Jan Nowak-Jeziorański
Jan Nowak-Jeziorański, właśc. Zdzisław Antoni Jeziorański pseud. „Janek”, „Jan Zych” (ur. 2 października 1914 w Berlinie, zm. 20 stycznia 2005 w Warszawie) – polski polityk, politolog, działacz społeczny, dziennikarz i żołnierz AK, kurier i emisariusz Komendy AK i Rządu RP w Londynie<ref>Jarosław Kurski,Jan Nowak-Jeziorański, Warszawa 2005, s. 54: różnica między kurierem a emisariuszem polega na tym, że ten pierwszy przewozi jedynie pocztę, drugi natomiast wypowiada się także z upoważnienia stosownych władz; Nowak-Jeziorański w różnym czasie pełnił te dwie odmienne funkcje.</ref>. Kawaler Orderu Orła Białego.
Życiorys
Zdzisław Jeziorański największe zasługi i sławę zdobył jako „Jan Nowak”. Pod tym okupacyjnym pseudonimem prowadził wojenną działalność kurierską a w latach późniejszych używał go także przed mikrofonami Radia Wolna Europa. Był synem Wacława (zm. 1918), urzędnika Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Przezorność” i Elżbiety z Piotrowskich (zm. 1975).
Urodził się w nocy z 2 na 3 października 1914 w Berlinie<ref name="autonazwa">Jarosław Kurski, Jan Nowak-Jeziorański, Warszawa 2005, s. 22.</ref> (w piśmiennictwie znaleźć można błędną informację podającą jako jego miejsce urodzenia Warszawę<ref name="autonazwa"/>).
Lata przed II wojną światową
Uczęszczał do IV Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza w Warszawie (był w jednej klasie z Janem Kottem i Ryszardem Matuszewskim). Po ukończeniu studiów ekonomicznych w 1936 r. był starszym asystentem w katedrze ekonomiki Uniwersytetu w Poznaniu. 29 czerwca 1937 ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii im. Marcina Kątskiego i został skierowany do odbycia dalszej służby wojskowej w 2 Dywizjonie Artylerii Konnej im. Józefa Sowińskiego. Jako bombardier podchorąży artylerii, w 1939 został wzięty do niewoli przez Niemców na Wołyniu.
Okres wojny
Od czerwca 1941 w ZWZ (przemianowanym w 1942 na Armię Krajową). Brał udział w Akcji „N” – zakonspirowanej komórce rozprowadzającej materiały propagandowe, których celem było obniżenie morale żołnierzy niemieckich. W 1940 zadebiutował, jako publicysta polityczny drukując w podziemnym wydawnictwie „Znak” esej o Konstytucji 3 maja.
W 1943 zgłosił się, jako ochotnik, na funkcję kuriera AK do władz polskich poza krajem: pod przybranym nazwiskiem „Jan Kwiatkowski” został wysłany do Poselstwa Polskiego w Sztokholmie. Po przekazaniu poczty powrócił do kraju. Po sukcesie tej wyprawy, powierzono mu znacznie poważniejszą funkcję, bowiem jako emisariusz (por. przyp. 1) miał dotrzeć do rządu RP w Londynie. To właśnie na potrzeby tej misji przybrał pseudonim „Jan Nowak”. Wyruszył w 1943 roku. W Anglii odbył rozmowy zarówno z przedstawicielami rządu polskiego jak i władz angielskich, w tym z premierem Winstonem Churchillem (marzec 1944)<ref>Jan Nowak-Jeziorański, Kurier..., s. 259-262.</ref>.
W latach 1940–1942 zatrudniony w Komisarycznym Zarządzie Zabezpieczonych Nieruchomości w Warszawie, pełnił funkcję nadkomisarza odpowiedzialnego za bezprawne przejmowanie majątków pożydowskich. W okresie powojennym Nowak-Jeziorański zaprzeczał kolaboracji z niemiecką administracją okupacyjną, twierdząc, iż do pracy w Kommisarische Verwaltung został skierowany w 1941 roku przez Polskie Podziemie. Według adwersarzy, Nowak kontakty z podziemiem Nowak-Jeziorański nawiązał dopiero w czerwcu 1941 roku, czyli po roku od rozpoczęcia pracy w Zarządzie. Nowak-Jeziorański wytaczał swoim oponentom szereg procesów o zniesławienie – ostatecznie, w dniu 2 lipca 1975 r., Sąd Krajowy w Kolonii (RFN) wyrokiem nr 78 0 00/75, potwierdził, iż Nowak-Jeziorański był oficjalnie i urzędowo zatwierdzonym nadkomisarzem wyżej wymienionego Zarządu w latach 1940–1942. Jan Nowak-Jeziorański nie zaprzeczył przed sądem tym oskarżeniom, ani nie wniósł odwołania. Ta sprawa była jednym z głównym powodów odwołania go z funkcji szefa Polskiej Sekcji RWE.
