Kresy Wschodnie



Kresy Wschodnie lub po prostu Kresy – w okresie II RP z Kresami Wschodnimi utożsamiano tereny na wschód od linii Curzona<ref>Krzysztof Jasiewicz, Zagłada polskich Kresów : ziemiaństwo polskie na Kresach Północno-Wschodnich Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką 1939–1941, Warszawa 1998. ISBN 83-86857-81-1.</ref>, podobnie jak obecnie<ref>„KRESY – PROBLEMY TERMINOLOGICZNE”: Termin Kresy obecnie kojarzony jest w potocznym obiegu na ogół ze wschodnimi obszarami państwa polskiego sprzed II wojny światowej. Autor: prof. Stanisław Ciesielski (historyk).</ref>. Początkowo pod tym pojęciem rozumiano linię graniczną między Polską a chanatem krymskim nad dolnym Dnieprem<ref>Według Słownika Języka Polskiego Samuela B. Lindego z 1807 r.</ref> (patrz Dzikie Pola). Następnie, wschodnie rubieże Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Od 1939 Kresy Wschodnie były okupowane przez ZSRR i Litwę kowieńską, od 1941 przez III Rzeszę, od 1944 ponownie przez ZSRR. Po II wojnie światowej Kresy Wschodnie zostały odłączone od Polski i wcielone do Ukraińskiej SRR, Białoruskiej SRR i Litewskiej SRR w 1945<ref>Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej ().</ref>.

Aneksja terytorium Polski została zaakceptowana podczas konferencji teherańskiej oraz jałtańskiej. W konsekwencji pod naciskiem mocarstw Polska musiała odstąpić Związkowi Radzieckiemu Kresy Wschodnie tj. 48% swojego terytorium, tracąc na wschodzie około 180 000&nbsp;km², a granicę oparto o tzw. linię Curzona.

Podjęte zmiany granic Polski przez Wielką Brytanię, ZSRR i USA w 1943 i 1945 bez pytania o zdanie rządu polskiego, były wyraźnym pogwałceniem zasad Karty Atlantyckiej.

Po rozpadzie ZSRR w granicach powstałych z nich niepodległych państw.

Według badania opinii publicznej przeprowadzonego w 2007 przez instytut Pentor dla tygodnika „Wprost”, 52,2% Polaków uważa Kresy Wschodnie z Wilnem i Lwowem za ziemie polskie, w tym 51% badanych w wieku poniżej 29 lat (wychowanych po 1989)<ref></ref>.

Etymologia

Według Słownika Języka Polskiego Samuela Bogumiła Lindego z 1807 roku, Kresy to linia graniczna między Polską a hordą tatarską u dolnego Dniepru i przy jego ujściu osiadłą. W literaturze, określenie to użyte zostało prawdopodobnie po raz pierwszy przez Wincentego Pola w poematach Mohort z 1854 i Pieśni o ziemi naszej. W myśl Pola była to linia od Dniestru po Dniepr, a więc ziemie pogranicza tatarskiego. Z początkiem XX wieku jego znaczenie rozszerzyło się na obszar dawnych wschodnich województw Rzeczypospolitej Obojga Narodów, na wschód od linii Wilno−Lwów, a w okresie międzywojennym utożsamiano z nim terytorium położone na wschód od Linii Curzona. Współcześnie termin Kresy Wschodnie oznacza dawne wschodnie tereny II Rzeczypospolitej.

Historia

Rzeczpospolita Obojga Narodów


Kresy Wschodnie to w okresie XVI-XVIII wieku obszar położony nad dolnym Dnieprem, poniżej tzw. porohów, w ówczesnym województwie kijowskim. Dzikie Pola znalazły się w granicach Korony po unii lubelskiej z 1569 roku.
{






