(...) leżał w popiele i włosiennicy, wśród strumieni łez i łkań, jak wyrzekł się obcowania i rozmowy z ludźmi.

<center><small>– Gall Anonim, przekł. Roman Grodecki<ref name="Gall158"></ref></center></small>
Niewykluczone, że Bolesław podjął decyzję o odprawieniu publicznej pokuty na skutek negatywnej reakcji społeczeństwa na oślepienie przezeń Zbigniewa. Celem jej była odbudowa nadwątlonego autorytetu panującego i zyskanie przychylności zwolenników Zbigniewa<ref> Porównaj [z]: </ref>. Karę oślepienia stosowano w średniowiecznej Europie wobec buntowniczych możnowładców. Czyn Bolesława popełniony na przyrodnim bracie mógł zostać odebrany przez społeczeństwo piastowskiej monarchii patrymonialnej jako złamanie zasady solidarności z członkami panującej dynastii, godząc w fundament porządku publicznego<ref></ref>.

Według przekazu Galla Anonima Bolesław otrzymał od brata Zbigniewa przebaczenie. W dalszej części swojej pokuty Bolesław udał się z pielgrzymką na Węgry, do opactwa św. Idziego w Somogyvárze i św. Stefana w Székesfehérvárze (pol. Białogród Królewski). Podjęta pielgrzymka do opactwa św. Idziego miała również cel polityczny – Bolesław zacieśnił więzi przyjaźni i sojusz z dynastią węgierską<ref name="Grodecki142"> Według K. Maleczyńskiego do porozumienia z Kolomanem nie doszło. Świadczyć o tym miała późniejsza pielgrzymka Bolesława do grobu św. Wojciecha, liczne dary dla duchowieństwa oraz wybicie okolicznościowej monety. </ref>. Po powrocie do Gniezna podążył jeszcze do grobu św. Wojciecha, oddając się dalszej pokucie. Ubogich mieszkańców oraz duchownych obdarował licznymi darami i kosztownościami<ref name="Gall161"></ref>. Klątwa została zdjęta<ref>Podczas węgierskiej pielgrzymki, jak podaje Gall Anonim w swojej Kronice – (…) mimo że sprawował rządy nie nie nad jakimś księstwem, lecz nad wspaniałym królestwem (chodzi o Bolesława Krzywoustego) i że niepewny był pokoju, ze strony różnych wrogich chrześcijańskich i pogańskich ludów, to jednak powierzył siebie i swe królestwo w obronę potędze Bożej (…). Ten fragment, traktujący o oddaniu pod opiekę stolicy apostolskiej ziem przynależnych księciu (podobnie jak w regestrze Dagome iudex), nie został zbadany przez mediewistów polskich. </ref>. Po odbytej pokucie książę polski poczynił bliżej nieokreślone zobowiązania wobec Kościoła<ref></ref>.

O śmierci Zbigniewa nie zachowały się żadne informacje. W nekrologu klasztoru benedyktyńskiego w Lubiniu z dnia 8 lipca 1113 odnotowano śmierć mnicha tynieckiego, brata Zbigniewa. Informacja ta posłużyła historykom do wysnucia hipotezy, że chodzi o brata Krzywoustego. W informacji tej zaznaczono jednocześnie miejsce pochówku, wskazując na klasztor benedyktynów w Tyńcu<ref> Za tą datą śmierci Zbigniewa opowiadał się również B. Snoch. </ref>.

Polityka pomorska Krzywoustego

Odseparowanie się Pomorza za panowania Kazimierza Odnowiciela przyczyniło się do osłabienia Polski, której władcy drugiej połowy XI w. nie potrafili zjednoczyć wszystkich ziem, należących niegdyś do Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Próba podbicia tych obszarów przez Bolesława Śmiałego zakończyła się niepowodzeniem. Dopiero Bolesław Krzywousty, po pokonaniu Zbigniewa, odparciu pretensji Czech do Śląska i obronie granic polskich przed najazdem niemieckim w 1109, skierował ekspansję na Pomorze, które zamierzał uzależnić od Polski<ref></ref>.

Umocnienie granic z Pomorzanami

Sprawie pomorskiej Bolesław poświęcił większość swojego życia. Cele polityczne Krzywoustego były dwojakie: umocnienie linii granicznej na rzece Noteć i podporządkowanie sobie Pomorza w formie poddania go politycznemu zwierzchnictwu Polski bez inkorporacji<ref>Na Pomorzu Zachodnim, bogatym księstwem rządził Warcisław I, książę pomorski. Ujściem Odry, ziemiami dolnego Nadodrza i terenami zaodrzańskimi zainteresowani byli również margrabiowie niemieccy i Duńczycy, z czym musiał liczyć się Bolesław Krzywousty. </ref> tych ziem poza Pomorzem Gdańskim oraz południowym pasem nadnoteckim. Do 1113 Bolesław umocnił swą granicę pomiędzy ziemiami pomorskimi a polskimi. Przebiegała ona wzdłuż linii: od ujścia Obry do Warty, wzdłuż Noteci z przedłużeniem do Wisły. Grodami granicznymi były: Santok, Wieleń, Nakło, Czarnków, Ujście, Wyszogród nad Wisłą. Niektóre źródła podają, że granica rozpoczynała się od ujścia Warty do Odry<ref></ref>.

Zanim Bolesław przystąpił do ekspansji na ziemie terytorialne Pomorza Gdańskiego celem ich podboju, unormował stosunki polityczne z Czechami. Nastąpiło to w 1114 na wielkim zjeździe nad graniczną rzeką Nysą Kłodzką<ref name="Grodecki141" />. Oprócz Bolesława wzięli w nim udział czescy dynaści: Władysław I, Otto II Czarny oraz Sobiesław I. Umowa została potwierdzona poprzez małżeństwo Krzywoustego, owdowiałego po śmierci Zbysławy Światopełkówny<ref>Z wywodu genealogicznego O. Balzera nad datą śmierci Zbysławy, wynika, że jej zgon nastąpił w latach 1109 – 1112. </ref>, z siostrą żon Władysława I i Ottona II Czarnego – Salomeą z Bergu<ref>Żoną Władysława była Rycheza, natomiast Ottona II Czarnego – Zofia, siostry Salomei z Bergu. </ref>.

