Gwara poznańska
przy placu Wiosny Ludów w Poznaniu. W tle ulica Półwiejska
ch
Gwara poznańska – gwara języka polskiego charakterystyczna dla mieszkańców Poznania i całego Poznańskiego, ale z pominięciem niektórych elementów, typowa również dla mieszkańców wszystkich ziem byłego zaboru pruskiego z wyjątkiem Górnego Śląska, z którym łączy ją jednak podobny zestaw słownictwa będącego zapożyczeniami z języka niemieckiego. Fonetycznie spokrewniona z gwarą krakowską.
Cechy dialektu
Charakterystyczne cechy wymowy w gwarze poznańskiej (charakterystyczne, poza ostatnim, dla jej formy literackiej oddającej stan z przełomu XIX i XX wieku; opisane w kontraście do standardowej polszczyzny):- charakterystyczne podwyższenie melodii, tzw. zaśpiew, zwykle na końcu zdania, z wydłużeniem ostatniej sylaby, np. do widzeniaa, gdzie a wymawiane jest wyraźnie wyżej
- wymowa o jako kontynuanta dawnego a pochylonego, np.: kolejorz (kolejarz), chłopok (chłopak)
- wymowa u lub ó zamiast o, np.: cóś (coś), doktór (doktor)
- wymowa ło, łe, ły w miejscu o lub ó, np.: łoko (oko), łyn (on), młost (most). Może to spowodować bardzo silne zniekształcenie: płet stołym (pod stołem) lub Łodejdź łobuzie łod łokna, bo cię łobleje bez łeb łodom łod łogórków (Odejdź łobuzie od okna bo ci obleję głowę wodą od ogórków)
- wymowa ły zamiast ło i łó, np.: łyszko (łóżko)
- wymowa y zamiast e - mlyko (mleko), chlyb (chleb)
- wymowa yj lub ij zamiast końcówki -ej, np.: gorzyj (gorzej), lepij (lepiej)
- wymowa ej zamiast aj, np.: dej (daj), trzymej (trzymaj)
- wymowa oł zamiast eł, np.: diaboł (diabeł)
- wymowa u zamiast ół, uł lub łu, np.: na du (na dół), dugi (długi), suchej (słuchaj)
- wymowa uł zamiast ił lub ył, np.: kupiuł (kupił), buł (był)
- wymowa końcówki -om zamiast -ą, np.: jakom (jaką), pałkom (pałką)
- udźwięcznienia międzywyrazowe, czyli dźwięczna wymowa ostatniej spółgłoski w wyrazie, gdy wyraz następny zaczyna się od samogłoski lub spółgłoską l, ł, m, n, ń, r, np.: krug otfrunoł (kruk odfrunął), schyłeg nocy (schyłek nocy), mozd Rocha (most Rocha)
- wymowa dźwięczna w po głoskach bezdźwięcznych (brak wymowy kwas jako kfas)
- miękka wymowa niektórych wyrazów typu: drzaźnić (drażnić), dźwi (drzwi), śpilka (szpilka)
- zmiany pojedynczych spółgłosek w grupach spółgłoskowych np.: krzest (chrzest), ślizgi (śliski) letki (lekki)
- stosunkowo liczne uproszczenia (najczęściej strz, trz i drż do szcz, cz i dż) np.: czy (trzy), szczała (strzała), baży (bardziej), poedział (powiedział)
- w niektórych wyrazach zamiana ń na j, np.: gnieźniejski (gnieźnieński)
- przyrostki zdrabniające -ik, -yszek, np.: wózik (wózek), kamyszek (kamyczek)
- zmiana rodzaju np.: por - pora, zapałka - zapałek, magiel - magla
- zmiana końcówek w pewnych rzeczownikach:
- niektóre rzeczowniki rodzaju żeńskiego zmieniają w dopełniaczu końcówkę z -ę na -ą, np.: lekcją (lekcję)
- mianownik liczby mnogiej wesoła (wesela), a w liczbie mnogiej dopełniacz tych wesół (tych wesel)
- w odmianie przymiotnikowej form męskoosobowych zamiana końcówki -y na -i, np.: dobzi (dobrzy), dzici (dzicy)
- w dopełniaczu liczby mnogiej końcówka -ów występuje również w rodzaju żeńskim np.: myszów (myszy), wsiów (wsi)
- zmiana miejscownika nazw niektórych krajów np.: do Prusiech (do Prus), z Węgrzech (z Węgier), do Włoszech (do Włoch)
- końcówka narzędnika ujednolicana do -ami, np.: dzieciami (dziećmi), ludziami (ludźmi)
- celownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego zakończony na -ewi, zamiast -owi, np.: wujewi (wujowi)
