek. W następnym roku Tatarzy ponownie napadli południowo-wschodnie Prusy. Spłonęły wtedy m.in. Gołdap i Dubeninki. Tysiące kobiet i mężczyzn wzięto w jasyr. Zabierano konie, bydło i owce. Po podpisaniu traktatów walewsko-bydgoskich (1657 r.) i w wyniku pokoju zawartego między Polską i Szwecją w 1660 roku w Oliwie Fryderyk Wilhelm zwany „Wielkim Elektorem” przestał być lennikiem Polski stał się suwerennym władcą w Prusach Książęcych<ref name="JRudnicki2006"/>.

Królestwo Prus

W wyniku koronacji w Królewcu Fryderyka I na króla w 1701 roku w Prusach powstało królestwo.
Następcy Fryderyka: Fryderyk Wilhelm I i Fryderyk II Wielki przekształcili Prusy w państwo militarne i biurokratyczne. Społeczeństwo zostało podporządkowane państwu. Upowszechniano oświatę, rozbudowywano ulice, sztuczne kanały. Wprowadzono uprawę ziemniaków<ref name="JRudnicki2006"/>.

Epidemia dżumy, wojna, kontrybucje

Lata 1709–1711 to epidemia dżumy pustoszącej pruskie miasta i wsie. Ludność zmniejszyła się o jedną trzecią. Rozpoczęto akcję kolejnej kolonizacji. W latach trzydziestych, na wyludnione przez zarazę tereny, sprowadzono emigrantów z arcybiskupstwa salzburskiego. Kolejne cierpienia przyniosła wojna siedmioletnia i kontrybucje nałożone na Prusy<ref name="JRudnicki2006"/>.

Oświata

W okresie panowania Fryderyka I powstają na Mazurach szkoły ludowe a w 1714 roku pierwsze szkoły elementarne. Szkoły utrzymywane były przez gminy, urzędy dominialne, chłopów i miejscową szlachtę. Obowiązywał podatek zależny od wielkości majątku. 11 grudnia 1845 roku ukazała się ustawa szkolna w której państwo pruskie starało się wywierać większy nacisk na jakość pracy szkół. W leśniczówkach i majątkach, w których uczyło się najwyżej kilkoro dzieci, naukę prowadziły prywatne nauczycielki. W 1873 roku do szkół wprowadzono obowiązkowy język niemiecki. W okresie panowania Bismarcka język polski wyeliminowano ze szkół, urzędów i kościołów. W drugiej połowie XIX w. obrońcy mowy polskiej: Krzysztof Celestyn Mrongowiusz i Gustaw Marcin Gizewiusz pisali memoriały, protesty i artykuły przeciw rugowaniu języka polskiego z nauczania. Ich memoriał, Gustaw Gizewiusz, dostarczył królowi Prus. W wyniku tych działań król odwołał radcę szkolnego Rettiga<ref name="przewodnik"/>.

Pierwszy rozbiór Polski

Konsekwencja rozbioru Polski w 1772 roku było połączenie Prus z Pomorzem i Brandenburgią. Od tego momentu zaczęły funkcjonować nazwy urzędowe: Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie. Zabór nowych terytoriów otworzył nowe rynki zbytu. Rozkwitł handel i rzemiosło<ref name="JRudnicki2006"/>.

XIX wiek

.

I wojna światowa

Powstanie II Rzeczypospolitej i klęska Prus zapoczątkowały spór o przynależność Mazur. Na Warmii, Mazurach i Powiślu przeprowadzono plebiscyt mający określić do kogo mają należeć te dominia. Wyniki głosowania były dla Polski niekorzystne – 97% ludności opowiedziało się za przyłączeniem Mazur do Niemiec.

Lata 30. i wybuch II wojny światowej

Z początkiem lat 30 XX w. organizacje hitlerowskie na Mazurach uzyskują silne poparcie. Rządy NSDAP doprowadziły do zaniku bezrobocia, zdynamizowały rozwój gospodarczy. Poprawił się stan zamożności mieszkańców. Mazurzy otrzymali pełne prawa obywateli III Rzeszy<ref></ref>.