Podbój Pomorza Gdańskiego

Po unormowaniu stosunków z Czechami Bolesław skierował swoje wysiłki przeciw Prusom, ok. 1115 dokonał zwycięskiej wyprawy, pustosząc ich ziemie plemienne. Wskutek tego na granicy północno-wschodniej zapanował spokój, co umożliwiło Krzywoustemu swobodne przygotowanie się do zdobycia Pomorza Gdańskiego<ref></ref>. Podbój tej części pomorskich ziem, dokonany na przestrzeni lat 1115–1119, uwieńczył długoletnie zmagania polskiego władcy. Skutkiem było wcielenie terytoriów nad Wisłą, w tym kasztelanii nakielskiej, do ziem polskich<ref></ref><ref>W 1116 odbyła się wielka wyprawa na Pomorze Wschodnie, inaczej Gdańskie. Bolesław odniósł w niej zwycięstwo, ale nie przyłączył tego obszaru do Polski. </ref>. Północne granice Księstwa Polskiego zostały ustanowione prawdopodobnie na linii wzdłuż rzek Gwda i Uniesta (w późniejszych czasach nurty tych rzek stanowiły granicę pomiędzy Pomorzem słowiańskim a nadodrzańskim). Niewykluczone również, że granica przebiegała wzdłuż Łeby.

Książęta podbitych Gdańska i Słupska zostali odsunięci od władzy i mianowani komesami grodowymi. Bolesław wprowadził polską organizację urzędniczą, która miała zabezpieczyć interesy Księstwa Polskiego. Tereny te w ówczesnej chwili pozostawały poza organizacją kościelną. Wcielenie ich nastąpiło dopiero na przełomie lat 1125/1126 za czasów legacji kardynała-biskupa Tusculum Idziego<ref></ref>.

Bunt Skarbimira

Podczas walk na Pomorzu w Księstwie Polskim doszło do groźnego buntu palatyna Skarbimira z rodu Awdańców. Został słumiony w 1117<ref>Rocznik kapituły krakowskiej pod rokiem 1117 informuje, że „wojewoda Skarbimir zbuntował się przeciw Bolesławowi i został oślepiony”. Za: </ref>. Przebieg konfliktu Bolesława z Awdańcami jest trudny do odtworzenia z uwagi na brak źródeł. Przyczyną były prawdopodobnie rosnące wpływy tego rodu, ambicje możnowładcze i zazdrość Krzywoustego o ich coraz większą popularność<ref>Za tym przemawiała hipoteza J. Dowiata. Za: </ref>. Za tym też kryła się zapewne chęć opozycyjnych możnych do wyniesienia Władysława II, pierworodnego Krzywoustego, do roli suwerennego władcy i sama obawa Bolesława przed utratą pozycji, jak to miało miejsce w konflikcie z Sieciechem<ref>Hipotezę tę przedstawił B. Snoch, [w:] </ref>. Wysuwano również inne domysły, jak porozumienie Skarbimira z Pomorzanami czy z wielkim księciem kijowskim Włodzimierzem Monomachem<ref>Tezę tą wysuwał K. Maleczyński. </ref>. Bunt ten mediewiści wiążą także z ustawą sukcesyjną Krzywoustego. Problem z zasadą dziedziczenia pojawił się w 1115 lub 1116 (po narodzinach syna Leszka). Według jednej z hipotez Skarbimir sprzeciwił się uchwaleniu statutu na skutek zmian planów sukcesyjnych Krzywoustego. Powodem tego były narodziny kolejnych jego synów<ref>Taką hipotezę przedstawił m.in. J. Bieniak. Za: Porównaj [z]: Takie tłumaczenie tła buntu, w kontekście ustawy sukcesyjnej, jest jedynie przypuszczeniem, ze względu na brak materiałów źródłowych. Teza wysunięta przez J. Bieniaka została poddana krytyce przez M. Dworsatschka. </ref>. W stłumieniu buntu dużą rolę odegrał Piotr Włostowic, możnowładca śląski z rodu Łabędziów, który został kolejnym palatynem Bolesława<ref></ref>. Pokonanego Skarbimira Bolesław ukarał oślepieniem<ref></ref>. Zbuntowanemu palatynowi przypisuje się zaprzepaszczenie dokonań polskiego księcia w kwestii podboju Pomorza Gdańskiego<ref name="Maleczyński212-214"/>.

Sprawa ruska

Prawdopodobnie za bunt Skarbimira byli współodpowiedzialni książęta ruscy – Włodzimierz Monomach wraz z synami. W 1117 Monomach dokonał wcielenia Wołynia do Rusi Kijowskiej i wypędził księcia wołyńskiego – Jarosława Światopełkowicza<ref name="Maleczyński212-214"> </ref>. Tenże szukał początkowo schronienia na Węgrzech<ref name="Hipacki8"></ref><ref></ref>, następnie w Polsce<ref></ref>. Na miejsce Jarosława Monomach posadził syna Romana, a po jego śmierci w 1119 – młodszego, Andrzeja Dobrego, który w 1120 spowodował najazd na ziemie polskie przy wsparciu Połowców. Rok później Bolesław z wygnanym Jarosławem zorganizował odwetową wyprawę na Czerwień<ref name="Hipacki8"/><ref name="Woskriesienskij25"></ref>. Tym samym Krzywousty na kilka lat wmieszał się w spory dynastyczne Rurykowiczów<ref name="Maleczyński212-214"/>.

