Bratysława


Bratysława (słow. i czes. Bratislava, wym. ; niem. Pressburg; węg. Pozsony; pol. dawniej Pożoń, także Preszburg) – stolica i największe miasto Słowacji pod względem liczby mieszkańców (431 tys. mieszkańców w 2009) i powierzchni (367,66 km²). Jest jedyną stolicą na świecie, która graniczy z dwoma państwami, tj. na południu z Węgrami, a na zachodzie z Austrią.

Bratysława to siedziba najwyższych władz państwowych i kraju bratysławskiego (Bratislavský kraj), a także centralny ośrodek metropolitalny aglomeracji bratysławsko-trnawskiej (Bratislavsko-trnavská aglomerácia) i aglomeracji bratysławsko-trnawsko-nitrzańskiej (Bratislavsko-trnavsko-nitrianska aglomerácia). Stanowi ona również centrum życia kulturalnego, społecznego, gospodarczego i politycznego. Skupia w sobie liczne placówki o znaczeniu i statusie narodowym oraz międzynarodowym.

Położenie, obszar, granice i ukształtowanie powierzchni


Miasto stołeczne Słowacji leży na 48° 08′ 38″ szerokości geograficznej północnej i 17° 06′ 35″ długości geograficznej wschodniej. Są to współrzędne geograficzne Urzędu Miasta Stołecznego Bratysławy usytuowanego w centralnej części miasta. Najbardziej wysunięty punkt na wschód znajduje się w dzielnicy Podunajské Biskupice; na północ i zachód – w dzielnicy Devínska Nová Ves; na południe – w dzielnicy Čunovo.

Bratysława jako stolica ma nietypowe, peryferyjne położenie, tj. usytuowana jest w południowo-zachodnich krańcach Słowacji, co nie jest dla niej korzystne, jednakże sąsiedztwo takich metropolii jak: Wiedeń (odległość około 60 km) czy Budapeszt (odległość około 195 km) rekompensuje tę lokalizację.

i roślinność ciepłolubną
Stolica Słowacji zajmuje powierzchnię 367,66 km². Od wschodu i południowego wschodu graniczy z powiatem Senec (okres Senec), od północnego wschodu – z powiatem Pezinok (okres Pezinok), od północy – z powiatem Malacky (okres Malacky), od zachodu – z Austrią, a od południa – z Węgrami. Do miejscowości leżących niedaleko Bratysławy należą: po stronie słowackiej – Hamuliakovo, Kalinkovo, Malinovo, Most pri Bratislave, Ivanka pri Dunaji, Marianka i Stupava, po stronie austriackiej – Deutsch Jahrndorf oraz Kittsee, Berg i Marchegg (byłe słowacko-austriackie przejścia graniczne), a po stronie węgierskiej – Rajka (byłe słowacko-węgierskie przejście graniczne).

Bratysława rozpościera się na obydwu brzegach Dunaju, u ujścia Morawy (Morava) do Dunaju (w dzielnicy Devín tworzy krótką granicę słowacko-austriacką) oraz na wzgórzach Małych Karpat (Malé Karpaty). Obejmuje także skrajne obszary, tj. południową część Niziny Zahorskiej (Záhorská nížina) i zachodnią część Niziny Naddunajskiej (Podunajská nížina). Najwyżej położonym terenem jest wzgórze – Devínska Kobyla (514 m n.p.m.), zaś najniższym – rzeka Dunaj (126 m n.p.m.).

Środowisko naturalne

Klimat

Bratysława należy do strefy klimatu umiarkowanego ciepłego. Klimat dodatkowo charakteryzuje się dużą częstotliwością wiatrów. Temperatury okresu wegetacyjnego pozwalają na uprawę niektórych gatunków roślin, rozpowszechnionych w krajach śródziemnomorskich, m.in. winorośli i kasztana jadalnego.

Demografia

Pierwsza informacja o liczbie ludności Bratysławy pochodzi z końca XIV w. Według niej obecna stolica Słowacji liczyła wtedy 7500 osób. W 1720 roku w Bratysławie żyło 7943 osób a w 1858 – 50 800 osób. Na podstawie wyników spisu statystycznego w 1869 roku (pierwszy raz wyniki były gromadzone dla poszczególnych miejscowości) doliczono się 50 055 mieszkańców Bratysławy, zaś w 2009 – 431 061, co stanowiło 7,95% ogółu ludności kraju (Słowacja: 5 424 925). Dowodzi to, że w ciągu 140 lat liczba ludności Bratysławy zwiększyła się o 381 006 osób.

