Karpaty


(Pieniny)

Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. i serb. Карпати; czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii i Serbii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

Nazwa

Nazwa "Karpaty" pochodzi najprawdopodobniej od nazwy dackiego plemienia Karpów, mieszkających w pierwszym tysiącleciu naszej ery na terenie Karpat Wschodnich. Wymienia ją Ptolemeusz w II wieku n.e. (w postaci Karpates Oros). Być może nazwa ta wywodzi się od indoeuropejskiego słowa korpata − "góra", "skała". Inną hipotezą jest jej pochodzenie od przedindoeuropejskiego cara − "kamień"<ref>S. Rospond, Onomastyka słowiańska, cz. II, w: Onomastica nr 4, r. III, z. 1, Wrocław 1957</ref>. W XIII- i XIV-wiecznych oficjalnych dokumentach węgierskich Karpaty pojawiają się pod nazwą Thorchal bądź Tarczal lub rzadziej jako Montes Nivium. W Polsce po raz pierwszy użył nazwy "Karpaty" Stanisław Staszic w XIX wieku w dziele "O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski" (1815).

Geografia

Karpaty wchodzą w skład wielkiego systemu górskiego – łańcucha alpejsko-himalajskiego. Stanowią drugi co do powierzchni i wysokości łańcuch górski Europy – po Alpach. Zajmują powierzchnię 190 tys. km², z tego w Polsce 19,6 tys. km² (6,1% powierzchni państwa). Stanowią centralną główną część Regionu Karpackiego, który poza nimi obejmuje również pas obniżeń związanych geologicznie z Karpatami – Podkarpacie, Równiny Południoworumuńskie i Kotlinę Panońską.

Od Alp oddzielone są w okolicach Bratysławy doliną Dunaju. Stąd ciągną się blisko 1500-kilometrowym łukiem, który odgina się w kierunku północno-wschodnim, otaczając Kotlinę Panońską i Wyżynę Transylwańską. Od Gór Wschodnioserbskich oddzielone są ponownie doliną Dunaju (w okolicach rumuńskiego miasta Orşova) – odcinek ten nosi nazwę Żelaznych Wrót. Brama Morawska w Czechach oddziela Karpaty od Sudetów.

Szerokość łańcucha karpackiego jest zróżnicowana i wynosi od 100 do 500 km. Największa szerokość odpowiada najwyższym szczytom – Gerlachowi (2655 m n.p.m.) w Tatrach słowackich oraz Moldoveanu (2544 m n.p.m.) w Karpatach Południowych.

Karpaty nie stanowią jednego nieprzerwanego łańcucha górskiego, ale raczej składają się z wielu wyróżniających się pod względem geologicznym i orograficznym pasm górskich. Różnorodność krajobrazów jest porównywalna z Alpami. Jednocześnie góry te rzadko osiągają wysokości powyżej 2500 m n.p.m., dlatego nie można tu znaleźć tak wyraźnej polodowcowej rzeźby wysokogórskiej. W Karpatach nie zalega wieczny śnieg.

Łańcuch Karpat zajmuje odpowiednio:
  1. na Słowacji 61% powierzchni kraju,
  2. w Rumunii 48,8% powierzchni kraju,
  3. w Czechach 16% powierzchni kraju,
  4. na Węgrzech 9,7% powierzchni kraju,
  5. w Polsce 6,1% powierzchni kraju,
  6. na Ukrainie 3,6% powierzchni kraju,
  7. w Austrii 0,6% powierzchni kraju.
Inaczej wygląda stosunek powierzchni ogólnej Karpat, mianowicie:
  1. Karpaty rumuńskie zajmują 55,5% powierzchni ogólnej Karpat,
  2. Karpaty słowackie zajmują 14,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  3. Karpaty ukraińskie zajmują 10,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  4. Karpaty polskie zajmują 9,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  5. Karpaty czeskie zajmują 6% powierzchni ogólnej Karpat,
  6. Karpaty węgierskie zajmują 4,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  7. Karpaty austriackie zajmują 0,2% powierzchni ogólnej Karpat.

Najwyższe szczyty

Najwyższym pasmem Karpat są Tatry, w szczególności ich słowacka część, w której położone są Gerlach (2655 m), Łomnica (2632 m), Lodowy Szczyt (2628 m) i Durny Szczyt (2623 m). Kolejne pasma przekraczające wysokość 2500 m n.p.m. znajdują się na terenie Rumunii, najwyższe z nich są Góry Fogaraskie (Moldoveanu – 2544 m).

Geologia

Na początku trzeciorzędu w miejscu dzisiejszych Karpat Zachodnich znajdował się rozległy głęboki zbiornik wodny, zwany geosynkliną karpacką. Ponad powierzchnię wody wyrastał granitowy masyw Tatr, tworzący dużą wyspę. Niewielkie wyspy stanowiły również, zbudowane z wapieni wieku jurajskiego, najwyższe części Pienińskiego Pasma Skałkowego. Przez miliony lat gromadziły się w nim przynoszone przez rzeki piaski, żwiry, iły i muły, które pod wpływem ciśnienia zalegających wyżej osadów przeobrażały się w piaskowce, zlepieńce, iłowce i mułowce. Miąższość tych osadów, zwanych fliszem, dochodziła do 6000 m. W czasie orogenezy alpejskiej osady fliszowe zostały sfałdowane i wypiętrzone, wskutek czego powstały Karpaty Zewnętrzne, tworzące dzisiaj Beskidy.

Podział Karpat

W podstawowym podziale Karpat wyróżnia się następujące części:

Ważniejsze przełęcze

Ważne przełęcze w Karpatach to m.in.:

Ważniejsze rzeki

Karpaty stanowią dział wodny między zlewiskiem Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. Na terenie Karpat początek swój mają liczne rzeki, m.in.:

Ludność

, Doły Jasielsko-Sanockie
żywieccy. 2008

Tereny Karpat zamieszkuje obecnie około 15,2 mln ludzi. Karpaty Południowe i Wschodnie są rzadziej zaludnione od Karpat Zachodnich, ale i tam miejscami występują duże skupiska ludności.
U podnóży Karpat leżą miasta Bratysława, Budapeszt, Kraków, Lwów, Czerniowce, Bukareszt, Wiedeń i Belgrad.

Fauna

Przejścia Karpat

Ze względu na długość łańcucha oraz fakt, że leży on na obszarze kilku krajów, przejście całej jego długości jest trudne. Od lat 60. XX wieku podejmowano jednak próby pokonania całego łańcucha w ciągu jednej wyprawy, co ostatecznie udało się w roku 1980. Od tego czasu Łuk Karpat pokonały wyprawy:

  1. 1980: wyprawa studentów SKPB: Andrzej Wielocha (kierownik), Piotr Kurowski, Jerzy Montusiewicz, Zdzisław Pecul, Wiesław Tomaszewski<ref name="npm"></ref>
  2. 1984: wyprawa słowacka: Pavel Mach, Ľuboš Calpaš i Svetozár Krno<ref></ref>.
  3. 1992: Nicholas Crane i towarzysze. Crane pokonał Karpaty jako część podróży przez góry całej Europy, na trasie Przylądek Finisterre – Stambuł<ref></ref>.
  4. 2002: Paweł Kilen, Michał Kukuła, Michał Zieliński<ref name="npm" />
  5. 2003/2004: Piotr Gawłowski – w trakcie dwóch wyjazdów<ref></ref>
  6. 2004: Łukasz Supergan – samotnie<ref></ref>
  7. 2007: Joanna Mikołajczak i Bartosz Malinowski<ref name="npm" />.