Dunaj


Dunaj (łac. Danubius, niem. Donau, słow. Dunaj, węg. Duna, chorw. Dunav, serb. i bułg. Дунав, rum. Dunărea, ukr. Дунай gr. Ίστρος Istros) – po Wołdze druga co do długości rzeka w Europie.

Rzeka przepływa z zachodu na wschód przez wiele krain europejskich, z których największe to: Wyżyna Bawarska w Niemczech, Kotlina Panońska na Węgrzech i Wołoszczyzna w Rumunii. Jej dorzecze pokrywa duże rejony Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej.

Źródła znajdują się w Schwarzwaldzie w południowo-zachodnich Niemczech. Długość mierzona od styku niewielkich rzek Brigach i Breg, które w miejscowości Donaueschingen łączą się w Dunaj, wynosi 2845 kilometrów<ref></ref>, a od źródeł Breg w Furtwangen 2888 kilometrów<ref></ref>. Dunaj przepływa przez 10 europejskich krajów: Niemcy, Austrię, Słowację, Węgry, Chorwację, Serbię, Bułgarię, Rumunię, Mołdawię i Ukrainę (Chorwacja, Bułgaria, Mołdawia i Ukraina mają dostęp tylko do jednego brzegu), aby w Rumunii rozbudowaną deltą ujść do Morza Czarnego. W delcie, która jest dawną zatoką wypełnioną osadami rzecznymi, Dunaj dzieli się na 3 główne ramiona: Kilia, Sulina i Sfântu Gheorghe (Święty Jerzy)<ref name="delta"></ref>.

Hydrografia

{class="wikitable" style="clear:right; float:right; font-size:100%; margin-left: 10px; margin-right:0; text-align:center; width:270px"
+Dopływy Dunaju o&nbsp;długości
powyżej 140&nbsp;km

! prawy dopływ
! km
! lewy dopływ

3 <small>Kolory oznaczają poszczególne kraje, na tle białym znajdują się rzeki graniczne</small>

style="background-color:#ffe" Iller
147
style="background-color:#ffe"

style="background-color:#ffe" Lech
264
style="background-color:#ffe"

style="background-color:#ffe"
220
style="background-color:#ffe" Altmühl

style="background-color:#ffe"
165
style="background-color:#ffe" Naab

style="background-color:#ffe"
169
style="background-color:#ffe" Regen

style="background-color:#ffe" Izara
295
style="background-color:#ffe"

Inn
517
style="background-color:#ffe"

style="background-color:#fee" Traun
153
style="background-color:#fee"

style="background-color:#fee" Aniza
254
style="background-color:#fee"

style="background-color:#fee"
153
style="background-color:#fee" Kamp

style="background-color:#fee" Litawa
180
style="background-color:#fee"

style="background-color:#fee"
358
Morawa

style="background-color:#efe" Raba
250
style="background-color:#eef"

style="background-color:#efe"
403
style="background-color:#eef" Wag

style="background-color:#efe"
298
style="background-color:#eef" Hron

style="background-color:#efe"
233
Ipola

style="background-color:#fee" Drawa
749
style="background-color:#eef"

style="background-color:#eef"
1308
style="background-color:#eef" Cisa

style="background-color:#eef" Sawa
945
style="background-color:#eef"

style="background-color:#eef"
340
style="background-color:#eef" Temesz

style="background-color:#eef" Wielka Morawa
185
style="background-color:#eef"

style="background-color:#efe" Timok
203
style="background-color:#ffe"

style="background-color:#efe"
331
style="background-color:#ffe" Jiu

style="background-color:#efe" Iskyr
368
style="background-color:#ffe"

style="background-color:#efe"
737
style="background-color:#ffe" Aluta

style="background-color:#efe" Jantra
285
style="background-color:#ffe"

style="background-color:#efe"
224
style="background-color:#ffe" Vedea

style="background-color:#efe"
327
style="background-color:#ffe" Ardżesz

style="background-color:#ffe"
417
style="background-color:#ffe" Jałomica

style="background-color:#ffe"
596
style="background-color:#ffe" Seret

style="background-color:#ffe"
953
Prut
}


Dunaj jest jedyną w Europie większą rzeką, która płynie z zachodu na wschód. Po przepłynięciu 2888 kilometrów na pograniczu Rumunii i Ukrainy uchodzi do Morza Czarnego. Inaczej niż dla Renu, Wezery, Łaby czy Odry, w przypadku Dunaju i jego dopływów kilometry liczy się w przeciwną stronę niż prąd rzeki, tzn. w górę cieku. Oficjalnym punktem "0" jest latarnia morska w Sulinie nad Morzem Czarnym. Dorzecze Dunaju ma powierzchnię 795&nbsp;686&nbsp;km²<ref></ref>, co stanowi ponad 7,5% powierzchni Europy. Obszar ten pokrywa nie tylko kraje położone nad Dunajem, ale też część Czech, Bośni i Hercegowiny, Słowenii i innych państw. Mały skrawek dorzecza Dunaju (z Czarną Orawą) znajduje się też w Polsce<ref></ref>.

