Finlandia


Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1917. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją. Od zachodu ma ponadto dostęp do Morza Bałtyckiego.

Finlandia powstała w 1917, po upadku władzy carskiej. Finlandia nie miała wówczas tradycji państwowych, gdyż od podboju w średniowieczu ludów fińskich była pod obcym – szwedzkim panowaniem, a następnie ponad 100 lat pod panowaniem rosyjskim.

Geografia


Większość powierzchni kraju stanowią niziny z młodą rzeźbą polodowcową. Naturalne zachodnie i południowe granice Finlandii wyznaczają Zatoka Botnicka i Zatoka Fińska, pomiędzy którymi rozciąga się poprzecinane ciągami wzniesień morenowych Pojezierze Fińskie złożone z 60 tys. jezior. Jeziora zajmują 18,8 tys km², bardzo liczne są bagna i torfowiska. W środkowej części kraju ukształtowanie terenu ma cechy południowych pojezierzy i leżących na północ wyżyn. Na północ od Koła Podbiegunowego rozciąga się Laponia Fińska, która stanowi przedgórze Gór Skandynawskich.
Linia wybrzeża szkierowego, jest silnie rozwinięta, z dużą liczbą małych wysepek.

Powierzchnia:
Długość granicy lądowej:
Długość wybrzeża:
Największe miasta (2009)<ref>28.02.2009 Population Register Center of Finland</ref>:

Jeziora

Poniższa lista przedstawia 10 największych jezior Finlandii:

{ class="wikitable sortable"
!Jezioro
!Powierzchnia (km2)
!Maks. głębokość (m)
!Objętość (km3)

Saimaa
1377,05
84,0
36,0

Päijänne
1080,63
95,3
18,1

Inari
1040,28
91,9
15,9

Pielinen
894,21
93,7
8,5

Oulujärvi
887,09
38,0
6,0

Pihlajavesi
712,59
75,7
8,08

Orivesi
601,30
75,9
–

Haukivesi
562,31
75,8
–

Keitele
493,59
99,5
3,4

Kallavesi
472,76
82,0
–
}

W całym kraju występuje 187 888 jezior<ref>encyklopedia dla dociekliwych wydawnictwo Elżbieta Jarmołkiewicz.</ref>.

Klimat

Południowa część Finlandii leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Natomiast północ (w tym Fińska Laponia) jest w zakresie umiarkowanego chłodnego. Średnie temperatury lipca na południu wynoszą 17-18&nbsp;°C i 14-15&nbsp;°C na północy (w najchłodniejszym miejscu pod Kilpisjärvi 12&nbsp;°C). W styczniu średnie temperatury wynoszą -2&nbsp;°C na Wyspach Alandzkich, -4&nbsp;°C na południowym wybrzeżu, w środkowej części kraju od -8 do -10&nbsp;°C i -14&nbsp;°C na północy. Długość okresu wegetacyjnego na południu wynosi 185-200 dni, na północy 120. Najwyższą temperaturę zanotowano w 1914 roku w Liperi, koło Joensuu i wynosiła ona 37,2&nbsp;°C. Nieoficjalnie najniższa temperatura wystąpiła w Kaaresuvanto (-54&nbsp;°C). Okres zimowy występuje zwykle od połowy grudnia do końca marca na Wyspach Alandzkich, od końca listopada do końca marca na południowym wybrzeżu, od połowy listopada do połowy kwietnia w środkowej Finlandii i od końca października do końca kwietnia na północy. Liczba dni w roku z temperaturą powyżej 25&nbsp;°C waha się od 20-25 na południu do 5-7 na północy (w górskiej stacji Kilpisjärvi takie temperatury występują średnio raz na 2 lata). Najwięcej zanotowano 48 dni w mieście Kkouvola w 2010 roku. Temperatury powyżej 30&nbsp;°C zdarzają się rzadko i nie występują w każdym roku. Największą ich liczbę zaobserwowano w 2010 roku w Lappeenranta (14 dni). Okres bez przymrozków trwa od końca kwietnia do połowy października na Wyspach Alandzkich, na południu kraju od początku maja do końca września, na północy od początku czerwca do końca sierpnia, choć sporadycznie przymrozki mogą występować także w lipcu. Średnie roczne opady w Helsinkach wynoszą 650 mm, a największe ich natężenie przypada na sierpień. Na północy suma opadów wynosi 500 mm.

Polityka

– luterańska katedra i Plac senacki


Finlandia jest republiką pół prezydencką.