Na początku lat 20. XII w. książęta ruscy nadal urządzali wespół z Połowcami łupieskie wyprawy na Polskę. Zahamowanie konfliktu Księstwa Polskiego z sąsiednim Księstwem Przemyskim przypisuje się palatynowi Piotrowi Włostowicowi<ref>Dziedzictwo Rościsławowiczów, zyskało polityczną odrębność pod koniec XI w. Na początku XII w. – książęta Wołodar i Wasylko walczyli o niezależność od Kijowa, wytrzymali nacisk połączonych sił wielkiego księcia kijowskiego Świętopełka Izasławicza i węgierskiego Kolomana, jednak utracili Wołyń, a Wasylko został pojmany i oślepiony. </ref>, który w 1122 wziął do niewoli księcia Wołodara<ref name="Szczur125"> Jan Długosz umiejscowił to wydarzenie w 1122 oraz ponownie w 1134, gdzie na jego kartach kroniki pojawia się historia porwania Wołodara przez palatyna Piotra Włostowica. Kronikarz pomylił porwanie Wołodara z Jaropełkiem. </ref>. Rok później Krzywousty ponownie zajął się sprawą Wołynia, gdzie chciał przywrócić władzę Jarosławowi. Przedsięwzięta wyprawa posiłkowana przez siły czeskie, węgierskie, przemyskie i trembowelskie nie powiodła się ze względu na śmierć Jarosława i zacięty opór obleganych włodzimierzan, wspomaganych przez stronników Skarbimira. Nieudana wyprawa zbrojna doprowadziła do zachwiania stosunków polsko-węgiersko-halickich<ref name="Maleczyński212-214"/><ref name="Woskriesienskij25"/><ref></ref>.

Podbój Pomorza Zachodniego

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Pomorze i Prusy do 1125

style="background:LightCyan" align="center"

style="background:LightCyan" align="left" <small>Mapa z 1854, sporządzona przez kartografa Karla von Sprunera
}
W 1121 (lub 1119) książęta pomorscy Warcisław I i Świętopełek zostali pokonani przez wojów Bolesława w bitwie pod Niekładzem koło Gryfic<ref name="Rymar"> </ref>. Krzywousty pustoszył ziemie pomorskie, burzył grody, przymusowo przesiedlał tysiące rodzin w głąb swojego kraju<ref></ref>. Dalsza ekspansja polskiego księcia została skierowana na Szczecin (1121–1122). Bolesław zdawał sobie sprawę, że gród jest dobrze chroniony (naturalną ochronę nadawała mu Odra i jej rozlewiska). Ponadto Szczecin był silną twierdzą, podobnie jak Kołobrzeg. Jedyną drogą pod wały grodu stały się ścięte lodem mokradła. Niespodziewany atak przyniósł zwycięstwo. Rzeź mieszkańców dokonana przez wojów Bolesława zmusiła pozostałych przy życiu do posłuszeństwa polskiemu księciu<ref name="Baranowska40-42"></ref>.

Dalszy etap walk toczył się prawdopodobnie po zachodniej stronie rzeki Odry, gdzie Bolesław miał zająć tereny aż po Jezioro Morzyce (obecnie niem. Müritz). Obszary te były poza zasięgiem terytorialnym Pomorzan. Równolegle z ekspansją polskiego księcia od strony zachodniej trwał podbój tychże ziem przez ówczesnego księcia saskiego Lotara. Według źródeł sascy wojowie nadciągali znad Łaby w kierunku dzisiejszego Rostoka. Podbili Warnów, Czerespienian, Czyżan i część ziem doleńskich<ref name="Maleczyński154"></ref>. Ekspansja prowadzona przez obu książąt prawdopodobnie była skutkiem wcześniejszych porozumień bądź bliżej nieznanego układu. Wskazywać na to miała późniejsza chrystianizacja ziem pomorskich<ref></ref>.

W 1122 Bolesław zhołdował Pomorze Zachodnie, czyniąc tamtejszego księcia Warcisława I swym lennikiem. Książę pomorski zobowiązywał się do uznania zwierzchnictwa Polski nad Pomorzem, płacenia rocznego trybutu w wysokości 500 grzywien srebra oraz niesienia pomocy wojskowej na żądanie polskiego władcy<ref></ref><ref name="Fabiańczyk39"></ref>. W kolejnych latach trybut uległ zmniejszeniu do 300 grzywien<ref name="Szymański"></ref>. Złamanie zaciętego oporu Pomorzan umożliwiło Bolesławowi dalsze podboje. W 1123 wojowie Krzywoustego dotarli prawdopodobnie do Rugii, lecz nie opanowali tych terenów<ref name="Baranowska40-42"/>.

Według współczesnych poglądów mediewistycznych polski książę zobowiązał się do płacenia daniny bądź trybutu na rzecz cesarza, o czym świadczą źródła z 1135. Przypuszcza się, że wysokość zobowiązania mogła wynosić 500 marek srebra rocznie. Nie wiadomo jednak czy Bolesław Krzywousty złożył hołd przed Henrykiem V, gdyż źródła nie przekazują danych o trybutarnej zależności od cesarzy w okresie 1121-1135<ref></ref>.

Akcja chrystianizacyjna Pomorza Zachodniego

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Św. Otton z Bambergu

style="background:LightCyan" align="center"

style="background:LightCyan" align="left" <small>Św. Otton prowadził misję chrystianizacyjną na Pomorzu Zachodnim, przez co został nazwany „Apostołem Pomorza”
}
Aby silniej związać Pomorze z Polską, Bolesław zorganizował misję chrystianizacyjną. Krzywousty rozumiał, że chrystianizacja tych ziem byłaby skutecznym sposobem umocnieniem jego władzy zwierzchniej. Chciał jednocześnie podporządkować je arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu. Pierwsze próby chrystianizacyjne, podejmowane przez bezimiennych misjonarzy, nie przyniosły spodziewanych efektów<ref name="Grodecki145"></ref>. Misja prowadzona pod opieką polskiego władcy przez Bernarda Hiszpana w latach 1122–1123 okazała się ponownym fiaskiem<ref></ref>. Kolejne w latach 1124–1125 i 1128 przeprowadził biskup Otton z Bambergu. Po odpowiednich uzgodnieniach z Bolesławem Krzywoustym odbył się w 1124 pierwszy etap chrystianizacji Pomorzan. Misja Ottona rozpoczęła się od jego pobytu na dworze Bolesława, skąd zaopatrzony w odpowiedni ekwipunek, straż i kilku duchownych ruszył na Pomorze Zachodnie.