W roku 1933 zaczęła się pogarszać sytuacja działaczy polskich na Mazurach. Jan Boenigk został aresztowany. Gustaw Leyding trafił do więzienia. Grożono chłopom przyznającym się do polskości i posyłających dzieci do polskich szkół. Działalność ta przyniosła efekty – wielu przenosiło dzieci do szkół niemieckich, w wyniku czego polskie szkoły były zamykane. Mazurzy o polskich korzeniach wypisywali się ze Związku Polaków w Niemczech<ref name="trzeciarzesza">Trzecia Rzesza</ref>.

W Berlinie w 1938 r. w trakcie I Kongresu Polaków w Niemczech powstało Pięć prawd Polaka wypowiedzianych przez dr Jana Kaczmarka.

Jesteśmy Polakami!
Wiara ojców naszych jest wiarą naszych dzieci!
Polak Polakowi bratem!
Co dzień Polak narodowi służy!
Polska Matką naszą – nie wolno mówić o Matce źle!<ref name="trzeciarzesza"/>

Wybuch wojny stał się początkiem eksterminacji polskich działaczy. Zakazany był druk książek religijnych w języku polskim. 10 tysięcy miejscowości zmieniło nazwy na "bardziej" niemieckie.

Ze względu na przygraniczne, strategiczne położenie w Prusach znajdowały się liczne obiekty militarne: koszary wojskowe, kwatery dowódców, bunkry, schrony i umocnienia. W 1939 roku przeprowadzono tu koncentrację wojsk mających uderzyć na Polskę, a w 1941 roku na Związek Radziecki. W gospodarstwach pracowało wielu robotników przymusowych z podbitych krajów.

Jesienią 1944 roku rozpoczęła się ofensywa wojsk III Frontu Białoruskiego i II Frontu Białoruskiego. Rosjanie wkraczają na teren Mazur. Na rozkaz Ericha Kocha rozpoczyna się ewakuacja cywilów.

Ludność ucieka na zachód – w stronę morza, skąd na statkach przewożona jest do Niemiec. Ludzie zamarzają na drogach i toną w jeziorach. Z 2,3 milionów mieszkańców Prus Wschodnich sprzed radzieckiej ofensywy do marca 1945 roku pozostało tylko 400 tysięcy<ref name="JRudnicki2006"/>.

  • W prawdopodobnie największej tragedii morskiej w dziejach ludzkości około 10000 ewakuowanych ginie po storpedowaniu przez radziecki okręt podwodny statku Wilhelm Gustloff<ref>63 minuty, które nie wstrząsnęły Światem</ref>.


W gruzach legły m.in.: Ełk, Szczytno, Olsztynek, Nidzica, Działdowo; wiele mniejszych miejscowości i wsi.

Okres powojenny


Po II wojnie światowej decyzją podjętą na konferencji w Teheranie i ostatecznie w Poczdamie Mazury weszły w skład państwa polskiego. Wytyczenie granic nastąpiło 16 sierpnia 1945. Terytorium Prus Wschodnich podzielone zostało na części północną – którą wcielono do Związku Radzieckiego i południową – która znalazła się w granicach Polski.

Także terenowi przedstawiciele polskich władz, w stosunku do ludności mazurskiej, działali bezprawnie<ref name="luka">Luka w życiorysie Gustawa Leydinga-Mieleckiego.</ref>.

Mazurski działacz społeczny dr Edward Szymański w artykule pt. Położenie gospodarcze ludności mazurskiej w województwie olsztyńskim pisał: [...] Z ogólnej ilości około 400 000 ludności wiejskiej zamieszkującej tereny mazurskie za czasów niemieckich, w trzydziestu paru tysiącach gospodarstw mniejszych i kilkuset majątkach, obecnie zostało tylko około 100 000 osób, z których część mieszka w gospodarstwach mniejszych, a reszta stanowi służbę folwarczną. [...]<ref name="Kartki"/>

Mieczysław Moczar wojewoda olsztyński od października 1948 do kwietnia 1952 przedwojennych bojowników o polskość Warmii i Mazur uznał za wrogów klasowych. Taka postawa ówczesnych władz powodowała wyobcowanie mazurskich patriotów i była przyczyną ich wyjazdów do Niemiec. Tak się stało z potomkami ludowego poety Michała Kajki. Szykanowano Karola Małłka, pozbawiając go kierownictwa Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego, odsuwając go na margines życia społecznego<ref name="wojewoda">Poczet wojewodów</ref>.
Autochtoni na zaostrzoną politykę władz reagowali coraz większą liczbą wniosków o wyjazd do Niemiec. Ludność miejscowa masowo występowała o poświadczenie obywatelstwa niemieckiego w RFN ale także w ambasadach Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii w Warszawie. Osoby nie chcące poddać się akcji ankietyzacji szykanowano nie wydawaniem im listów i paczek a także bonów mięsno-tłuszczowych<ref name="wojewoda"/>.