Z Anglii został przetransportowany do Włoch. W nocy z 25 na 26 lipca 1944, lecąc na pokładzie samolotu, który wyruszył z bazy lotniczej w Brindisi, wylądował w pobliżu Tarnowa (ten sam samolot zabrał na pokład szczątki rakiety V-2 i kilku polskich polityków – akcja Most III), a następnie dotarł do Warszawy jako ostatni emisariusz przed wybuchem powstania warszawskiego<ref>relacja ppłk. Stefana Bałucha.</ref>, a w przeddzień kapitulacji, działając z rozkazu komendanta AK gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego wyruszył do Londynu, wywożąc setki dokumentów i zdjęć. Jako emisariusz Armii Krajowej zyskał sobie przydomek Kurier z Warszawy. Używał wówczas fałszywych dokumentów, w których występowało nazwisko Jan Nowak oraz data urodzenia 15 maja 1913 roku, później często błędnie podawana jako faktyczna data urodzin Zdzisława Jeziorańskiego.
Podczas powstania warszawskiego wziął ślub z Jadwigą Wolską, łączniczką „Gretą”. Ich ślub był odprawiony w przerwie między pogrzebami. Trwał zaledwie 7 minut. Jadwiga Nowak-Jeziorańska zmarła w 1999 roku w Stanach Zjednoczonych.
Okres emigracji po 1945
Po wojnie pozostał na Zachodzie, mieszkając w Londynie, Monachium i Waszyngtonie. W latach 1948–1951 pracował w redakcji polskiej brytyjskiej rozgłośni BBC. Jego działalność w Wielkiej Brytanii pomogła w uświadomieniu zachodniej opinii publicznej o skali zbrodni hitlerowskich na terenie Polski. Pracował wówczas dla BBC w Sekcji Polskiej<ref> BBC.</ref>. Pod koniec 1951 roku podjął się kierowania Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa<ref>Jan Nowak-Jeziorański, Wojna w eterze, Kraków 2005, s. 38-41.</ref> Organizował ją przez kilka miesięcy, tworząc przede wszystkim zespół pracowników. Pierwsza audycja została nadana do kraju 3 maja 1952 roku. Rozgłośnią Polską RWE kierował nieprzerwanie do 1 stycznia 1976 r., kiedy to zastąpił go Zygmunt Michałowski (1918-2010).
W związku ze sprawą podejrzeń, iż Nowak-Jeziorański kolaborował z nazistowskim okupantem w latach 1940-1941, pod naciskiem Senatu USA, został odsunięty z funkcji Szefa Polskiej Sekcji RWE. Przez 20 lat działał w Kongresie Polonii Amerykańskiej (dyrektor krajowy 1979–1996), był też konsultantem Narodowej Rady Bezpieczeństwa USA. Przez wiele lat był aktywny na forach polonijnych.
Ostatnie lata życia w Polsce
Po raz pierwszy po wojnie przyjechał do Polski w sierpniu 1989 na zaproszenie Lecha Wałęsy. Potem już regularnie odwiedzał kraj, aż do stałego zamieszkania w Polsce w 2002. Przez cały okres pobytu w Polsce, podobnie, jak na emigracji, zaangażowany był aktywnie w działalność polityczną.
W wyborach prezydenckich w 1995 r. Nowak-Jeziorański poparł Lecha Wałęsę, uważając go za gwarancję kontynuacji prozachodniej polityki zagranicznej Polski. Został przez niego zaproszony do debaty telewizyjnej z Aleksandrem Kwaśniewskim, któremu wspólnie z Jerzym Markiem Nowakowskim zadawał pytania.
W czasie kampanii wyborczej w 2000 był niechętny ponownej elekcji Aleksandra Kwaśniewskiego. Ostatecznie poparł kandydaturę Andrzeja Olechowskiego<ref> Rzeczpospolita.</ref>.
Zwycięstwo Sojuszu Lewicy Demokratycznej w wyborach parlamentarnych w 2001 r. uznał za ważny krok w kierunku integracji z Unią Europejską i, mimo swego sceptycznego podejścia do lewicy postkomunistycznej, w wywiadzie dla polskiego radia powiedział: Ja mogę nie lubić tego rządu, ale on został wyłoniony w wolnych wyborach i jest moim rządem, bo jest rządem polskim<ref>Jan Nowak-Jeziorański, Program I Polskiego Radia, 25.11.2001].</ref>