Misjonarz został powitany przez Warcisława I na granicy Polski z Pomorzem Zachodnim, w okolicach Santoka<ref name="Fabiańczyk38"></ref>. W Stargardzie książę obiecał swe wstawiennictwo w miastach pomorskich zaoferował pomoc w podróży. Przydzielił także biskupowi do ochrony orszak 500 zbrojnych rycerzy<ref name="Fabiańczyk39"/> i polecił najpierw uzyskać zgodę na chrzest starszyzny, potem zaś wieców plemiennych<ref name="MlodszaEuropa35"></ref>. Pierwsze działania misyjne były skierowane do Pyrzyc<ref name="Fabiańczyk39"/>, następnie Kamienia, Wolina, Szczecina i powtórnie Wolina<ref name="Baranowska40-42"/><ref>Według źródeł Otton schrystianizował jeszcze m in. Garz nad Odrą, Niekładz, Kłodkowo (łac. Clodonę), Kołobrzeg i Białogard. Za: </ref>. W dwóch pierwszych chrystianizacja przebiegła bez oporu. W Kamieniu zadanie misjonarzom ułatwiło wstawiennictwo u dostojników żony Warcisława I<ref name="MlodszaEuropa35"/>. W Wolinie i Szczecinie, gdzie dominował kult bogów słowiańskich, natrafiono na zdecydowany opór tamtejszej ludności oraz kapłanów pogańskich. Przyjęcie chrześcijaństwa nastąpiło dopiero po obniżeniu trybutu rocznego nałożonego przez Bolesława Krzywoustego<ref name="Szymański"/>. Zburzono cztery gontyny pogańskie. Na ich miejscu powstały chrześcijańskie kościoły<ref name="Baranowska40-42"/>. Misja Ottona z 1124 zakończyła się erygowaniem biskupstw w Lubuszu dla Pomorza Zachodniego i Kruszwicy dla Pomorza Wschodniego (Gdańskiego), które podporządkowano arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu<ref> </ref>.

W 1127, na skutek zarazy oraz wysokiego trybutu nałożonego przez Polskę, nastąpiły pierwsze bunty pogańskie, którym skutecznie przeciwstawiał się książę Warcisław<ref name="Szymański"/>. Inicjatorami tych buntów byli dawni kapłani pogańscy. Ponadto doszło ze strony Pomorzan do kilku napadów na północne granice Polski. Latem 1128 Bolesław szykował wielką wyprawę odwetową, która mogła całkowicie zniweczyć wcześniejsze wysiłki chrystianizacyjne i pracę misyjną Ottona<ref></ref>. Jednak dzięki dyplomacji biskupa nie doszło do otwartego konfliktu. W 1128 ponownie zorganizowano misję chrystianizacyjną na ziemiach pomorskich. Przy współudziale wojów i rycerzy polskich książę pomorski powitał Apostoła Pomorza<ref group=uwaga>Tak nazywano Ottona z Bambergu.</ref> pod Dyminem. Tym razem misja skupiła się na chrystianizacji ziem po zachodniej stronie Odry: Uznamu, Wołogoszczy i Choćkowa<ref></ref>. Końcowy etap misji obejmował ponownie Szczecin, Wolin i Kamień Pomorski<ref name="Baranowska40-42"/>. Mimo reakcji pogańskiej w republikach miejskich chrystianizację ziem pomorskich uznawano za szczególny sukces w polityce pomorskiej Bolesława Krzywoustego.

W 1129 polski książę zawarł z Mikołajem, królem Danii i Szwecji, sojusz, skierowany przeciwko księciu Warcisławowi I i próbie podporządkowania Pomorza Zachodniego przez Lotara III, króla Niemiec. W odwecie za złupienie Płocka przez Warcisława I w 1128 Bolesław wraz z królem duńskim zajął Pomorze Zachodnie i wyspę Wolin<ref>O polsko-duńskiej wyprawie na wyspy Wolin i Uznam wspominał Saxo Grammaticus. </ref>.

Po koniec lat 20. XII w. Bolesław rozpoczął wcielać w życie plan organizacji kościelnej Pomorza. Terytorium inkorporowanego Pomorza Gdańskiego włączono do diecezji kujawskiej, a nadnotecki pas ziemi – do diecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej. Wcześniej na ziemi lubuskiej utworzono niewielką diecezję, w skład której Bolesław planował w przyszłości włączyć ziemie nadodrzańskie Pomorza. Ten zamysł jednak musiał ulec zmianie w wyniku odmiennych planów pomorskiego księcia Warcisława I oraz biskupa Ottona. Po porozumieniu postanowiono utworzyć odrębne biskupstwo pomorskie, nad którym pieczę miał sprawować uczestnik wypraw misyjnych, Wojciech<ref></ref><ref>14 października 1140 papież Innocenty II w swej bulli zatwierdził Wojciecha na biskupa niekanonicznego w Wolinie. Biskupstwo zostało erygowane w 1124 w Wolinie przez Warcisława I i Ottona z Bambergu. </ref>.

Projekt arcybiskupa Norberta

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Św. Norbert
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Innocenty II
style="background:LightCyan" align="left"



"2" style="background:LightCyan" align="left" <small>Wg projektu arcybiskupa magdeburskiego struktury kościelne na Pomorzu Zachodnim i w Polsce miały zostać podporządkowane arcybiskupstwu magdeburskiemu. Zwierzchnictwo Magdeburga nad Kościołem w Polsce potwierdził bullą z 1133 papież Innocenty II
}
W latach 30. XII w. powstał projekt arcybiskupa magdeburskiego Norberta, który zakładał podział Pomorza na dwie diecezje, włączone do archidiecezji magdeburskiej. Równocześnie odświeżono pretensje Magdeburga do zwierzchności kościelnej nad całą Polską. Pierwsza bulla była przygotowana już w 1131, jednak nigdy nie weszła w życie<ref>Arcybiskup Norbert starał się o przejęcie biskupstwa poznańskiego i wcielenie go pod zwierzchnictwo arcybiskupstwa magdeburskiego. </ref>. Arcybiskup Norbert, pomimo przeciwności, dalej prowadził działania celem podporządkowania sobie Kościoła polskiego (1132–1133). Do polskich biskupów wystosowano zaproszenie do stawiennictwa w Kurii<ref></ref>

Polscy biskupi nie stawili się przed papieżem Innocentym II, co spowodowało wydanie bulli (łac.) Sacrosancta Romana<ref> Tekst bulli Sacrosancta Romana opublikowany został, [w:] </ref> w 1133, w której potwierdzono prawa zwierzchnie arcybiskupstwa magdeburskiego nad Kościołem polskim oraz nad projektowanymi diecezjami pomorskimi. Uroczyste (łac.) privilegium maius było uwieńczeniem działań Norberta<ref name="Maleczyński303-304"></ref>. Krzywousty, chcąc ratować swoje dotychczasowe wysiłki w polityce pomorskiej, musiał zdecydować się na złożenie aktu hołdu lennego w Merseburgu w 1135<ref></ref>.