Głową państwa jest prezydent (od 2012 roku ten urząd sprawuje Sauli Niinistö), wybierany przez społeczeństwo w bezpośrednich wyborach na sześcioletnią kadencję i może być wybrany na najwyżej dwie, następujące po sobie, kadencje. W kompetencjach prezydenta zawiera się, między innymi, mianowanie premiera i na jego wniosek ministrów. Mianuje kanclerza sprawiedliwości, przewodniczącego i członków Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także arcybiskupa i biskupów Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Posiada możliwość rozwiązania parlamentu, prawo kontroli administracji, prawo inicjatywy ustawodawczej i veta ustawodawczego. Jest również najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych.

Parlament (Eduskunta) jest wybierany przez społeczeństwo na czteroletnią kadencję i liczy 200 osób.

Rząd (Rada Państwa)

Konstytucja

Do 1 marca 2000 roku w skład konstytucji wchodziło pięć ustaw konstytucyjnych:

1 marca 2000 roku weszła w życie nowa konstytucja, zaakceptowana przez Eduskuntę wymaganą większością 2/3 głosów dwukrotnie w 1999 roku (zmiana konstytucji musi zostać uchwalona i potwierdzona przez nowo wybrany parlament).


Gospodarka

Finlandia była do XX wieku krajem zacofanym. Po II wojnie światowej gospodarka kraju była silnie związana z gospodarką Związku Radzieckiego. Z drugiej strony jednak Finlandia dzięki temu, a także dzięki sąsiedztwu Szwecji i Norwegii, stała się państwem socjalnym z prywatną własnością, ale wysokimi podatkami. Podatki stanowią 45% PKB<ref>Lewica.pl, przedruk z Gazety Wyborczej, "Gospodarka rynkowa bez społeczeństwa rynkowego", Erkki Tuomioja</ref> i jest to poziom najwyższy na świecie po krajach nordyckich, które mają podatki nieco wyższe niż 50% PKB. Najbardziej znaną fińską firmą jest Nokia, która posiada 35% światowego rynku telefonii komórkowej (1. miejsce na świecie). Fińskie, nominalne PKB per capita w 2005 wynosiło 40 197 dolarów, dając Finlandii 12. miejsce na świecie, a PKB per capita zmierzone parytetem siły nabywczej 34 tys. 819 dolarów, dając jej także 12. miejsce na świecie. Eksport wynosił nieco ponad 80 mld dolarów. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 26,9 i jest jednym z najniższych na świecie.

Wydobywa się rudy miedzi, cynku, żelaza, chromu i niklu. Podstawowe gałęzie przemysłu, to przemysł:

Rolnictwo to przede wszystkim hodowla bydła typu mlecznego, a na północy reniferów oraz leśnictwo (zob. lasy Finlandii).

Stopa bezrobocia wynosi 8,2%, średnia długość życia: mężczyźni 76 lat, kobiety 82 lat.

W 2004 Finlandia zajęła pierwsze miejsce w rankingu konkurencyjności Światowego Forum Ekonomicznego.

Telekomunikacja

Około 79% fińskiego społeczeństwa używa Internetu, a wszystkie fińskie szkoły i biblioteki publiczne posiadają łącza internetowe. W październiku 2009 fiński minister transportu i komunikacji zobowiązał się do zapewnienia od połowy 2010 roku każdemu mieszkańcowi kraju dostępu do Internetu z przepustowością nie mniejszą niż 1Mbps.<ref>1Mb Broadband Access Becomes Legal Right News YLE Uutiset yle.fi</ref>

Podział administracyjny

Od 1 stycznia 2010 Finlandia jest podzielona na 20 regionów, regiony są podzielone na 72 podregiony, podregiony są podzielone na 342 gminy. Dawny podział na 6 prowincji stracił swe znaczenie 1 stycznia 2010 r.

