Chełm (Gdańsk)


Chełm (hist. Nowa Górka, Novogortcze, Wysoka Górka, niem. Stolzenberg) – dzielnica Gdańska znajdująca się historycznie na miejscu Starej Wsi, do 2010 wchodząca w skład dzielnicy Chełm i Gdańsk Południe.

Położenie administracyjne


Chełm bezpośrednio sąsiaduje z dzielnicami: Wzgórze Mickiewicza, Siedlce, Orunia-Św. Wojciech-Lipce, Ujeścisko-Łostowice.

Chełm nieformalnie dzieli się na Stary Chełm - osiedle robotnicze wybudowane w latach 30. i 40. XX wieku i na Nowy Chełm, czyli pozostałe rejony dzielnicy będące przykładem wielkiego zespołu mieszkaniowego.

W skład dzielnicy Chełm wchodzą także osiedla: Orunia Górna, Cztery Pory Roku, Kolorowe, Moje Marzenie, Maćkowy.

Sąsiednie podjednostki

Położenie geograficzne


Chełm jest położony na Górnym Tarasie. W całości znajduje się na wzgórzach. Jego długość południkowa w najszerszym miejscu to 1,5 km. Szerokość równoleżnikowa w najszerszym miejscu to 2,5 km.

Na północnym zachodzie znajduje się Wzgórze Mickiewicza. Na północy teren obniża się w ku Siedlcom. Na północny wschodzie zaś teren łączy się z Biskupią Górką. Od wschodu na Starych Szkotach znajduje się obniżenie ku Kanałowi Raduni. Od południa znajduje się znaczne obniżenie terenu tworzące jar Oruńskiego Przedmieścia. Od zachodu teren zachowuje mniej więcej swoją wysokość.

Znajdują się tu, przy ulicy Cmentarnej, dwa cmentarze: komunalny (należący niegdyś do kościoła ewangelickiego pw. Zbawiciela (Salwatora) przy Zaroślaku oraz żydowski, odrestaurowany w 2008.

Historia

Do 1516 obszar ten zwany był Nową Górką (nazwa pojawiła się już w 1356) i stanowił (podobnie jak sąsiednia Biskupia Górka) posiadłość biskupów kujawskich. Mieściła się tu wieś i dwór biskupi, niszczone wielokrotnie podczas kolejnych wojen. W 1456 osada pojawiła się w źródłach niemieckich jako Stolzenberg.

na kirkucie, na tzw. Żydowskiej Górce
Pierwsza pisemna wzmianka o cmentarzu żydowskim pochodzi z 1694, choć mógł on powstać już w XVI wieku. Używany był do pierwszej poł. XVIII wieku, kiedy na pewien czas zaprzestano pochówków i wznowiono w drugiej połowie tego wieku. Teren cmentarza stopniowo powiększano w XVIII wieku oraz XIX wieku i ostatecznie uzyskał powierzchnię ponad dwóch hektarów. Cmentarz funkcjonował do lat 30. XX wieku i przetrwał II wojnę światową, po której uległ niemal całkowitej dewastacji i rozkradzeniu.

z kamieni polnych
Za czasów Fryderyka Wielkiego, po I rozbiorze Polski, powstało na tym terenie konkurencyjne gospodarczo dla Gdańska miasto, tzw. Kgl. Immediatstadt Stolzenberg, z własnym burmistrzem, radą miejską, urzędem pocztowym, oraz z niższymi niż w Gdańsku akcyzą i cłem<ref></ref>. Jego ratusz mieścił się u zbiegu dzisiejszych ulic Reformackiej (której nazwa pochodzi od niezachowanego klasztoru Ojców Reformatów z kościołem św. Antoniego Padewskiego z 1666) i Stoczniowców (dawna nazwa ulicy: Biskupia Dolina). Główny ciąg komunikacyjny stanowiła, podobnie jak w Gdańsku, ulica Długa (dzisiejsza Lubuska). Ogółem powstało 14 ulic, w tym Świętojańska, Młyńska, Garncarska i inne.

W 1773 miasto posiadało 10 000 mieszkańców (w 1764 Warszawa posiadała 30 000 mieszkańców, w 1793 Gdańsk posiadał 36 000 mieszkańców), w tym 78 rodzin żydowskich liczących 402 osoby. W mieście rozwinęło się świetnie rzemiosło.

W czasie oblężenia Gdańska w 1807 i 1813 miasto to zostało całkowicie zniszczone, a w 1814 teren ten włączono do Gdańska. Przez długi czas utrzymywały się ruiny wypalonych domów i kościołów, a dawny rynek i ulice porosły roślinnością.

Na Chełmie istniał także katolicki cmentarz, na terenie obecnego kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Św. (u zbiegu ulic: Stoczniowców, Lubuskiej, Biskupa A. Wronki i L. Hirszfelda), gdzie pochowana została m.in. Stanisława Przybyszewska. Na terenie tego cmentarza znajdował się jeden z cmentarzy cholerycznych, w czasie epidemii w 1831<ref></ref>.

Począwszy od 1934 zaczęto stawiać tu bloki oraz domki dwurodzinne. W 1945 nie przywrócono dawnej polskiej nazwy, ale przetłumaczono niemiecką część nazwy -berg na Chełm (chełm - staropolskie "góra").

- widok w kierunku zachodnim, po lewej Chełm, po prawej Wzgórze Mickiewicza

Komunikacja

Osiedle jest od północy ograniczone Trasą W-Z. Na wschodniej granicy z Orunią istnieje także zjazd na drogę krajową nr 91, a także połączenie ul. Zamiejską z drogą wojewódzką nr 221 przebiegającą przez Oruńskie Przedmieście.

Obecnie rozbudowa dróg w dzielnicy Gdańsk Południe jest priorytetem miasta. Szczególnie dotyczy to Chełmu. Planuje się dalszą rozbudowę ul. Sikorskiego, aż na Orunię<ref>http://mojaorunia.pl/administrator/zdjecia/full/1266316439_Obrazek%204.png</ref> i połączenie Chełmu z nowym węzłem komunikacyjnym Czerwony Most mającym powstać na stacji Gdańsk Południowy<ref>http://209.85.135.132/search?q=cache:qYkJcrNnYnAJ:www.zdiz.gda.pl/Odpowiedzi082_1.doc+w%C4%99ze%C5%82+czerwony+most&cd=1&hl=pl&ct=clnk&gl=pl&client=firefox-a</ref>.

Komunikacja miejska


W 2007 została wybudowana na Chełm linia tramwajowa z centrum. Jest ona najbardziej stromą trasą tramwajową w Polsce<ref>Nowa na Chełmie. Jest najbardziej stromą trasą tramwajową w Polsce - Gdańsk - Naszemiasto.pl</ref>.

Na Chełm dojeżdżają linie autobusowe nr 108, 118, 195, 155, 156, 227, 255, 295. Przejeżdżają tędy również linie autobusów nocnych nr N1 i N4 oraz linie tramwajowe nr 2, 6, 11.

Obiekty


Źródła

Linki zewnętrzne