Opanowanie Rugii i sojusz z Warcisławem I

Dla utrwalenia swojej władzy nad Pomorzem Bolesław Krzywousty przeprowadził w 1130 wyprawę na wyspę Rugię. Zawarł w tym celu sojusz z księciem duńskim Magnusem Silnym, który dostarczył Krzywoustemu swoją flotę w zamian za uzyskanie od niego poparcia w swoich dążeniach do tronu szwedzkiego. Flota Magnusa Silnego miała przetransportować oddziały Krzywoustego ku wybrzeżom Rugii. Do zamierzonej bitwy na wyspie nie doszło, ponieważ Ranowie na sam widok połączonych sił polsko-duńskich uznali zwierzchnictwo Bolesława<ref></ref>.

W 1134 celem najazdu na duńską stolicę Roskilde Bolesław Krzywousty zawarł sojusz z księciem pomorskim Warcisławem I przeciw Erykowi Emune (sojusznikowi cesarza Lotara III). Rola polskiego księcia ograniczała się jedynie do pomocy Gryficie, nie wynikała natomiast z rzeczywistego zainteresowania sprawami duńskimi. Duńczycy po odparciu pierwszych ataków w odwecie prowadzili ekspansję na ziemie pomorskie.

Zjazd w Merseburgu

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! "4" style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Uczestnicy zjazdu w Merseburgu 1135
style="background:LightCyan" align="left"




style="background:LightCyan" align="center"
<small>Lotar III
<small>Bela Ślepy
<small>Sobiesław I
<small>Bolesław Krzywousty
}

Podłoże polityczne zjazdu

W 1125 zmarł Henryk V. Jego następca, Lotar III, został uwikłany w spory o sukcesję. Aby uzyskać koronę cesarską, zaangażował się w sprawy papiestwa. W 1130 doszło do podwójnej elekcji na Stolicę Apostolską. Lotar III poparł papieża Innocentego II, licząc, że ten dokona koronacji<ref name="Czaplinski138"></ref>. Wbrew oczekiwaniom koronacja Lotara III na cesarza nie zakończyła jego sporów z kontrpretendentami do sukcesji po Henryku V<ref></ref>.

W 1130 Bolesław Krzywousty opanował tereny położone na lewym brzegu Odry po wyspę Rugię. Niemcy także rościły sobie prawa do tych ziem, ich wewnętrzna sytuacja polityczna i zaangażowanie w wojnę domową na Węgrzech nie pozwalały jednak na zbrojny konflikt. Bulla sprzyjającego Lotarowi III papieża Innocentego II (łac.) Sacrosancta Romana z 1133 przyznawała prawa zwierzchnie arcybiskupstwa magdeburskiego nad projektowanymi przez Bolesława Krzywoustego diecezjami pomorskimi.

Śmierć króla Węgier Stefana II w 1131 doprowadziła w państwie do wojny domowej. Pretensje do tronu wysuwali: Bela, syn Almosa, oraz Borys, domniemany syn Kolomana. Za Borysem opowiedział się polski książę, który miał nadzieję na bliższy sojusz z Węgrami oraz współpracę z ruskimi książętami (książę węgierski był spowinowacony z linią Monomachowiczów). Krzywousty przecenił swoje siły wobec Beli, który miał szerokie poparcie w swoim kraju. Przeciw zbrojnej interwencji Bolesława w 1132 wystąpiły połączone siły Węgier, Czech, Austrii i Niemiec. W bitwie nad rzeką Sajó w 1132 koalicja odniosła znaczące zwycięstwo nad polskim księciem, zmuszając go do odwrotu<ref name="Czaplinski138"/>.

Sukcesy na Węgrzech wykorzystał czeski książę Sobiesław I, wasal cesarza, który w latach 1132–1134 wielokrotnie prowadził najazdy na Śląsk<ref name="Szczur125"/>. Kwestia przynależności Śląska została poddana pod rozstrzygnięcie sądu Lotara III.

Próba sił przed zjazdem w Merseburgu

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Bulla gnieźnieńska

style="background:LightCyan" align="center"

style="background:LightCyan" align="left" <small>Wydany w 1136 dokument zatwierdził zwierzchnictwo arcybiskupstwa w Gnieźnie nad Kościołem polskim
}
W lutym 1134 książę czeski Sobiesław I oraz posłowie króla Węgier Beli II wraz z biskupem białogardzkim Piotrem udali się do Altenburga, gdzie przedstawili zarzuty sformułowane przeciwko polskiemu księciu. Następnie akt oskarżenia wnieśli przed tron cesarski z prośbą o interwencję (wstępne ustalenia nastąpiły już dwa lata wcześniej). Cesarz przyjął prośbę, występując jako arbiter w sporach dynastycznych środkowej Europy<ref name="Fabiańczyk68"></ref>.

Jednocześnie Bela II wraz z księciem przemyskim Władymirką przedsięwziął wyprawę zbrojną przeciw Polsce. Połączone siły zajęły Małopolskę, docierając pod Wiślicę. Bolesław krótko po tych wydarzeniach otrzymał wezwanie przed sąd cesarski do Magdeburga na dzień 26 czerwca 1135. Grał jednak na zwłokę, wysyłając jedynie swoich posłów. Cesarz odesłał delegację i zażądał osobistego stawiennictwa polskiego księcia, wyznaczając nowy termin na 15 sierpnia 1135, tym razem w Merseburgu<ref></ref>. Bolesław Krzywousty zdawał sobie sprawę, że bez porozumienia z Lotarem III nie utrzyma kontroli nad niedawno podbitymi ziemiami na zachodniej stronie Odry oraz Rugią<ref name="Czaplinski138"/>.