Historia


Historia w datach

Starożytność

IX wiek

XII-XIII wiek

XIV wiek

XV wiek

XVI wiek

XVII wiek

XVIII wiek

XIX wiek

XX wiek

XXI wiek

Demografia

{ class="wikitable floatright" style="margin:0 0 0.5em 1em;"
+Populacja Finlandii, 1750–2000<ref>Juhana Aunesluoma, Esko Heikkonen, Matti Ojakoski: Lukiolaisen yhteiskuntatieto, Sanoma 2006</ref>

!Rok!!Populacja!!Rok!!Populacja

1750 align=right421,000 1880

1760 align=right491,000 1890

1770 align=right561,000 1900

1780 align=right663,000 1910

1790 align=right705,600 1920

1800 align=right832,700 1930

1810 align=right863,300 1940

1820 align=right1,177,500 1950

1830 align=right1,372,100 1960

1840 align=right1,445,600 1970

1850 align=right1,636,900 1980

1860 align=right1,746,700 1990

1870 align=right1,768,800 2000

}

Populacja

Liczba ludności Finlandii wynosi obecnie 5,350,156 obywateli. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 17 mieszkańców na kilometr kwadratowy<ref>Population Register Center</ref>. Ten fakt czyni z Finlandii najrzadziej zaludniony kraj Europy po Norwegii i Islandii. Południowa część kraju zawsze była gęściej zamieszkana niż północna. Ta dysproporcja wzrosła wraz z postępującą urbanizacją Finlandii w XX wieku. Największymi miastami Finlandii są Helsinki, Espoo i Vantaa. Inne duże znaczące miasta to Tampere, Turku i Oulu.

Procent obcokrajowców w Finlandii sięga 2,5% i należy do najniższych w Unii Europejskiej<ref>Statistics Finland – Population</ref>. Obcokrajowcy to w większości obywatele Rosji, Estonii oraz Szwecji.

Języki

Dla większości Finów (92 procent)<ref>Statistics Finland – Population</ref> język fiński jest językiem ojczystym. Język ten należy do języków bałtyckofińskich, podgrupy języków uralskich. Morfologicznie rzecz biorąc jest to język aglutynacyjny. Oznacza to odmianę form rzeczowników, przymiotników, zaimków, liczebników i czasowników w zależności od ich roli w zdaniu. W praktyce oznacza to, zamiast przyimków i zrostków, stosowanie przyrostków i złożeń. Szacuje się, że około 65% wszystkich fińskich słów to złożenia<ref>Anne-Maria Mikkola, Lasse Koskela, Heljä Haapamäki-Niemi, Anita Julin, Anneli Kauppinen, Pirkko Nuolijärvi, Kaija Valkonen: Äidinkieli ja kirjallisuus – käsikirja, Sanoma 2004, isbn=951-0-26300-1</ref>. Bardzo blisko z nim spokrewniony jest język estoński. Języki te (fiński i estoński), wraz z węgierskim i baskijskim są najpopularniejszymi językami nie indoeuropejskimi w Europie. Finlandia jest jednym z trzech krajów, w których język uralski jest używany przez większość mieszkańców. Pozostałe dwa to Estonia i Węgry.

Drugim najpopularniejszym językiem w Finlandii jest język szwedzki (w tym osobna fińska odmiana języka szwedzkiego), którym posługuje się około 5,6% ludności. Używane są także języki: rosyjski (0,8%), estoński (0,3%), fińsko-romski oraz fiński język migowy (używany przez około 5&nbsp;000 ludzi)<ref>Forskningscentralen för de inhemska språken :: Teckenspråk</ref>. Na północy kraju, w Laponii, zamieszkuje około 7000 Lapończyków. Około jednej czwartej z nich używa języków lapońskich jako ojczystych. Prawo każdej z mniejszości w Finlandii do pielęgnowania swych odrębnych tradycji i kultury jest chronione przez fińską konstytucję<ref>http://www.finlex.fi/fi/laki/kaannokset/1999/en19990731.pdf Konstytucja Finlandii (ang.)</ref>.

W 2005 r. w badaniach przeprowadzonych w ramach Eurobarometru dotyczących języków Unii Europejskiej, 60% dorosłych obywateli deklarowało znajomość języka angielskiego, 38% języka szwedzkiego (41% w 2008), a 17% znajomość języka niemieckiego<ref>http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf</ref>. Ta liczba ludzi znających angielski umieściła Finlandię na piątym miejscu za Maltą (89%), Holandią (86%), Szwecją (85%) oraz Danią (83%). Relatywnie język niemiecki jest w Finlandii znacznie bardziej znany niż język francuski czy hiszpański.

