Bytów
Bytów ( (dodatk. nazwa w j. kaszub. Bëtowò; niem. Bütow, ukr. Битів) – miasto w woj. pomorskim, w powiecie bytowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bytów, położone na Pojezierzu Bytowskim, nad rzekami Borują oraz Bytową i jeziorem Jeleń. Miasto stanowi lokalny drogowy węzeł drogowy (DK20, DW209, DW212, DW228).
W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. słupskiego.
Według danych z 30 czerwca 2009 roku, miasto miało 16 733 mieszkańców<ref name="Ludność2009-06"></ref>.
Ośrodek turystyczno-wypoczynkowy. Przemysł elektrotechniczny, spożywczy, drzewny i metalowy.
W miejscowości działał Zakład Rybacki Bytów wchodzący w skład Państwowego Gospodarstwa Rybackiego Słupsk.<ref></ref>
Historia
Dawny gród pomorski wzmiankowany w powstałej około 1113 "Kronice" Galla Anonima (łac.castrum nomine Bitom), jako zdobyty przez Bolesława Krzywoustego. W 1329 zajęty przez Krzyżaków. Prawa miejskie otrzymał 12 lipca 1346<ref></ref>. Od roku 1410 po bitwie pod Grunwaldem należał ponownie do Polski. Został przekazany przez króla Władysława Jagiełło księciu pomorskiemu Bogusławowi VIII , następnie w roku 1466 Kazimierz Jagiellończyk podarował go księciu szczecińskiemu Erykowi II<ref>Na Ziemi Ojców, Rocznik Ziem Zachodnich i Północnych, 1962, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, str. 179</ref>.. W latach 1526-1637 wraz z całą ziemią lęborsko-bytowską był lennem Polski. W 1637 Bytów z Lęborkiem zostaje przyłączony do Królestwa Polskiego. W dniu 6 listopada 1657 Bytów po traktacie bydgoskim trafia pod władzę Brandenburgii (dynastii Hohenzollernów), formalnie jako lenno Polski.
W 1912 Polacy stanowili w powiecie bytowskim ok. 15% ludności i Traktat Wersalski pozostawił miasto w granicach Niemiec. Mimo to w okresie 1919-1939 działały tu liczne polskie organizacje. W okresie II wojny światowej ośrodek konspiracji (Gryf Kaszubski). W 1945 zniszczony w 70% i włączony do Polski; niemiecką ludność miasta wysiedlono. Stopniowo odbudowywany; siedziba powiatu 1946-1975. Po 1947 Bytów oraz okolice został zasiedlony osadnikami z wschodniej i centralnej Polski, m.in. w ramach ("Akcji Wisła").
Gall tzw. Anonim, Kronika Polska, tł. R. Grodecki, M. Plezia, Wrocław 1989.
"Innym razem podobnie zdobył inny gród, zwany Bytom [Bytów], skąd nie mniej wyniósł sławy i pożytku, jak z tamtego. Albowiem wyprowadził stamtąd obfitą zdobycz i jeńców, a miejsce samo zamienił w pustynię."
Zabytki
Zabytkami prawnie chronionymi są<ref>Rejestr Zabytków KOBiDZ (dostęp 04-01-2009)</ref>:- śródmieście miasta,
- wieża – pozostałość po d. katolickim kościele pw. św. Katarzyny, ob. galeria sztuki, ul. Starokościelna, poł. XIV,
- kościół ewangelicki pw. św. Elżbiety, ob. rzym.-kat. par. pw. św. Katarzyny, wzorowany na kościele św. Macieja w Fehrbellin projektu F.A. Stülera, 1847-1854, ul. Jana Pawła II 16,
- cerkiew pw. św. Jerzego, dawny kościół ewangelicki ob. greckokatolicki, ul. Parkowa, XVII, cmentarz,
- zamek krzyżacki, XIV/XV, XVI/XVII,
- młyn zamkowy, ul. Młyńska 6, 1791, ob. dyskoteka,
- kamienice, ul. Jana Pawła II nr 10, 12, 14 , XVIII/XIX,
- bank (ob. Pekao S.A.), ul. Bauera 3, XIX,
- dom, ul. 1 Maja 2, pocz. XIX,
- Poczta, ul. Wojska Polskiego 10, ok. 1800,
- dom, ul. Wojska Polskiego 22, pocz. XIX,
- spichlerz, ul. Ogrodowa 10, szachulcowy, poł. XIX,
- most kolejowy (kamienno-ceglany) na rzece Boruji, 1882-84,