Akcja wysiedleńcza Mazurów trwała do 1950 i objęła 72&nbsp;000 osób. Pozostali zostali poddani przymusowej weryfikacji – na 120 tysięcy około 35 tysięcy odmówiło. W 1949 r. zweryfikowano siłą 19&nbsp;000 osób. Nadano im polskie obywatelstwo. W kolejnych falach emigracji: w 1956 z Mazur wyjechało 30% autochtonów a w 1975 r., w wyniku porozumienia polsko-niemieckiego kolejnych 50&nbsp;000<ref>Nasz Czas</ref>.

W miejsce byłych mieszkańców Mazur przybyła ludność z dawnych Kresów: Wileńszczyzny, Podola i Wołynia a także Polacy wracający z Syberii. W ramach ''akcji Wisła'' w 1947 roku, przesiedlono na północny obszar dawnego województwa olsztyńskiego Łemków i Ukraińców z Polski południowo-wschodniej.

Demografia po II wojnie światowej

  1. Ludność niemiecka:
  2. : 1945 – 431 tys.
  3. : 1948 – 5,8 tys.
  4. Mazurzy – 1950 – 80 tys.
  5. Warmiacy – 1950 – 40 tys. do tej grupy można zaliczyć potomków starowierców. Cała autochtoniczna grupa stanowiła w 1950 18,5% mieszkańców ówczesnego woj. olsztyńskiego.
  6. osadnicy z Polski centralnej (46% ogółu mieszkańców)
  7. wysiedleńcy z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej (26% mieszkańców woj. olsztyńskiego).
  8. Ukraińcy wysiedleni w ramach Akcji Wisła (7,5% ogółu mieszkańców w 1948 r.)
  9. Białorusini, Litwini, Romowie, Żydzi, Rosjanie, reemigranci z krajów Europy Zachodniej (2% obywateli w r. 1950).

Prasa na Mazurach po II wojnie światowej

Włączenie terenów Prus Wschodnich w organizm państwa polskiego przyniosło konieczność integracji społeczności o różnych nawykach, postawach politycznych, zróżnicowanym poziomie kultury ogólnej i pochodzeniu narodowościowym. Istotną rolę odegrała tu prasa. Już w kwietniu 1945 roku pracownik Urzędu Informacji i Propagandy, Eugeniusz Modzelewski, wywieszał w olsztyńskim ratuszu pisaną ręcznie gazetkę ścienną. Wśród pierwszych, wydawanych po wojnie gazet ukazał się Głos Ziemi – jako organ Stronnictwa Ludowego na Okręg Mazurski, pierwszy numer pojawił się już 20 maja 1945 r., początkowo jako druk powielaczowy.

Inną inicjatywą Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Olsztynie były wydawane od 1 sierpnia 1945 r. Wiadomości Mazurskie redagowane przez Ludwika Zielińskiego. Ukazywały się w formacie kancelaryjnym, drukowane w dwóch kolumnach na papierze pakunkowym. Łącznie ukazało się 36 numerów. Wydawania zaprzestano na skutek konieczności zmian składu redakcji i administracji. Pismo redagowane było w duchu programu głoszonego przez Polską Partię Robotniczą.

Gazety były narzędziem antyniemieckiej propagandy. W „Wiadomościach Mazurskich” w 1947 roku czytamy: Wierzymy, że oto niezadługo już pozostaniemy sami, my Polacy na tej odwiecznie polskiej ziemi wydartej z pazurów niemieckiej bestii<ref>Wychowawca</ref>.
Ostatni numer Wiadomości Mazurskich ukazał się 30 kwietnia 1947 r<ref></ref>.