{ class="wikitable" style="text-align:center"
+ Zmiany w zaludnieniu i powierzchni Bratysławy w latach 1869–2009.
! Rok Powierzchnia (w km²) Liczba ludności1 Gęstość zaludnienia (os./km²)

1869
53,102 50 055 943

1880
53,102 51 451 969

1890
53,102 56 048 1056

1900
53,102 65 867 1240

1910
53,102 78 223 1473

1921
53,102 93 189 1755

1930
53,102 123 844 2332

1940
53,102 138 966 2617

1950
193,642 192 896 996

1961
193,64 241 796 1249

1970
193,64 285 448 1474

1980
367,583 380 259 1035

1991
367,58 442 197 1203

2001
367,58 428 672 1166

2007
367,58 426 927 1162

2008
367,58 428 791 1167

2009
367,66 431 061 1172

"4" style="text-align:left" 1<span style="font-size: 80%">wielkości bezwzględne</span>
2<span style="font-size: 80%">1943 – przyłączono Karlovą Ves; 1946 – przyłączono Devín, Dúbravkę, Lamač, Petržalkę, Prievoz, Račę, Vajnory</span>
3<span style="font-size: 80%">1972 – przyłączono Čunovo, Devínską Novą Ves, Jarovce, Podunajskie Biskupice, Rusovce, Vrakunię, Záhorską Bystricę</span>
}
Na podstawie danych statystycznych z 2009 roku Bratysława odznaczała się korzystną strukturą wieku, bowiem największy odsetek, tj. 63,76% (274 832) stanowiły osoby w wieku produkcyjnym (mężczyźni od 15. do 59. roku życia; kobiety od 15. do 54. roku życia)<ref group="uwaga" name="Przedział wiekowy 1"/>. Najmniejszy odsetek – 12,09% (52 109) tworzyły osoby w wieku przedprodukcyjnym<ref group="uwaga" name="Przedział wiekowy 2"/>. Tego samego roku kobiety stanowiły 53,03% (228 604; współczynnik feminizacji: 113 kobiet na 100 mężczyzn), zaś mężczyźni – 46,97% ogółu (202 457; współczynnik maskulinizacji: 89 mężczyzn na 100 kobiet). W tym samym czasie odnotowano 5052 urodzeń żywych (współczynnik urodzeń: 11,72‰), a jednocześnie – 3995 zgonów (współczynnik zgonów: 9,27‰) oraz zarejestrowano 2483 zawartych małżeństw (współczynnik zawartych małżeństw: 5,76‰), a także – 1178 rozwodów (współczynnik rozwodów: 2,73‰). Przyrost naturalny wynosił 1057 (współczynnik przyrostu naturalnego: 2,45‰). Przyrost rzeczywisty osiągnął poziom 2270.

W 1910 roku miasto liczyło 78 229 mieszkańców, w tym 32 790 Niemców, 31 705 Węgrów, 11 673 Słowaków, 1242 Czechów, 351 Chorwatów oraz 115 Polaków.

Jak podaje spis statystyczny przeprowadzony w 2001 roku, Słowacy stanowili 91,39%, Węgrzy – 3,84%, Czesi – 1,86%, Niemcy – 0,28%, Morawianie – 0,15%, Rusini – 0,11%, Ukraińcy – 0,11, Romowie – 0,10%, Polacy – 0,08% a inne narodowości – 2,08% ogółu ludności stolicy.

Podział administracyjny

Dzisiejsze terytorium Bratysławy powstało pierwotnie w wyniku łączenia osad, a następnie przyłączania miejscowości z pobliskiej okolicy. W 1943 roku przyłączono miejscowość – Karlova Ves, a trzy lata później terytorium Bratysławy rozrosło się dzięki wcieleniu takich miejscowości jak: Devín, Dúbravka, Lamač, Petržalka, Prievoz, Rača i Vajnory. W 1954 roku utworzono 4 okręgi, a w 1960 roku – 12. Następnie w 1972 roku miało miejsce ponowne włączanie przyległych miejscowości: Čunovo, Jarovce, Rusovce, Devínska Nová Ves, Záhorská Bystrica, Podunajské Biskupice, Vrakuňa, a także miasto podzielono na 4 okręgi: Bratysława I (obvod Bratislava I), Bratysława II (obvod Bratislava II), Bratysława III (obvod Bratislava III), Bratysława IV (obvod Bratislava IV). W 1986 roku utworzono 5 okręg: Bratysława V (obvod Bratislava V).