}

Pod rosyjskim i austriackim zaborem


Rok 1772 stanowi początek rosyjskich i austriackich zdobyczy terytorialnych kosztem terenów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, które dziś rozumiemy pod pojęciem Kresów Wschodnich (tereny na wschód od dzisiejszej granicy Polski). Proces ten odbył się w trzech etapach (rozbiorach). W pierwszym rozbiorze (1772) Rosja zajęła polskie Inflanty, północną część województwa połockiego oraz województwa witebskie, mścisławskie i południowo-wschodnią część mińskiego (ok. 92 tys. km²; 1,3 mln ludzi), a Austria Ruś Halicką, okolice Zamościa i południową Małopolskę (ok. 83 tys. km² i 2,65 miliona ludzi). W drugim (1793) Rosja zajęła ziemie ukrainne i północno-ruskie na wschód od linii Druja-Pińsk-Zbrucz, tj. województwa: kijowskie, bracławskie, część podolskiego, wschodnią część wołyńskiego i brzeskolitewskiego, mińskie i część wileńskiego (ok. 250 tys. km²), a w trzecim (1795) pozostałe ziemie Polski na wschód od Bugu i linii Niemirów-Grodno (ok. 120 tys. km²).

Okres ten to w historii Polski, a przede wszystkim jej wschodniej części, okres powstań narodowych (powstanie listopadowe, powstanie styczniowe) prześladowań, zsyłek na Syberię i depolonizacji. Zabory (przede wszystkim rosyjski i pruski) były nie tylko katastrofą dla polskiej państwowości, ale również dla jej rozwoju społecznego. Nieco inaczej było w zaborze austriackim, w którym ludność uzyskała (w późniejszym okresie) autonomię – wprowadzono m.in. stałą administrację (urzędy, ewidencję ludności, dokumenty osobiste).

Kresy Wschodnie należały do ostatnich rejonów Europy, w których zniesiono pańszczyznę, a mianowicie 1848 roku w zaborze austriackim i 1864 w rosyjskim (dla porównania w zaborze pruskim w 1807, a w Wielkim Księstwie Poznańskim w 1823 roku).

Okres II RP

Szczególnie burzliwy był dla kresów wschodnich okres odradzania się Polski po okresie zaborów i kształtowania jego granic, tj. czas pomiędzy listopadem 1918 a marcem 1921 roku. W okresie tym Polska prowadziła o swoją wschodnią granicę trzy wojny: z Ukraińcami, bolszewikami i Litwinami. W polityce polskiej wobec kształtu granicy wschodniej, obszaru dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów i polityki wobec narodów położonych pomiędzy odradzającym się państwem polskim a Rosją sowiecką, ścierały się wówczas koncepcja inkorporacyjna obozu Narodowej Demokracji i koncepcja federacyjna Naczelnika Państwa, Józefa Piłsudskiego i jego obozu politycznego.

W maju 1919 roku Związek Sejmowy Ludowo-Narodowy przedłożył w sejmie wniosek nagły w sprawie zapewnienia autonomii Kresom Południowo-Wschodnim (a dokładniej Galicji Wschodniej). Działo się to w momencie, kiedy Armia Czerwona doszła do Zbrucza, a kiedy nie podpisano jeszcze traktatu wersalskiego, i mocarstwa zachodnie nie podjęły jeszcze decyzji „o zezwoleniu Polsce zajęcia Galicji po Zbrucz”. Pod wnioskiem podpisali się: Aleksander Skarbek, Stanisław Głąbiński, Marian Seyda, Edward Dubanowicz, Stanisław Grabski, Wojciech Korfanty, J. Zamorski, Witold Staniszkis, Aleksander Dębski i inni<ref>Adam Pragier, Czas przeszły dokonany, Londyn 1966, Wyd. Bolesław Świderski s. 253.</ref>. Kiedy sytuacja polityczna zmieniła się na korzyść Polski, wniosek został wycofany, a jego autorzy zadeklarowali się jako zwolennicy asymilacji narodowej<ref>„W dobie rokowań wersalskich, gdy przynależność b. Galicji do Polski była kwestionowana, zwłaszcza przez Wielką Brytanię, przedstawiciele Stronnictwa Narodowego wystąpili w Sejmie z projektem, który przewidywał dla obszarów mających obok ludności polskiej znaczną osiadłą ludność innej narodowości, szeroką autonomię ustawodawczą, dla zapewnienia mniejszościom narodowym swobodnego rozwoju narodowego, kulturalnego i gospodarczego. Miało to dotyczyć nie samej tylko Małopolski wschodniej, ale także Wołynia i ziem białoruskich. W pojmowaniu projektodawców, Aleksandra Skarbka, Stanisława Grabskiego i Stanisława Głąbińskiego, był to wszelako gest taktyczny, mający na celu stępienie ostrza traktatu o ochronie mniejszości, narzuconego Polsce w Wersalu. Wcale nie oznaczał porzucenia przez Narodową Demokrację doktryny państwa narodowego.”Adam Pragier, Czas przeszły dokonany, Londyn 1966, Wyd. Bolesław Świderski s.253.</ref>.