Kalendarium mazurskie

Daty w historii Mazur:<ref>Jezioro.com</ref>
  • 10000 lat p.n.e. Z tego okresu pochodzą zebrane z piaszczystych wydm w okolicach Ostródy narzędzia kultury świderskiej<ref name="przewodnik"/>.
  • 1500 lat p.n.e. Z tego okresu pochodzą siekierki typu wschodniobałtyckiego znalezione w Grabinku, Dylewie i Turznicy<ref name="przewodnik"/>.
  • 500 lat p.n.e. Z tego okresu pochodzą brązowe bransolety kultury łużyckiej znalezione przez archeologów w Ostródzie<ref name="przewodnik"/>.
  • 500–400 lat p.n.e. Z tych lat pochodzą kurhany i cmantarzyska w Brzydowie, Tyrowie, Kojdach, Mostkowie, Zalewie<ref name="przewodnik"/>.
  • 54–211. Z tego okresu pochodzą monety rzymskie znalezione w Gierłoży, Ostródzie, Durągu. W Domkowie na terenie grodziska odkryto fragment naczynia terra singillata wyrabianego w warsztatach rzymskich Galii i Nadrenii<ref name="przewodnik"/>.
  • Około 890 – do Truso przybywa angielski podróżnik Wulfstan.
  • 23 kwietnia 997 – Z rąk Prusów ginie święty Wojciech.
  • 9 marca 1009 – Prusowie zabijają świętego Brunona z Kwerfurtu
  • styczeń 1226 – Konrad Mazowiecki proponuje Zakonowi misję podboju Prus.
  • styczeń 1230 – Papież Grzegorz IX udzielił zgodę na podbój Prus.
  • 1242 – Powstanie Prusów przeciw Krzyżakom.
  • 29 lipca 1243 – Papież Innocenty IV wyznacza pruskie diecezje: chełmińską, pomezańską, warmińską, sambijską.
  • 1249 – koniec powstania Prusów. Podpisany został Układ w Dzierzgoniu.
  • 1260–1273 – rozpoczyna się drugie powstanie Prusów.
  • 15 lipca 1410 – wojska polskie i litewskie zwyciężają Krzyżaków pod Grunwaldem.
  • 1454 – Stany pruskie wypowiedziały posłuszeństwo zakonowi krzyżackiemu.
  • 1519–1521 – Wojna polsko-krzyżacka
  • 1525 – Sekularyzacja Prus.
  • 1546 – pierwsza na Mazurach szkoła średnia powstała w Ełku.
  • 1611 – polski Sejm oddaje Prusy w lenno elektorowi brandenburskiemu.
  • 1626–1629 – Prusy cierpią w wojnie polsko-szwedzkiej.
  • 1656 – Tatarzy spustoszyli południowe Mazury.
  • 18 stycznia 1701 – w Królewcu Fryderyk III, elektor brandenburski, koronuje się na pruskiego króla.
  • 1708–1711 – w Prusach szerzy się zaraza.
  • 1765–1772 – w krainie Wielkich Jezior Mazurskich powstają pierwsze sztuczne kanały.
  • 1806 – kampania wojsk francuskich i polskich na Mazurach.
  • 1807 – Bitwy pod Pruską Iławą i pod Frydlandem.
  • 1831–1832 – epidemia cholery pustoszy Prusy.
  • 1845–1860 – budowa Kanału Elbląskiego.
  • 1871 – Prusy weszły w skład II Rzeszy Niemieckiej.
  • 1873 – zarządzeniem władz wycofano język polski z nauczania w szkołach.
  • styczeń 1882 – piórem Wojciecha Kętrzyńskiego ukazała się praca O ludności polskiej w Prusiech..., wydana we Lwowie.
  • 1920 – przeprowadzone zostały plebiscyty na Warmii, Powiślu i Mazurach.
  • 1928 – Ordynacja szkolna zezwoliła na zakładanie polskich szkół w Prusach Wschodnich.
  • kwiecień 1943 – Konferencja w Teheranie przyznaje część Prus Wschodnich Polsce.
  • 1945 – Armia Czerwona zajmuje Prusy Wschodnie.
  • 1946 – uruchomiona została żegluga na Wielkich Jeziorach Mazurskich.
  • 1999 – wizyta papieża Jana Pawła II w Ełku (ok. 300.000 pielgrzymów)
  • 1999 – kolejny podział administracyjny Polski z Warmii i Mazur tworzy nowe województwo warmińsko-mazurskie.

Zobacz też

Linki zewnętrzne



Masuren
Masuria
Mazurie