Od 1996 roku dzielnice Bratysławy istnieją na prawach miejskich, toteż terytorium Bratysławy podzielone jest na 5 powiatów, tzw. powiatów miejskich (mestské okresy), 17 dzielnic i 20 okręgów.
{ class="wikitable" style="text-align:center"
+ Podział administracyjny Bratysławy od 1996 roku z uwzględnieniem zespołów mieszkaniowych i urbanistycznych.
! Powiaty Dzielnice Okręgi katastralne Zespoły mieszkaniowe i urbanistyczne

Bratislava I<sup>1</sup>
Staré Mesto Staré Mesto –

3 Bratislava II<sup>2</sup>
Ružinov Nivy, Ružinov, Trnávka Nivy, Ostredky, Pošeň, Prievoz, Štrkovec, Trávniky, Trnávka, Vlčie hrdlo

Vrakuňa Vrakuňa Dolné hony

Podunajské Biskupice Podunajské Biskupice Dolné hony, Ketelec, Lieskovec, Medzi jarkami

3 Bratislava III<sup>3</sup>
Nové Mesto Nové Mesto, Vinohrady Ahoj, Jurajov dvor, Koliba, Kramáre, Mierová kolónia, Pasienky (Kuchajda), Vinohrady

Rača Rača Krasňany, Rača, Východné

Vajnory Vajnory –

6 Bratislava IV<sup>4</sup>
Karlova Ves Karlova Ves Dlhé diely, Kútiky, Líščie údolie, Mlynská dolina, Patrónka, Rovnice

Dúbravka Dúbravka Krčace, Podvornice, Záluhy

Lamač Lamač Podháj, Rázsochy

Devín Devín –

Devínska Nová Ves Devínska Nová Ves Devínske Jazero, Kostolné, Paulinské, Podhorské, Sídlisko Stred, Vápenka

Záhorská Bystrica Záhorská Bystrica –

4 Bratislava V<sup>5</sup>
Petržalka Petržalka Dvory, Háje (Starý háj, Zrkadlový háj), Janíkov dvor, Kapitulský dvor, Kopčany, Lúky, Ovsište,

Jarovce Jarovce –

Rusovce Rusovce –

Čunovo Čunovo –

"4" style="text-align:left" 1<span style="font-size: 80%">centrum miasta</span>; 2<span style="font-size: 80%">wschodnia i południowo-wschodnia część miasta</span>; 3<span style="font-size: 80%">północna i północno-wschodnia część miasta</span>; 4<span style="font-size: 80%">zachodnia część miasta</span>; 5<span style="font-size: 80%">część miasta na prawym brzegu Dunaju, tzw. przyczółek bratysławski</span>.
}

Historia


Bratysława rozpościera się na dwóch trasach handlowych, tj. na szlaku bursztynowym, który łączył Morze Bałtyckie z Morzem Śródziemnym, czyli północną Europę z południową oraz na szlaku dunajskim, który biegnąc wzdłuż rzeki Dunaj, umożliwiał dostęp do Morza Czarnego a tym samym łączył zarówno zachodnią i wschodnią Europę z południowo-wschodnią. Obydwie drogi krzyżowały się na obszarze dzisiejszej dzielnicy Devín, w której znajduje się zamek Zamek Devín, pełniący w dawnych czasach funkcję obronną nad tymi szlakami.

Dzisiejsze miasto powstało z osady pod Zamkiem Bratysławskim. Obecnie stanowi ono jądro historyczne Bratysławy, którego areał tworzą 3 jednostki: średniowieczne miasto ograniczone systemem wałowym, areał zamku i podzamcze. Kiedyś wjazd do miasta umożliwiały 4 bramy, tj. od strony wschodniej – Brama Laurińska (Laurinská brána), nazywana też Bramą Wawrzyniecką (Vavrinecká brána), od północnej – Brama Michalska (Michalská brána), od zachodniej – Brama Wydrycka (Vydrická brána; zachowała się część fortyfikacji), nazywana też Bramą Ciemną (Tmavá brána) lub Bramą Wiedeńską (Viedenská brána) a od południa – Brama Rybacka (Rybárska brána; zachowały się fundamenty). Do dziś przetrwała jedynie Brama Michalska, prowadząca do dzielnicy Stare Miasto (Staré Mesto).

Niektóre wydarzenia historyczne

Nazwa

Duży wpływ na Bratysławę mieli Węgrzy i Niemcy. Zmieniała się również nazwa miasta, niektóre z nazw używane były równocześnie aż do I wojny światowej, do dziś Pressburg jest oficjalnie niemiecką alternatywą Bratysławy, Pozsony – węgierską, Prešporok – starą nazwą słowacką a Prešpurk starą nazwą czeską. W Polsce używano wcześniej m.in. nazwy Pożoń.

Do historycznych nazw miasta stołecznego Słowacji należą:

Nazwa Bratislava została pierwszy raz napisana przez szturowców (štúrovci) po 1844 roku, ale urzędowo przyjęta została w 1919 roku.