Teren ten tworzył wschodnie województwa II Rzeczypospolitej: lwowskie (część), nowogródzkie, poleskie, stanisławowskie, tarnopolskie, wileńskie, wołyńskie i białostockie (część).

{






}

{


}

Po podpisaniu traktatu ryskiego w 1921 roku, który m.in. ustalał przebieg nowej polskiej granicy, na wschód od ówczesnej granicy pozostało większość ziem odebranych Polsce jeszcze za czasów drugiego rozbioru i ziemie zajęte przez Rosję w pierwszym rozbiorze. Na terenach tych pozostała liczna społeczność polska, szacowana na 1,2 miliona<ref>M. Iwanow, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, Warszawa-Wrocław 1991 s. 74-75.</ref> do 2 milionów<ref>Dane według dr hab. Janusza Kurtyki Biuletyn IPN, nr. 1-2 (96-97) 2009.</ref> Polaków. Kolejne ponad 100 tysięcy Polaków wyemigrowało do Polski ze wschodu, byli to głównie ziemianie i inteligencja.

Jednymi z większych miast o charakterze polskim były Mińsk i Żytomierz. Początkowo na potrzeby polskiej społeczności utworzyły władze radzieckie polskie okręgi narodowościowe, Marchlewszczyznę i Dzierżyńszczyznę. Zostały one zlikwidowane w latach trzydziestych XX wieku na fali polityki asymilacji nierosyjskich narodów w ZSRR, w tym czasie na wielu Polaków spadły brutalne represje i przymusowe deportacje w głąb ZSRR. Szacuje się, że podczas nich zginęło ponad 111 tysięcy Polaków, prawie 29 tysięcy skazano na pobyt w obozach koncentracyjnych w strukturach Gułagu, a ponad 100 tysięcy deportowano do Kazachstanu i w inne wschodnie regiony Związku Sowieckiego.


Okupacja sowiecka i niemiecka


We wrześniu 1939 roku polskie Kresy Wschodnie znalazły się, w odróżnieniu do reszty Polski, pod okupacją sowiecką. Powodem tego stanu rzeczy był podpisany w Moskwie 23 sierpnia tajny protokół Paktu Ribbentrop-Mołotow, który regulował przebieg linii demarkacyjnej między Niemcami a ZSRR. Sowieci przystąpili do inwazji na Polskę 17 września 1939 roku, posuwając się szybko na zachód. Już 22 września obaj agresorzy uczcili sukcesy swych wojsk wspólną paradą zwycięstwa w Brześciu Litewskim. Już podczas zajmowania Kresów Armia Czerwona dopuszczała się licznych zbrodni, zarówno na ludności cywilnej jak i na polskich jeńcach wojennych. Ostatecznie przebieg linii granicznej regulował podpisany 28 września między III Rzeszą a ZSRR układ o granicach i przyjaźni. Polskie dowództwo i rząd zostały całkowicie zaskoczone sowieckim atakiem, a ich wahanie przejawiło się brakiem konkretnych rozkazów walki ze wschodnim agresorem, a nawet formalnego ogłoszenia stanu wojny z ZSRR, które nastąpiło dopiero trzy miesiące po napaści, 18 grudnia 1939 roku.

Po rozpoczęciu wojny sowiecko-niemieckiej 22 czerwca 1941 roku, Niemcy posunęli się w pierwszych paru tygodniach ok. tysiąca kilometrów na wschód, rozbijając lub biorąc masowo do niewoli wojska sowieckie. Dla Kresów Wschodnich oznaczało to przejście, na niespełna trzy lata, spod okupacji sowieckiej pod niemiecką. W styczniu 1944 roku wojska sowieckie osiągnęły byłą granicę polsko-sowiecką (sprzed 17 września 1939), a do końca lipca 1944 opanowały na powrót cały obszar przyznany ZSRR traktatem o przyjaźni i granicach z III Rzeszą z 28 września 1939, czyli tereny na wschód od dzisiejszej wschodniej granicy Polski.