Religia


{ cellpadding="3" cellspacing="0" width=300 align="right" rules="all" style="margin: 1em; background: #ffffff; border: 2px solid #aaa; font-size: 100%;"
bgcolor=#DDDDDD
12 align="center" Religia w Finlandii<ref>Statistics Finland – Population</ref>
bgcolor=#f0f0f0 align="center"
! Rok
! Ewangelicko-Luterański Kościół Finlandii
! Fiński Kościół Prawosławny
! Inne
! Ateizm
align="center"
1950 95.7% 1.7% 0.4% 2.7%
align="center"
1980 90.3% 1.1% 0.7% 7.8%
align="center"
1990 87.9% 1.1% 0.9% 10.2%
align="center"
2000 85.1% 1.1% 1.1% 12.7%
align="center"
2005 83.1% 1.1% 1.1% 14.7%
align="center"
2006 82.5% 1.1% 1.2% 15.1%
align="center"
2007 81.8% 1.1% 1.2% 15.9%
align="center"
2008 80.7% 1.1% 1.3% 16.9%
align="center"
2009 79.9% 1.1% 1.4% 17,7%
align="center"
2010 78,3% 1.1% 1.4% 19,2%
align="center"
2011 77,3% 1.1% 1.5% 20,1%
align="center"
}

Od 1923 roku fińska konstytucja gwarantuje wolność religijną. Fiński Kościół Ewangelicko-Luterański i Fiński Kościół Prawosławny mają status Kościołów narodowych. Dzięki temu mają specjalne przywileje, wierni płacą na ich rzecz podatki w wysokości 1% lub 2% dochodów, z czego później Kościoły te finansują działalność charytatywną. 85% Finów należy do któregoś z Kościołów. 83% należy do Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego, 1,8% osób to zielonoświątkowcy, 1,1% Finów należy do Kościoła prawosławnego, 19 tys. to Świadkowie Jehowy, katolicy to 8 tys., głównie obcokrajowcy, 3 tys. to mormoni, żydzi to 1,5 tys. osób. Tylko 2% luteran chodzi do kościoła co tydzień, a 10% co miesiąc. Odsetek osób wierzących w Boga i uznających podstawowe prawdy religii chrześcijańskiej jest wyższy, niż w innych państwach skandynawskich; częstsze są też, pomimo niskiego uczestnictwa w nabożeństwach, prywatne praktyki religijne<ref>Artykuł w Tygodniku Powszechnym</ref>. W Finlandii żyje 7 tys. masonów<ref>Freemasonry in Finland</ref>.

Większość fińskich dzieci jest chrzczona (79,9% w 2009) i konfirmowana (87.6% w 2008). Większość pogrzebów jest chrześcijańska. Większość Luteran chodzi do kościoła tylko przy specjalnej okazji jak np. śluby, pogrzeby i święta<ref>Finland</ref>. Według badań Eurobarometru z 2005 r. 41% Finów twierdziło, że "wierzy w istnienie Boga", 41% stwierdziło, że "wierzy w istnienie jakiejś siły wyższej", a 16%, że "nie wierzy w Boga ani żadną inną siłę wyższą"<ref>ReportDGResearchSocialValuesEN2.PDF (ang.)</ref>.

Struktura rodzinna

Życie rodzinne w Finlandii odpowiada modelowi rodziny nuklearnej. Relacje z dalszą rodziną są raczej rzadkie i przypadki łączenia się ludzi w formie rodziny wielopokoleniowej raczej się nie zdarzają. Zgodnie z raportem UNICEF-u, Finlandia zajmuje bardzo wysokie, czwarte miejsce na świecie pod względem zapewnienia dziecku odpowiednich warunków życia<ref>http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/13_02_07_nn_unicef.pdf</ref>.

Opieka zdrowotna

Na każde 307 osób przypada jeden lekarz<ref>Statistics Finland – Health</ref>. Około 18,9% funduszy przeznaczonych na opiekę zdrowotną pochodzi z sektora prywatnego, a 76,6% z publicznego. Najważniejszymi instytucjami są Ministerstwo Zdrowia oraz Narodowy Publiczny Instytut Zdrowia. Według szwedzkich badań, przeprowadzonych w 16 krajach, Finlandia posiada najbardziej wydajny system opieki zdrowotnej<ref>http://brs.skl.se/brsbibl/kata_documents/doc39255_1.pdf</ref>.

Przewidywana długość życia wynosi 82 lata dla kobiet i 75 dla mężczyzn<ref>Finland Life expectancy at birth – Demographics</ref>. Jeszcze w latach 70' XX wieku Finlandia posiadała jeden z najwyższych odsetków zgonów spowodowanych chorobami serca. Od tego czasu zaczęto propagować zdrowe odżywianie się oraz ćwiczenia fizyczne co przyniosło bardzo dobry efekt. Odsetek osób palących jest bardzo niski i wynosi 26% w przypadku mężczyzn i 19% w przypadku kobiet<ref>Fat to fit: how Finland did it Special reports guardian.co.uk</ref>.