Takie czynniki jak topniejące śniegi czy silne opady w Alpach sprzyjają szybkiemu przybieraniu wody w rzece oraz powstawaniu powodzi. Efekt ten nasila się wskutek coraz większej regulacji rzek i niszczenia terenów zalewowych. Zasięg powodzi w XX wieku jeszcze wzrósł. Wyjątkowo wysokie poziomy Dunaju zanotowano w latach 1954, 1988, 2002 i 2005. Największa jak dotąd powódź wiosną 2006 roku zalała duże obszary Serbii, Rumunii i Bułgarii, a wiele osób straciło swój dach nad głową.

Dopływy

Najdłuższym dopływem Dunaju jest Cisa (1308 km), kolejne pod względem długości są Prut, Sawa, Drawa, Aluta, Seret i Inn, wszystkie mają powyżej 500 km.

Inna klasyfikacja powstaje, jeśli bierze się pod uwagę nie długość dopływu, lecz ilość wody przez niego niesioną. Pod tym względem pierwsza jest Sawa z 1513 m³/s, kolejne miejsca zajmują Cisa, Inn i Drawa. Dopływy, które w największym stopniu wpływają na ilość wody w rzece, to<ref>Więcej informacji na temat dopływów w Bawarii można znaleźć na stronie Służby Przeciwpowodziowej Bawarskiego Urzędu Gospodarki Wodnej.</ref>:

Przez tysiąclecia łodzie mogły poruszać się pod prąd Dunaju jedynie przy pomocy burłaków, przemieszczających się wzdłuż rzeki drogami nazywanymi po niemiecku Treppelpfade. Przy tym łodzie były przez długi czas ciągnięte przez ludzi, a od XV wieku coraz częściej przez zwierzęta pociągowe.

Te późniejsze ekspedycje były ściśle zorganizowane i obejmowały do 60 koni i równie liczną drużynę, a jako statki jeden lub kilka Kelheimerów oraz kilka mniejszych łodzi pełniących funkcje transportowe dla takielunku, koni i zapasów żywności. Z powodu rozgałęzionego systemu rzecznego Dunaju oraz napotykanych płycizn droga była bardzo powolna. Często jednego dnia udawało się podejść jedynie kilka kilometrów, niezbędne było też przedostawanie się z końmi z brzegu na brzeg, a pogoda i prąd wody przeszkadzały w drodze.

Żegluga parowa na Dunaju

Spadek znaczenia historycznej żeglugi na Dunaju rozpoczął się wraz z pojawieniem się żeglugi parowej, później lokomotyw. Ostatni raz łodzie były ciągnięte pod prąd rzeki na przełomie XIX i XX wieku. Pierwszy parowiec wypłynął na wody Dunaju w 1812 r. w Wiedniu. Niewiele później, bo w roku 1829, powołano pierwszą Donaudampfschifffahrtsgesellschaft (Towarzystwo Żeglugi Parowej Dunaju). W ten sposób statki stały się szybsze – np. pierwszy parowiec "Franz I" ("Franciszek I") w 1830 r. potrzebował na drogę z Wiednia do Budapesztu 14&nbsp;h 15&nbsp;min. Droga powrotna zajmowała mu 48&nbsp;h 20&nbsp;min. We wrześniu 1837 r. pierwszy statek ("Maria Anna") popłynął z Wiednia do Linzu. Jeden z ostatnich egzemplarzy tego typu statków można obejrzeć w muzeum w Ratyzbonie<ref>Strona internetowa Muzeum Żeglugi Dunaju </ref>. Druga połowa XIX wieku stanowiła też okres rozkwitu żeglugi łańcuchowej – statki poruszały się za pomocą łańcucha ułożonego na dnie rzeki. Takie łańcuchy znajdowały się najpierw na odcinku Wiedeń-Bratysława, od 1891 r. także w okolicach Ybbs i Ratyzbony. W rejonie Żelaznej Bramy (Đerdap) w XX wieku aż do budowy tamy statki były holowane lokomotywami.

Żegluga współcześnie

Obecnie po Dunaju pływa około 100 statków-hoteli, odbywających wielodniowe rejsy, zwłaszcza pomiędzy Pasawą, Budapesztem i Morzem Czarnym. Oprócz tego istnieje wiele statków umożliwiających wycieczki jednodniowe – zwłaszcza w Pasawie, a w Austrii w rejonie Wachau.

Po Dunaju pływają też rozliczne małe, prywatne łodzie motorowe oraz statki towarowe.

Prawne zagadnienia międzynarodowej żeglugi dunajskiej

Pierwotnie Dunaj był szlakiem handlowym otwartym dla każdego, mimo to każde państwo przybrzeżne pobierało opłaty celne. Traktat paryski z 1856 r. po raz pierwszy skodyfikował prawo wolnego handlu na Dunaju, powstała też specjalna europejska Komisja Dunajska<ref name="Kommission">"Donaukommission", aeiou </ref>. W oparciu o postanowienia kongresu wiedeńskiego (1815) po 120 latach, 18 sierpnia 1948, na konferencji belgradzkiej prawo to zostało ponownie zapisane w konwencji o uregulowaniu żeglugi na Dunaju. Ruch po Dunaju jest dozwolony dla statków wszystkich krajów poza statkami wojennymi obcych państw<ref>Regulacja żeglugi na Dunaju z 18 sierpnia 1948 z załącznikami i dodatkowymi protokołami (PDF) </ref>. Stosowanie się do reguł i utrzymywanie przepływności rzeki od 1948 r. jest kontrolowane przez Komisję Dunajską (Donaukommission)<ref name="Kommission"/>.