Okres powojenny


Już podczas konferencji teherańskiej w 1943 roku ustalono nową granicę wschodnią Polski, sankcjonując sowieckie zdobycze terytorialne z września 1939, a ignorując protesty Rządu RP na uchodźstwie. Po II wojnie światowej Kresy wcielono do ZSRR jako część związkowych republik Ukrainy, Białorusi i Litwy. Aneksja zdobytych w 1939 terenów wschodniej Polski świętowana była w ZSRR i jest nadal w niepodległej Białorusi jako „Zjednoczenie zachodniej Białorusi z Białoruską SRR”. Oficjalna sowiecka nazwa agresji ZSRR na Polskę brzmiała: „Kampania wyzwoleńcza Armii Czerwonej”. Po rozpadzie ZSRR Kresy Wschodnie znalazły się w granicach powstałych z niego niepodległych państw − Ukrainy, Białorusi i Litwy. Rząd polski nie wysuwał żadnych roszczeń terytorialnych wobec tych państw w związku z zasadą nienaruszalności granic ustalonych w Europie po II wojnie światowej.


Demografia

Spis 1921

655Geograficzno-Statystyczny Atlas Polski656, Lwów 1921, wyd.2 – mapa 11)
!Województwo
!Ludność [tys.]
!Polacy [%]
!Żydzi [%]
!Inne słowiańskie [%]
!Pozostali [%]

wileńskie (*) – –

nowogródzkie 800,8 54 7 39 Białorusini1

poleskie 879,4 25 17 42 Białorusini/"tutejsi"16

wołyńskie 1437,6 Ukraińcy

tarnopolskie 1428,5 45 4,850 Rusini 0,2

stanisławowskie 1339,2 23 7 68 Ukraińcy 2

lwowskie 2789
}

(*) woj. powstało 1925

Spis 1931

, Historia Polski 1914-1939, Warszawa-Wrocław 1983, ISBN 83-04-00712-6 (1983, wyd. II 1985).</ref>
!Województwo
!Ludność [tys.]
!polski [%]
!żydowski z hebrajskim [%]
!ukraiński [%]
!ruski [%]
!białoruski [%]
!Pozostałe [%]

wileńskie1276 59,7 8,50,00,1 22,7 litewski 5,2

nowogródzkie1057 52,4 7,3 0,0 0,1 39,1 rosyjski 0,7

poleskie 1132 14,5 10,0 4,8 – 6,6 "tutejsi" (Poleszucy) 62,5

wołyńskie 2086 16,6 9,9 68 0,4 0,1 niemiecki 2,3

tarnopolskie 1600 49,3 4,9 25,1 20,4 0,0 niemiecki 0,2

stanisławowskie 1480 22,47,4 46,9 22 0,0 niemiecki 1,1

lwowskie312757,77,5 18,5 15,6 0,0 niemiecki 0,4
}
Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1938, s. 23, tabela 14: Ludność według języka ojczystego w 1931

, Powszechny atlas geograficzny, Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa 1928 2. Atlas historyczny Polski, PPWK Warszawa-Wrocław 1998, s. 46.</ref>

Miasta

Ludność miast stanowili w większości Polacy z dużym odsetkiem ludności żydowskiej (do ok. 20%). W 1931 r. największymi miastami Kresów były:

!Miasto
!Liczba ludności

Lwów 312 200

Wilno 195 100

Stanisławów 60 000

Brześć nad Bugiem 50 700

Grodno 49 700

Równe 41 900

Borysław 41 500

Łuck 35 600

Tarnopol 33 900
}

Dane z roku 1939<ref name=autonazwa1>Rafał Wnuk, Za pierwszego Sowieta. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007. Wyd. Instytut Pamięci Narodowej i Instytut Studiów Politycznych PAN, ISBN 978-83-60464-47-2, s.13.</ref>

Na Kresach Wschodnich RP żyło , w 1939 , ok. 13 mln ludzi , w tym:

Szac. 1939

{ class="wikitable"<ref name=autonazwa1 />
!Województwo
!Polacy %
!Ukraińcy %
!Żydzi %
!Białorusini %
!Inni %

Białostockie ok. 71% – 11,9% 14,5% 2,6%

Wileńskie ok. 52% – 8,5% 32% 7,5%

Nowogródzkie ok. 34% – 7,3% 58,3% 0,4%

Poleskie 11,2%-14,5% 19,3% ok. 10% 59,5% ?

