Burak zwyczajny
Burak zwyczajny (Beta vulgaris L.) – gatunek w różnych systemach klasyfikacyjnych zaliczany do rodziny komosowatych lub szarłatowatych. Wszystkie znane odmiany buraka pochodzą od buraka dzikiego, który rośnie do dzisiaj na Bliskim Wschodzie, między wybrzeżami Morza Śródziemnego i Czarnego, w okolicach Morza Kaspijskiego i w Indiach. W Polsce pospolita roślina uprawna.
Morfologia i biologia
- Rozwój: Roślina roczna lub dwuletnia.
- Pokrój: Roślina prawie naga, często czerwona przebarwiona.
- Liście: Dolne duże, jajowate o falistych brzegach, liście łodygowe podłużne lub lancetowate.
- Kwiaty: Kwiaty są wytwarzane w drugim roku, zebrane są w dość duże wiechy. Mają zielonawy 5-krotny okwiat, 1 słupek, 5 pręcików na mięsistym pierścieniu otaczającym słupek. Posiadają podkwiatki.
- Owoce: Suche, jednonasienne, pękające wieczkiem. Zrośnięte są po kilka w tzw. kłębek.
- Korzeń: Spichrzowy.
Zastosowanie
- Roślina uprawna: Od kiedy to tylko było możliwe, próbowano uszlachetnić buraka, tak by w zależności od potrzeby wytwarzał większy korzeń lub większe liście. Obecnie jest uprawiany na wszystkich kontynentach i w wielu odmianach. Po raz pierwszy o buraku wspomina jeden z dokumentów pochodzących z Babilonii. W roku 722 p.n.e. uprawiano go w ogrodach króla Meodaka-baladana, pod nazwą selqu. Około 400 p.n.e. uprawiano buraki w Grecji, a 200 lat później dotarły one na tereny republiki rzymskiej. W czasach Karola Wielkiego i przez resztę średniowiecza uprawiany był burak ćwikłowy jako warzywo liściaste we Francji i Italii, a w Niemczech od XII wieku. W XV wieku odmiana czerwona buraka zawędrowała do Włoch. W 1583 opisano po raz pierwszy w sposób naukowy kilka uprawianych wtedy odmian. W 1747 Andreas Sigismund Marggraf odkrył w burakach sacharozę. W 1753 Karol Linneusz opisał wszystkie gatunki i podgatunki buraków oraz nadał im nazwy łacińskie, obowiązujące do dziś. W 1801 Franz Carl Achard rozpoczął produkcję cukru buraczanego, na Śląsku. Od 1830 rozpoczęto hodowlę buraków według cech zewnętrznych takich jak wielkość korzenia i forma. Olbrzymi wpływ na produkcję buraków miała teoria mineralnego odżywiania roślin, którą ogłosił Justus von Liebig (1803-1873). W 1924 r, Austriak Waldecker rozpoczął pierwsze doświadczenia z otoczkowaniem nasion buraka. W 1934 r. w miejscowości Bordonos w ZSRR odkryto po raz pierwszy pojedyncze jednonasienne rośliny buraków.
- Warzywo uprawiane w celach spożywczych.
- Roślina pastewna.
- Wykorzystywany w przemyśle cukrowniczym do produkcji cukru
Zmienność
- Botanicy wyróżniają 3 podgatunki<ref name=grin></ref>:
- Beta vulgaris L. subsp. adanensis (Pamukç. ex Aellen) Ford-Lloyd & J. T. Williams
- Beta vulgaris L. subsp. maritima (L.) Arcang. – burak dziki
- Beta vulgaris L. subsp. vulgaris
- Wszystkie uprawiane buraki pochodzą od podgatunku Beta vulgaris L. subsp. vulgaris. Wyróżnia się wśród nich następujące grupy:
- burak liściowy, boćwina – uprawiany dla liści jadalnych, odmiana mało znana w Polsce.
- burak korzeniowy:
- burak cukrowy – uprawiany ze względu na korzeń, który zawiera około 20% cukru.
- burak ćwikłowy – roślina warzywna, uprawiana ze względu na silnie wybarwiony korzeń.
- burak pastewny – uprawiany na paszę.
Nie są to jednak w sensie botanicznym odmiany, lecz grupy kultywarów, stąd też wszystkie dawniej używane nazwy łacińskie zostały uznane za synonimy Beta vulgaris subsp. vulgaris<ref name=grin/><ref name=TPL></ref>.
Choroby
- Zgorzel liści sercowych i sucha zgnilizna korzeni buraka – choroba wywołana niedoborem boru.