- niestandardowy dobór niektórych zaimków np.: te słońce (to słońce)
- zmiany w wymowie czasowników:
- zmiany w formie niektórych bezokoliczników np.: ućknąć (uciec), stojeć (stać)
- zmiany we wzorze odmiany np.: bierę - bieremy - bierą (biorę - bierzemy - biorą)
- końcówka -imy zamiast -iśmy w czasownikach, np. widzielimy, bylimy, mielimy
- końcówka -ym zamiast -em w czasownikach, np. widziołym, byłym, miołym (widziałem, byłem, miałem)
- odmiana czasowników przez "żem" w czasie przeszłym, np. [ja] żem widział(widziałem), [ty] żeś widział (widziałeś), [ja] widziałżem (widziałem), [ty] widziałżeś (widziałeś)
- zmiany w tworzeniu czasu przeszłego np.: szłem (szedłem), poszłem (poszedłem)
- zmiany w tworzeniu imiesłowów biernych np.: ukradzone (ukradzione), zamiecone (zamiecione)
- zmienione formy przysłówków np.: możno (można), skędy (skąd)
- podwajanie niektórych przyimków: zez domu (z domu) wew domu (w domu)
- niemiecki wzór wymowy:
- litera s w zapożyczeniach wymawiana jako z, np.: senzacja (sensacja), uniwerzytet (uniwersytet)
- niemiecka wymowa sąsiadujących samogłosek eu i ea, np.: Ojropa (Europa), idejał (ideał)
- obok licznych niemieckich zapożyczeń np.: kista (skrzynia niem. Kiste) pojawiają się kalki czyli dosłowne tłumaczenia np. szkolnica (uczennica niem. Schülerin) czasem nawet całych zdań np.: On jest 20 lat stary (On ma 20 lat niem. Er ist 20 Jahre alt)
- obecnie już rzadszy niemiecki szyk zdania np.: maszyna do chleba krajania (maszyna do krojenia chleba), to jest ale źle (niem. das ist aber schlecht)
- nie należące do kanonu literackiego gwary lecz po II wojnie światowej typowe i bardzo rozpowszechnione w gwarze poznańskiej jest dodawanie we wszelkiego rodzaju wypowiedziach słowa nie, nawet w zdaniach twierdzących, - np. zdanie Ładna jest ta dziewczyna, nie? nie jest wcale ani pytające, ani zaprzeczające
Słowniczek
Występuje wiele form zapisu gwary poznańskiej, od zapisu zgodnego z zasadami pisowni polskiej, która jest następnie odczytywana zgodnie z zasadami wymowy gwarowej po zapis czysto fonetyczny, stąd jedno słowo może być zapisane na wiele różnych sposobów.
Charakterystyczne zwroty
)- A czymu? – Dlaczego?
- A po czemu to? – Ile to kosztuje?
- Ady idź – Co ty opowiadasz, daj spokój, to niemożliwe!
- Ady tam! – Ależ skąd!
- Ależ bez niczego! – Oczywiście! Rozumie się!
- Biegać na łyżwach – Jeździć na łyżwach
- Bimbać się– Jechać tramwajem
- Być nie do żdżarcia – Być rewelacyjnym, nie do podrobienia
- Co ja za to mogę? – Co ja jestem temu winien?
- Co jest tej? – Co się dzieje?
- Co to kosztuje? – Ile to kosztuje? (kalka z języka niemieckiego, Was kostet das?)
- Dość to przyńdzie? – Ile to będzie kosztowało?
- Dalij, dalij! – Szybciej, żwawo!
- Elegant z Mosiny – Odpowiednik "wystrojony jak cieć/stróż na Boże Ciało"
- Idź w kieretyny – Odczep się (kieretyny – krzaki, inaczej – idź na drzewo)
- Iść komuś na nerwy – Denerwować kogoś, drażnić
- Junek z Buku – Młody mężczyzna wystrojony według mody prowincjonalnej
- Kusić po nocach – Zajmować się czymś w nocy, robić coś niepotrzebnego zamiast spać
- Lelać się – Zachowywać się dziecinnie
- Gdzie ja wszędzie nie byłem! – Gdzie ja nie byłem!
- Kapelusz dobrze siedzi – Kapelusz ma dobry rozmiar, dobrze się trzyma
- Mieć fefry – bać się
- Mieć fifa, mieć dryg – Posiadać do czegoś zdolności, talent
- Mieć rachę na kogoś – Długo i mocno złościć się, gniewać na kogoś, pragnąć zemsty (por. niem. Rache f – zemsta)
- Nie przychodź mi tak głupio! – nie docinaj mi!
- Nu dalij! – szybciej! rusz się!
