Górale
ok. 1877 r.
, 2008
podczas Jubileuszowego Festiwalu PZKO, 2007
- w znaczeniu ogólnym (w języku polskim) – mieszkańcy terenów podgórskich i obszarów górskich (np. górale kaukascy, górale szkoccy, górale Kantabrii),
- w ujęciu szczegółowym – grupy autochtonicznych mieszkańców Karpat Zachodnich, terenów od doliny
Podział
Górale polscy
- górale śląscy:
- Breniacy
- Istebniańscy
- Jabłonkowscy
- Morawianie (nie mylić z grupą etniczną Morawian)
- Wiślanie
- górale czadeccy
- górale małopolscy:
- górale babiogórscy
- górale orawscy (na Górnej Orawie, po stronie słowackiej)
- górale pienińscy
- górale podhalańscy
- górale sądeccy (Górale Łącko-Kamieniccy, Ryterscy i Piwniczańscy)
- górale spiscy (w większości na słowackim Górnym Spiszu)
- górale zagórzańscy
- górale żywieccy
Górale polscy posługują się gwarami małopolskimi (m.in. podhalańska i sądecka) i śląskimi (m.in. cieszyńska i jabłonkowska).
Podział na ww. grupy jest umowny, oparty na niewielkich różnicach w kulturze ludowej i równie niewielkich różnicach dialektalnych. Silniej zarysowuje się jedynie odrębność górali śląskich, którzy mówią dialektem śląskim niemazurzącym (górale wiślańscy) lub jabłonkującym (jabłonkowanie, górale jabłonkowscy) powstałym w wyniku zetknięcia gwar niemazurzących – śląskich (cieszyńskich) z mazurzącymi małopolskimi (żywieckimi) i śląsko-małopolskimi (czadeckimi).
Strój górali polskich
Do charakterystycznych elementów stroju góralskiego zalicza się; białą lnianą koszulę, białe obcisłe portki z lampasem szyte z wełny, rozcięcie u dołu, przeznaczone do schowania spodni w niskie obcisłe buty, ozdobione były parzenicami i pomponem. Na nogach kierpce, skórzane, wyciskane we wzory. Serdak - barani kożuszek z ciemnobrązowej skóry<ref>Wojciech Wasiutyński. Z duchem czasu. 1936. str. 257</ref>.
Na koszulę nakładana była haftowana kamizelka (cucha). Na głowie kłobuk - kapelusz filcowy z szerokim rondem. Na Podhalu zdobiony sznurem z muszelek, orlim piórem w Beskidzie Zachodnim - tasiemką<ref>Ewa Fałkowska-Rękawek. Podstawy projektowania odzieży: podręcznik dla szkół odzieżowych. 2007. str. 97</ref>. Całość dopełniał skórzany pas bacowski z ćwiekami, zwany srosem. Dawniej za paskiem noszono pistolety, noże, strzelby i ciupagi. W okolicach Poznachowic, Wiśniowej, Wierzbanowej oraz Lipnika góralski strój wyraźnie pozostawał pod wpływem lachowskim<ref>Andrzej Matuszczyk. Beskid Wyspowy str. 273</ref>.
- Przejściowe grupy etnograficzne
Górale ruscy
- Bojkowie (Bieszczady i zach. Gorgany)
- Łemkowie (Beskid Niski, Bieszczady, wschodnia część Beskidu Sądeckiego, także po słowackiej stronie w Zemplínie i na Zakarpaciu)
- Huculi (wsch. Gorgany i Czarnohora)
- Przejściowe grupy etnograficzne
Kultura
W kulturze poszczególnych grup góralskich widać także wpływy słowackie i węgierskie, zwłaszcza na Słowacji, oraz wśród Górali Jabłonkowskich (śląskich), których strój ludowy przypomina węgierski z czasów wzmożonej wymiany handlowej Jabłonkowa z Węgrami.
Terminem góral (słow. goral) i góralski (słow. goralský) określa się w byłej Czechosłowacji osoby pochodzenia polskiego i język ludności polskiej zamieszkującej słowackie Górny Spisz (np. Tatry Bielskie i Magurę Spiską), Górną Orawę (np. wsie Głodówka – Hladovka, Rabczyce – Rabčice i Pogóra – Polhora), Czadeckie (np. Skalite) i enklawy polskich kolonistów w różnych częściach kraju (np. wieś Lužna na Liptowie).
Linki zewnętrzne
- Informacje o góralszczyźnie i góralach polskich
- Grupy etnograficzne Woj. Małopolskiego
- Grupy etnograficzne Woj. Podkarpackiego
- Grupy etniczne Woj. Podkarpackiego
- Archiwalna strona Małopolskiego Centrum Kultury Sokół
Mapy
- Mapa etnograficzna rozmieszczająca polskie grupy góralskie
- Rozmieszczenie Górali na Słowacji