Całkowite roczne spożycie alkoholu jest niższe niż w innych europejskich państwach, pomimo tego, że w weekendy bardzo popularne są obficie zakrapiane imprezy<ref>Päihdelinkki > 111 Alcohol use in Finland</ref>. Wśród ludności w wieku produkcyjnym choroby i wypadki spowodowane przez alkohol stały się w ostatnim czasie największą przyczyną śmierci<ref>http://www.yle.fi/uutiset/haku.php?action=page&id=264733</ref>.

Narodowy Publiczny Instytut Zdrowia twierdzi, że 54% mężczyzn i 38% kobiet ma nadwagę, inne źródła podają wyższe wartości, odpowiednio 70% i 50%. Przewiduje się, że odsetek osób chorych na cukrzycę wzrośnie do 15% w 2015 roku<ref name=autonazwa1>http://www.eva.fi/files/1986_miehet_kuntoon.pdf</ref>. Finlandia posiada najwyższy odsetek chorych na cukrzycę typu 1.

Edukacja

W ostatnich studiach PISA, prowadzonych przez OECD, fińscy uczniowie we wszystkich dziedzinach poza matematyką, w której byli drudzy, zajęli pierwsze miejsca na świecie<ref>Od nich powinniśmy się uczyć, Gazeta Szkolna</ref>. Fiński system edukacji został zreformowany na początku lat siedemdziesiątych z modelu niemieckiego, który został uznany za niewydajny. Prawie wszystkie szkoły w Finlandii to szkoły państwowe, a za szkoły niepaństwowe nie płaci się, gdyż finansuje je państwo. Również wszystkie uniwersytety są państwowe; kilka z istniejących obecnie uniwersytetów to upaństwowione uniwersytety, które kiedyś znajdowały się w rękach prywatnych. W fińskich szkołach nie stawia się ocen przez pierwsze 3 lata podstawówki, nie można zostawić dziecka na drugi rok w tej samej klasie (w podstawówce, jeżeli rodzice się nie zgadzają), istnieje zakaz dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu: pochodzenia, stanu majątkowego rodziców itd. Za ciekawostkę można uznać fakt, że bardzo podobny system z ograniczoną liczbą egzaminów istniał przez pewien czas w Związku Radzieckim<ref>Edukacja dla socjalizmu Piotr Jaroszyński</ref>.

Od szkoły podstawowej obowiązkowa nauka języka angielskiego, od gimnazjum obowiązkowa nauka języka szwedzkiego (można też pod koniec podstawówki wybrać). W gimnazjum można wybrać trzeci język a w liceum dowolnie (angielski i szwedzki jest kontynuowany).

W szkołach organizuje się zajęcia wychowania fizycznego, edukacji zdrowotnej oraz gotowania. Wśród szkół w Unii Europejskiej fińskie szkoły zajmują jedne z ostatnich miejsc, przeznaczając najmniej czasu na wychowanie fizyczne. Według Narodowego Publicznego Instytutu Zdrowia tylko jedna trzecia dorosłych wystarczająco dużo ćwiczy<ref name=autonazwa1 />.

Galeria

<div align="center"><gallery>
Plik:Aleksanterinkatu Helsinki-2.jpgHelsinki
Plik:Kauppakeskus Forum Helsinki2.jpgHelsinki
Plik:Helsinki 0434.jpgHelsinki
Plik:Turku castle.jpgTurku
Plik:Kokkola town hall.jpgKokkola
Plik:Lahti-stadion.jpgLahti
Plik:Harbour autumn.jpgLappeenranta
Plik:Tako factory1.jpgTampere
Plik:Jyvaskyla bridge.jpgJyväskylä
Plik:Christmas celebration in Rovaniemi.jpgRovaniemi
Plik:Alaruokanentheo.jpgRovaniemi
Plik:Porvoo riverside.jpgPorvoo
Plik:Ratusz Aanekoski.JPGÄänekoski
Plik:Suomi päätiet.pngMapa Finlandii
</gallery></div>

Kultura

Fińscy laureaci Nagrody Nobla:
Fiński epos narodowy:
Najpopularniejszy utwór dziecięcy:

Zobacz też

Linki zewnętrzne


}}





Finnland
Finland
Finlande