- Ile to uczyni? – Ile to będzie kosztowało?
- Ja na to nie wychodzę! – Ja do tego nie dążę!
- Jaki on jest stary? – Ile on ma lat?
- Jak ty do tego przyjdziesz? – Jak ty to zrobisz?
- Juchta nie śpi – Złodziej jest wśród nas/Złodziej jest czujny
- Kozięcina cię rąbie?' – Zwariowałeś?
- Mam ból zęba – Ząb mnie boli
- Mam głód – Jestem głodny
- Mam ćmiki i leberkę ze składu – Mam papierosy i wątrobiankę ze sklepu
- Mieć ambę – Mieć głupie pomysły, być zwariowanym
- Mieć za sobą lanię – Skończyć szkołę
- Musieć się uśmiać – Uśmiać się
- Musieć z kimś wiele wystać – Musieć przez kogoś wiele znieść
- Nie idzie – Nie da się (od niem. Es geht nicht)
- Nie wiedziałem sobie rady – Czułem się nieswojo, ponuro
- Obłożyć skibkę/sznytke – Na kromkę chleba (kromka=skibka) położyć obkład (czasem obłożenie) czyli plaster wędliny lub sera
- Okno wygląda na ulicę – Okno jest od strony ulicy
- Ona ci nic nie życzy – Ona ci źle życzy
- Ona nie jest dziś do mówienia – Nie można z nią dziś rozmawiać
- Ona przychodzi mi taka znajoma – Ona wydaje mi się taka znajoma
- Ona stoi dobrze – Powodzi się jej dobrze
- Ona została stać – Ona stanęła
- Opowiadać pierdoły – Mówić głupstwa
- Pierdoła z Gądek – Plotkarz, roznosiciel wiadomości prowincjonalnych, przestarzałych i nieciekawych
- Przepowiadać lekcję – Powtarzać lekcję
- Raz po raz – Od czasu do czasu
- Sprawić sobie śrubę – Upić się
- Spuścić się na kogoś – Polegać na kimś
- Stoi mi do dyspozycji – Mam to do dyspozycji, mogę tym zarządzać
- Stroić muki – Dąsać się
- Szneka z glancem – Drożdżówka z lukrem
- To przyjdzie tu – To będzie tu
- Tytka na bejmy – Papierowa torebka na pieniądze
- Coś wyszło – Coś skończyło się, uległo zniszczeniu
- Trzymać sobie kogoś ciepło – Żyć z kimś w przyjaznych stosunkach
- Tu dostaniesz kupić – Tu kupisz
- Ty za to nie możesz – Nie jesteś temu winien
- W gazecie stoi – W gazecie jest napisane
- Widzi mi się – Podoba mi się
- Wuchta wiary – Sporo ludzi
- Wygląda za niczym – Wygląda na coś bezwartościowego
- Wystrojony jak do ośpic – Ubrany z większą elegancją niż otoczenie (ośpice – blizna po szczepieniu ospy)
- Zrobić łóżko/wyro – Pościelić łóżko
- Zostać siedzieć w klasie – Siedzieć w klasie, repetować, powtarzać
- Zmudzić czas – Zmarnować czas
Użytkownicy i propagatorzy gwary
Gwarę poznańską propagowały słuchowiska z cyklu:- "Wuja Ceśku opowiada" - nadawane przez poznańską rozgłośnię Polskiego Radia w 60. XX wieku, opracowane i wygłaszane przez Stanisława Strugarka,
- "Blubry Starego Marycha" - nadawane przez poznańską rozgłośnię Polskiego Radia od 1983. Autorem tekstów wygłaszanych przez Starego Marycha i jego żonę Frąckę był Juliusz Kubel, zaś w postać Marycha wcielał się Marian Pogasz. Postać ta, choć fikcyjna, urosła do rangi tak wielkiego symbolu, że 21 marca 2001 na poznańskim placu Wiosny Ludów odsłonięto pomnik Starego Marycha, którego twarz nosi rysy zmarłego Mariana Pogasza.
Ponadto poznański dom kultury Jubilat od lat 80. organizuje coroczny amatorski konkurs gwary Godejcie po naszymu, w którym niemałe sukcesy odnosi nawet młodzież licealna.
Poznański raper Peja (Ryszard Andrzejewski) w swoich tekstach także używa wiele elementów gwary poznańskiej, np. "winkiel". Sam pseudonim artystyczny Andrzejewskiego oznacza "wesz".
Również poznański zespół rapowy Aifam używa wiele elementów gwary poznańskiej, np. "Wuchta wiary", "szczon".
Gwarę badała prof. Monika Gruchmanowa, która opublikowała kilka książek, w tym słownik.