Wołyńskie 15,5%-16,5% ok. 69% 10% – 5,5%-4,5%

Tarnopolskie 37% 53% 10% – –

Stanisławowskie ok. 16,5% 72,9% 9,5% – 1,1%

Lwowskie 46,5% ok. 41,8% 10,9% – 0,8%
}

Mały rocznik statystyczny 1941

Ludność terenów zajętych przez ZSRR po napaści na Polskę 17 września i po podpisaniu paktu o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR 28 września 1939<ref>Mały Rocznik Statystyczny Polski, Ministerstwo informacji, Londyn 1941 str. 9-10.</ref>.
!Etnia
!Liczba ludności [tys.]

Polacy5274 (39,7%)

Żydzi1109 (8,3%)

Pozostali (*)6916 (52%)

Ogółem 13299
}
: (*) Ukraińcy, Białorusini, Litwini, Tatarzy, Niemcy, Rosjanie i.in.

oraz Przewodniczący Związku Kresowian Jan Skalski podczas spotkania na Jasnej Górze w lipcu 2008

Współczesność

Obecnie w Polsce oraz na emigracji działa wiele związków i stowarzyszeń kultywujących pamięć o kulturze i tradycji dawnych polskich Kresów.

W Polsce działają m.in. następujące organizacje i stowarzyszenia:
Na emigracji są to, m.in.:
Najwięcej organizacji i stowarzyszeń istnieje na samych Kresach Wschodnich i są to przykładowo:

Nadrzędną organizacją skupiającą związki i stowarzyszenia kresowe jest obecnie Światowy Kongres Kresowian<ref>Światowy Kongres Kresowian</ref>, któremu przewodniczy Jan Skalski. Doniosłą rolę w podtrzymywaniu narodowej pamięci o Kresach odgrywa także Stowarzyszenie Instytut Kresów Rzeczpospolitej<ref>Instytut Kresowy</ref>.

W Polsce i na emigracji zostały także powołane różne fundacje wspierające Polaków pozostałych poza granicami Kraju na wschodnie, m.in. Społeczna Fundacja Pamięci Narodu Polskiego, Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie<ref>Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie</ref>, czy stowarzyszenie "Expatria" zajmujące się pomocą najuboższym i chorym polskim dzieciom z Kresów<ref>"Expatria"</ref>.

ia pod kier. Romualda Trembickiego podczas Zjazdu Kresowian na Jasnej Górze w Częstochowie w lipcu 2008

Od wielu już lat sprawami kultury dawnych Kresów polskich zajmuje się m.in. redakcja polskiego radia w Katowicach w audycji Lwowska Fala prowadzonej przez Danutę Skalską<ref>Lwowska Fala</ref>, oraz reaktywowane polskie Radio Lwów<ref>Radio Lwów</ref> i Polskie Radio „Berdyczów"<ref name = polonia/>.

W formie druku publikowane są:

Na dzisiejszym obszarze Ukrainy tamtejsi ukraińscy naukowcy i badacze są ustosunkowani zdecydowanie negatywnie do terminu Kresy Wschodnie. Roman Czmełyk, dyrektor jednego z największych lwowskich muzeów historycznych – muzeum etnograficznego, uważa, że termin "Kresy Wschodnie" powinien nie być stosowany lub zastąpiony terminem bardzie "poprawnym", natomiast ukraiński profesorów – Leon Zaszkilniak (często goszczący w Polsce) stwierdził, że do czasu gdy pamięć historyczna nie zmieni tego terminu przez najbliższe trzy-cztery pokolenia, terminu "Kresy Wschodnie" należy używać jak najrzadziej<ref>Jurij Smirnow, Dlaczego "Kresy"? [w:] Kurier Galicyjski, 13-30 stycznia 2012 nr 1(149)</ref>.

Zobacz też

Linki zewnętrzne

gotowane, okraszone przysmażoną na tłuszczu cebulą
zapiekane z kapusta i kminkiem (pierogi ruskie)