Spław drewna

W XVIII i XIX wieku Dunaj wykorzystywano do transportu drewna z czeskich lasów. Spław rozpoczynał się u podnóży Szumawy. Drewno poprzez kanał pod Schwarzenbergiem docierało do dopływu Dunaju Große Mühl. Tam wyławiano je z rzeki i przeładowywano na statki płynące do Wiednia, gdzie sprzedawano je na opał.

Rybactwo

Znaczenie rybactwa, z którego w średniowieczu utrzymywało się wiele miejscowości, zmniejszyło się znacznie w ciągu XIX i XX wieku. W Niemczech aktywny jest jeszcze tylko jeden zakład rybacki pomiędzy miejscowościami Straubing i Vilshofen. W Austrii na małą skalę łowi się jeszcze ryby w okolicach Linzu i Wiednia. Większe znaczenie rybactwo ma wciąż w delcie Dunaju. Obecnie w Dunaju na całej jego długości wyławia się 4,4 tys. ton ryb rocznie<ref name="ryp"></ref>. W Dunaju można spotkać wiele gatunków, m.in. szczupaka, karpia, lina, okonia, sandacza, brzanę, (Barbus barbus L.), suma, bieługę (Huso huso L.)<ref name="ryp" />.

Uprawa winorośli


Winorośl uprawia się w trzech (z tego w Niemczech tylko w jednym małym regionie) państwach naddunajskich. Z win słynie austriacka dolina Wachau<ref></ref>, gdzie hoduje się takie odmiany jak Grüner Veltliner, Riesling czy Chardonnay.

Na Węgrzech winorośl występuje wzdłuż całej doliny Dunaju pomiędzy Wyszegradem a południowymi krańcami państwa. Stolicą madziarskiego wina był Vác<ref></ref>. W czasach socjalizmu cenione węgierskie wina straciły znacznie na jakości, od lat 90. XX wieku przeżywają jednak renesans popularności.

Trzeci region hodowli winorośli znajduje się w niemieckiej gminie Bach an der Donau pomiędzy Ratyzboną a Straubingiem i stanowi w niemieckiej części doliny Dunaju fenomen gospodarczy wynikający z lokalnej, sięgającej czasów rzymskich, tradycji uprawy wina Baierwein<ref></ref><ref>Słowo Baierwein zostało odnalezione w dokumentach z r. 1271 i oznaczało sok z winogron</ref>. Wino wytwarza się pod nazwą Regensburger Landwein.

Turystyka

Oprócz wielu znanych i słynnych naddunajskich obiektów w dolinie rzeki znajdują się liczne parki narodowe i krajobrazowe jak np. Park Natury Górnego Dunaju w Niemczech<ref></ref>, Wachau oraz Park Narodowy Donau-Auen w Austrii<ref></ref>, Żelazna Brama między Serbią a Rumunią oraz rumuńsko-ukraińska delta rzeki.

Na nieżeglownych, zamkniętych dla regularnego ruchu odcinkach rzeki odbywają się spływy kajakowe i wioślarskie. Wzdłuż Dunaju prowadzi ścieżka rowerowa ciesząca się w Austrii i w Niemczech dużą frekwencją.

Na Dunaju organizowane są także cykliczne rejsy turystyczne. Poza najbardziej zatłoczonym odcinkiem Wiedeń – Budapeszt, pojedyncze statki pływają na trasie z Pasawy aż do delty Dunaju. W szczycie sezonu na rzece znajduje się ponad 70 statków odbywających regularne rejsy pasażerskie.

Strategia Unii Europejskiej dla regionu Dunaju

Unia Europejska jest zainteresowana rozwojem Regionu Dunaju, gdyż rzeka w większości przepływa przez jej terytorium. W 2011 r. podczas węgierskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej ogłoszono tzw. Strategię Dunajską. Zadania wyznaczane przez Strategię koncentrują się wokół poprawy<ref></ref>:
• Komunikacji i łączności w Regionie Dunaju (zwiększenie mobilności, promocja kultury i turystyki)
• Ochrony środowiska naturalnego (przywrócenie wysokiej jakości wód w rzece, zarządzanie ryzykiem środowiskowym, ochrona bioróżnorodności)
• Rozwoju Regionu (realizacja projektów w obszarze: badania, rozwój, technologie informatyczne, zwiększenie konkurencyjności przedsiębiorstw, inwestycje w kapitał ludzki)
• Wzmocnienie Regionu (zwiększanie efektywności instytucjonalnej oraz współpracy państw w walce ze zorganizowaną przestępczością).

Źródła

Literatura dodatkowa

Filmografia

Zobacz też

Linki zewnętrzne



Donau
Danube
Danube