Jeszcze przed rozpoczęciem zjazdu w Merseburgu Bolesław Krzywousty nakłonił jednego z książąt Pomorza Zachodniego – Racibora I do wystąpienia zbrojnego przeciwko Danii. Miał to być wyraz ostentacji wobec cesarza Lotara III, ponieważ król Danii podlegał zwierzchnictwu Niemiec. Atak w sile 650 łodzi (po 44 wojów i 2 konie) skierowano na bogate norweskie miasto portowe Konungahelę<ref name="Fabiańczyk70"></ref>.

Postanowienia zjazdu

Do zjazdu doszło 15 sierpnia 1135. Podczas hołdowniczego ceremoniału cesarz Lotar III uznał polskie prawa do Pomorza. Bolesław natomiast zgodził się na poddanie wasalne z ziem pomorskich<ref>Hipotezę o złożeniu hołdu z ziem polskich podważa K. Maleczyński, wskazując na utrzymanie suwerenności Polski przez Bolesława Krzywoustego. Roczniki magdeburskie, które podały tę informację, przepisując notkę z roku 1113 (Zjazd w Merseburgu), uważa za niewiarygodne. Podaje przy tym, że inne ówczesne źródła niemieckie i czeskie nie wzmiankują o tym fakcie. Z kolei S. Szczur, powołując się na Roczniki magdeburskie, wskazuje, że książę Polski uznał zwierzchność cesarza nie tylko z Pomorza Zachodniego i Rugii, lecz także nad ziemiami polskimi. </ref> oraz zapłacenie trybutu w wysokości 6 tys. grzywien srebra z tychże ziem<ref></ref>. Polska strona wyraziła zgodę na zawarcie pokoju z Węgrami, uznając Belę na Węgrzech. Pokój miał zostać przypieczętowany mariażem córki Bolesława – Judyty, z synem Beli II – Gejzą (do zawarcia małżeństwa nie doszło). W sprawie sporu polsko-czeskiego Bolesław nie godził się na żadne mediacyjne rozstrzygnięcie kwestii przez sąd cesarski. Twierdził, że nie można traktować suwerennego władcy, za jakiego się uważał, na równi z lennikiem cesarskim, jakim był Sobiesław, książę czeski. Lotar III, nie mogąc dojść z Bolesławem do porozumienia, zaproponował przeniesienie sprawy do późniejszych pertraktacji.

Zjazd zakończył się uroczystościami kościelnymi, podczas których Krzywousty niósł cesarski miecz. Był to zaszczyt przyznawany jedynie suwerennym władcom<ref name="Fabiańczyk70"/>. Pośrednim sukcesem polskiej dyplomacji było unieważnienie przez papieża Innocentego II bulli z 1133 i uznanie metropolitalnych praw Gniezna na synodzie w Pizie w 1135. 7 lipca 1136 w swej bulli protekcyjnej<ref>Autentyczność znanego dziś egzemplarza tej bulli jest kwestionowana. Według Maleczyńskiego zachowana bulla jest falsyfikatem sporządzonym po 1139. K. Maleczyński uważa, że 7 lipca 1136 kancelaria papieska wystawiła rzeczywiście dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego jakiś przywilej, o czym świadczą nie tylko imiona kardynałów podpisanych na bulli, ale i fakt, iż bulla opatrzona była pierwotnie pieczęcią ołowianą Innocentego II. Dokument ten jednak później poszerzano w kancelarii gnieźnieńskiej o nowe dobra kościelne, jako zabezpieczenie przed zachłannością osób świeckich, stąd obecny tekst może nawet znacznie odbiegać od oryginału z 1136 r. Porównaj [z]: , przedruk, [w:] . Autentyczności bulli bronił z kolei ; tam również podsumowanie literatury z lat 1937-1975.</ref> – (łac.) Ex commisso nobis a Deo<ref> Tekst bulli Ex commisso nobis a Deo opublikowany został, [w:] </ref> – papież zawarł potwierdzenie wyłącznej i później nigdy niekwestionowanej zwierzchności Gniezna nad diecezjami polskimi<ref></ref><ref>Równocześnie upadł plan powołania 2 diecezji pomorskich. </ref>.

Schyłek panowania i śmierć

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! "2" style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Śmierć Bolesława
style="background:LightCyan" align="left"



"2" style="background:LightCyan" align="left" <small>Z lewej strony – obraz obraz J. Peszka (1800-1820) Śmierć Bolesława. Z prawej strony – sarkofag Bolesława i Władysława Hermana w kryptach katedry płockiej
}

Unormowanie stosunków z sąsiadami

Po wejściu do obozu cesarskiego Polska unormowała swoje stosunki z Czechami na zjeździe książąt w Kłodzku w 1137 (tzw. pokój kłodzki), jednak szczegóły zawartych tam porozumień nie są znane<ref name="Szczur127"></ref>. Układ ten potwierdzono w grodzie Niemczy, gdzie podczas uroczystości Władysław, najstarszy syn Krzywoustego, trzymał do chrztu Wacława, syna Sobiesława I<ref></ref>.
W ostatnich latach życia polski książę zajmował się przede wszystkim polityką małżeńską swoich dzieci mającą służyć umocnieniu stosunków z ościennymi krajami. Jeszcze w 1137 Bolesław zacieśnił stosunki z Rusią poprzez mariaż syna Bolesława Kędzierzawego z Wierzchosławą, córką księcia ruskiego Wsiewołoda Mścisławicza. Natomiast pod sam koniec życia umocnił więzi polityczne z Węgrami poprzez małżeństwo syna Mieszka z córką króla węgierskiego, Elżbietą<ref name="Szczur127"/>.