Architektura


Zabytki

Kultura


– jedna z rzeźb w mieście
W Bratysławie znajdują się liczne placówki kulturalne, m.in.:

biblioteki:

filharmonie:
galerie:

muzea:

teatry:

Edukacja i nauka


Miasto posiada uczelnie wyższe, do których należą:

państwowe:
publiczne:
prywatne:
Na terenie Bratysławy działa kilka ośrodków naukowo-badawczych, naukowo-kulturalnych, m.in.:

Bratysława jako jedna z niewielu stolic europejskich nie ma obserwatorium astronomicznego (najbliższe znajduje się w miejscowości Modra) i planetarium (najbliższe znajduje się w miejscowości Hlohovec). W związku z tym wykłady i obserwacje nieba (przeznaczone tylko dla amatorów astronomii) odbywają się w budynku, który umieszczony jest na terenie Parku Kultury i Wypoczynku w Bratysławie (Astronomický úsek Parku kultúry a oddychu v Bratislave).

Sport i rekreacja

Kluby i drużyny sportowe

+ Kluby sportowe z siedzibą w Bratysławie
! Nazwa klubu
! Dyscyplina
! Liga/Rozgrywki
! Rok powstania

Inter Bratysława (FK Inter Bratislava)
piłka nożna
I liga
1940

FC Petržalka 1898 (FC Petržalka 1898, a.s.)
piłka nożna
I liga
1898

Slovan Bratysława (HC Slovan Bratislava, a.s.)
hokej na lodzie
Ekstraliga
1921

Slovan Bratysława (ŠK Slovan Bratislava futbal, a.s.)
piłka nożna
Ekstraliga
1919

RC Slovan Bratysława (1.RC Slovan Bratislava)
rugby
I liga czeska
2003
}

Transport

Transport kolejowy

Transport miejski

Transport lotniczy

Transport wodny

Miasta partnerskie

Bratysława utrzymuje stosunki partnerskie z następującymi miastami:
{ border="0"

valign="top"
valign="top"
valign="top"
valign="top"

}

Zobacz też

</ref>
<ref name="Krótki opis geograficzny..."></ref>
<ref name="app.statistics.sk 1"></ref>
<ref name="app.statistics.sk 2"></ref>
<ref name="skgeodesy.sk"></ref>
<ref name="Slovenská republika. Zemepisný atlas 1"></ref>
<ref name="e-obce.sk"></ref>
<ref name="Slovenská republika. Zemepisný atlas 2"></ref>
<ref name="Školský atlas sveta"></ref>
<ref name="Slovensko. Príroda"></ref>
<ref name="Slovensko. Príroda 2">Michal Lukníš (red.), op.cit., s. 264.</ref>
<ref name="Bratislava. Poznávame Slovensko 1"></ref>
<ref name="pdvinohrady.sk"></ref>
<ref name="gastany.sk"></ref>
<ref name="Zemepis 8. Slovensko..."></ref>
<ref name="Vývoj administratívnych hraníc..."></ref>
<ref name="app.statistics.sk 3"></ref>
<ref name="Devín. Slávny svedok našej minulosti"></ref>
<ref name="Kraje a okresy Slovenska..."></ref>
<ref name="Bratislava. Mapa mesta"></ref>
<ref name="Najmenšou mestskou bránou"></ref>
<ref name="Prechádzka starým Prešporkom"></ref>
<ref name="Pri Laurinskej bráne"></ref>
<ref name="Pozostatky rybárskej brány"></ref>
<ref name="Od Wratislaburgia po Bratislavu"></ref>
<ref name="Bratislava. Poznávame Slovensko 2">Ján Lacika, op.cit., s. 6.</ref>
<ref name="culture.gov.sk 1"></ref>
<ref name="ulib.sk"></ref>
<ref name="culture.gov.sk 2"></ref>
<ref name="filharm.sk"></ref>
<ref name="culture.gov.sk 3"></ref>
<ref name="snm.sk"></ref>
<ref name="muzeum.bratislava.sk"></ref>
<ref name="culture.gov.sk 4"></ref>
<ref name="mestskedivadlo.sk"></ref>
<ref name="minedu.sk"></ref>
<ref name="uniba.sk"></ref>
<ref name="daa.fmph.uniba.sk"></ref>
<ref name="hvezdaren.org"></ref>
<ref name="bratislava.sk"></ref>
<ref name="bratislava-city.sk"></ref>
<ref name="bip.krakow.pl"></ref>
<ref name="krakow.pl"></ref>
<ref name="ljubljana.si"></ref>
<ref name="comune.perugia.it"></ref>
}}

Linki zewnętrzne





Bratislava
Bratislava
Bratislava