Śmierć księcia

Bolesław Krzywousty zmarł 28 października 1138 prawdopodobnie w Sochaczewie<ref></ref>. Brak jest źródłowych zapisów o okolicznościach jego śmierci. XII-wieczne źródła nie podały informacji o miejscu pochówku Bolesława Krzywoustego. Dopiero w XV w. Jan Długosz wskazał, że grób księcia znajduje się w Płocku. Nie podał natomiast, skąd zaczerpnął tę wiadomość. Przypuszczalnie kronikarz oparł się na autopsji bądź na danych z zaginionego Rocznika mazowieckiego. Kanonik płocki z przełomu XVI/XVII w., Wawrzyniec Wszerecz, spisał relację o złożeniu we wspólnej trumnie w bazylice katedralnej w Płocku szczątków Bolesława, Władysława Hermana i kilku Piastów mazowieckich<ref></ref>.

Rodzina Bolesława Krzywoustego

Małżeństwa Bolesława

Bolesław Krzywousty był żonaty dwa razy.

'''Zbysława Światopełkówna''' (1085/1090–1114<ref>Szeroka dyskusja naukowa nad śmiercią Zbysławy została przedstawiona w pracy K. Kollingera. Większość badaczy opowiadało się za jej śmiercią w 1114. Patrz [w:] </ref>), pierwsza żona Bolesława, pochodziła z dynastii Rurykowiczów. Była córką Światopełka II Michała (1093-1113), księcia połockiego (1069–1071), nowogrodzkiego (1078–1088), turowskiego (1088–1093) i wielkiego księcia kijowskiego (1093–1113). Małżeństwo Zbysławy i Bolesława zostało zawarte prawdopodobnie w 1103<ref> </ref> z myślą o przyszłym wsparciu militarnym Bolesława ze strony księcia kijowskiego w walce ze Zbigniewem i jego zwolennikami. Przypieczętowany mariażem sojusz polityczny między Polską i Rusią miał również ograniczyć notoryczne napady książąt halicko-trembowelskich na oba kraje. Do śmierci Zbysławy między Polską a Księstwem Halicko-Wołyńskim panowały przyjazne stosunki polityczne<ref name="Maleczynski312"></ref>.

'''Salomea z Bergu''' (1093/1101 – 27 lipca 1144), druga żona Krzywoustego, była córką Henryka von Berg-Schelklingena, hrabiego Bergu. Zawarcie małżeństwa nastąpiło w styczniu lub lutym 1115<ref>O. Balzer wskazuje, że małżeństwo z Salomeą zostało zawarte najpóźniej w 1113. , K. Maleczyński natomiast, że mariaż ten nastąpił na przełomie marca/lipca 1115. K. Jasiński opowiada się za J. Bieniakiem, który wskazuje, że zaślubiny Bolesława z Salomeą nastąpiły w pierwszych dwóch miesiącach 1115. </ref>. Mariaż był podyktowany ówczesną sytuacją polityczną. Został zawarty przy okazji podpisania pokoju między Polską a Czechami. Salomea pochodziła z potężnej i wpływowej rodziny książęcej, która po śmierci cesarza Henryka V w 1125, wskutek poparcia opozycji w Niemczech, straciła swoje wpływy polityczne na dworze Lotara III<ref name="Maleczynski313-314"></ref>.

W starszej literaturze mylnie była uważana za żonę Bolesława Adelajda, córka Henryka IV. Informacja o tym, że po śmierci Zbysławy Bolesław poślubił ją w Bambergu w 1110, była podawana za Janem Długoszem i Arsewuszem Sulgerem. Pogląd ten zakwestionował Oswald Balzer<ref name="Balzer122-123"></ref>.

Potomstwo ze Zbysławą Światopełkówną

'''Władysław II Wygnaniec''' (1105 – 30 maja 1159), jedyny syn Bolesława i Zbysławy, był księciem krakowskim, śląskim, sandomierskim, wschodniej Wielkopolski, kujawskim, wschodniopomorskim i zwierzchnim zachodniopomorskim (1138–1146)<ref> </ref>. Gall Anonim podał, że przyszły następca tronu urodził się w zimie 1107/1108, jednak pominął wskazanie płci i imienia dziecka. Rocznik świętokrzyski i Rocznik kapitulny odnotowały urodzenie Władysława pod 1105<ref name="Maleczynski314"></ref><ref></ref>.

NN, córka<ref>Latopis hipacki, jedyne źródło mówiące o niej, nie podaje jej imienia. W literaturze popularnonaukowej pojawia się stwierdzenie, że prawdopodobnie nosiła imię Judyta. Patrz [w:] M. Spórna i P. Wierzbicki wskazują, że z tego związku pochodziła nieznana z imienia córka. </ref> (najpóźniej 1112 – po 1124) w 1124 poślubiła Wsiewołoda Dawidowicza, księcia muromskiego, o którego żonie wiadomo tyle, że pochodziła z Polski<ref></ref><ref></ref>. Jej filiacja nie jest pewna, mogła być zarówno córką Bolesława i Zbysławy, jak pochodzić z rodu Awdańców i być córką Skarbimira<ref>Taką hipotezę wysunął J. Bieniak, a skłaniał się ku niej K. Jasiński. Patrz [w:] </ref>.

Starsza literatura przypisywała małżeństwu Bolesława i Zbysławy troje dzieci. Oprócz Władysława II i nieznanej z imienia córki za potomka płci męskiej z tego związku uchodził nieznany z imienia syn. O narodzinach NN, syna (ok. 1107/1108–?) napisał Gall Anonim<ref></ref>. Według Oswalda Balzera podana przez kronikarza informacja mogła zawierać nieznany fakt narodzin drugiego syna ze związku Bolesława i Zbysławy. Zdaniem badacza potomek ów zmarł krótko po narodzinach. W innym natomiast miejscu Gall wskazał, że wzmianka mogła tyczyć pierworodnego Bolesława, Władysława II<ref></ref>. Karol Maleczyński uważał, że w źródłach, tj. Roczniku świętokrzyskim i Roczniku kapitularnym, traktujących o narodzinach pierworodnego syna Bolesława i Zbysławy pod rokiem 1105, mogła zajść pomyłka<ref name="Maleczynski315-316"/>.

Potomstwo z Salomeą z Bergu

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Bolesław Krzywousty

style="background:LightCyan" align="center"

style="background:LightCyan" align="left" <small>Grafika Aleksandra Lessera
}
Z małżeństwa z Salomeą Bolesław miał 6 synów i 6 córek.

'''Leszek''' (1115/1116 – 26 sierpnia przed 1131) był najstarszym synem Bolesława i jego drugiej żony. Prawdopodobnie zmarł w dzieciństwie<ref name="Maleczynski315-316"></ref><ref name=autonazwa2></ref>.

'''Ryksa''' (1116 – po 25 grudnia 1155), najstarsza córka Bolesława i Salomei, w 1129 poślubiła księcia duńskiego Magnusa Silnego, późniejszego króla Szwecji. Małżeństwo miało zapewnić Polsce poparcie Duńczyków w wojnie z Niemcami, jednak w 1134 Dania przejęła w konflikcie stronę niemiecką. Po śmierci Magnusa w 1134 Ryksa wróciła do Polski. Ponownie została wydana za mąż za Włodzimierza, syna Wsiewołoda Mścisławowicza, księcia nowogrodzkiego. Małżeństwo to zostało zawarte w celu pozyskania dla Polski sojusznika przeciwko Węgrom. Po śmierci drugiego męża i ojca Ryksa poślubiła Swerkera I, króla Szwecji<ref name="Maleczynski316"></ref><ref></ref>.

NN, córka (1117/1122 – po 1132) była narzeczoną lub żoną<ref>Możliwe, iż nie doszło do faktycznego zawarcia małżeństwa – Annalista Saxo używa określenia, że „została zaślubiona” (łac. desponsata fuit w zdaniu: Huic desponsata fuit filia ducis Polanorum). Za: </ref>. Konrada von Plötzkau, margrabiego Marchii Północnej<ref></ref>.

Kazimierz, zwany w historiografii Starszym (1117/1122 – 19 października 1131), według źródeł (m.in. Rocznik kapituły krakowskiej) zmarł w wieku 9 lat<ref name="Maleczynski316"/><ref></ref>. Jan Długosz w swojej kronice uważał, że Kazimierz był synem ze związku Bolesława i Adelajdy<ref></ref>, rzekomej żony księcia.

'''Bolesław IV Kędzierzawy''' (1121/1122 – 5 stycznia 1173), książę mazowiecki i kujawski (1138–1146), krakowski, gnieźnieński i kaliski (1146–1173), sandomierski (1166-1173)<ref></ref>, w wieku 12 lat został ożeniony z Wierzchosławą, córką Wsiewołoda Mścisławowicza, księcia nowogrodzkiego<ref></ref><ref name="Maleczynski317"></ref>. Jan Długosz pod 1127 podał, że Bolesław Kędzierzawy, podobnie jak Kazimierz Starszy, był synem ze związku Bolesława i Adelajdy<ref></ref>.

'''Mieszko III Stary''' (1122/1125–13/14 marca 1202), książę wielkopolski (1138–1202), książę krakowski (1173–1177, 1190, 1199–1202), kaliski (1173–1202), zwierzchni Pomorza Gdańskiego (1173–1202) i kujawski (1195–1198)<ref></ref>, najpóźniej w 1140 został ożeniony z Elżbietą, siostrą Beli, króla węgierskiego. Mariaż został zawarty w ramach spełnienia jednego z postanowień układu merserburskiego<ref name="Maleczynski317"/>.

Gertruda (1126/1135 – 7 maja 1160) była zakonnicą w Zwiefalten<ref></ref>.

'''Henryk Sandomierski''' (ok. 1130 – 18 października 1166), książę sandomierski (1146–1166)<ref></ref>, według Jana Długosza miał urodzić się w 1132. Kolejną wzmiankę o nim kronikarz zawarł pod 1139, opisując podział księstwa na dzielnice<ref></ref>. Kazimierz Maleczyński przesunął datę jego urodzenia na okres między 1127 a 1131. Za życia Krzywoustego Henryk Sandomierski nie odegrał ważnej roli politycznej. Zginął w 1166 w bitwie z Prusami, nie pozostawiając potomków<ref name="Maleczynski317"/>.

Dobroniega Ludgarda (1128/1135 – po 1160) po śmierci ojca została wydana ok. 1141/1142 przez Salomeę<ref name="Maleczynski334"></ref> za mąż za Dytryka z dynastii Wettynów, margrabiego dolnołużyckiego<ref></ref>, który niedługo potem rozwiódł się z nią<ref name="Maleczynski317"/>.

'''Judyta''' (ok. 1133 – 8 lipca 1171/1175) w 1136 została przeznaczona na żonę Beli, króla węgierskiego. Jednak małżeństwo nie doszło do skutku i Judyta w 1148 poślubiła Ottona I, margrabiego Brandenburgii, syna Albrechta Niedźwiedzia<ref name="Maleczynski318"></ref><ref></ref>.

'''Agnieszka''' (1137 – po 1182) ok. 1140–1141 została przeznaczona na żonę jednego z synów Wsiewołoda, księcia ruskiego. Mariaż miał zapewnić wsparcie Rusi w sporze synów Salomei z Władysławem II, ich przyrodnim bratem<ref>K. Maleczyński podaje, że została zaręczona z Jarosławem Wsiewołodowiczem. Patrz [w:] </ref>. Do małżeństwa jednak nie doszło i Agnieszka w 1149/1151 poślubiła Mścisława Iziasławicza, księcia perejasławskiego, łuckiego, wołyńskiego, wielkiego księcia kijowskiego<ref></ref><ref></ref>.

'''Kazimierz II Sprawiedliwy''' (1138 – 5 maja 1194), książę wiślicki (1166–1173), sandomierski (1173–1194) i krakowski (1177–1194), mazowiecki i kujawski (1186–1194)<ref></ref>, przez długi okres był uważany za pogrobowca i dlatego nie został względniony w testamencie ojca<ref name="Maleczynski318"/>.

Starsza literatura przypisywała Bolesławowi i Salomei jeszcze dwie córki: Adelajdę i Zofię<ref></ref>. Adelajda (ok. 1114 – 25 marca przed 1132) była żoną Adalberta Pobożnego. Współczesna nauka kwestionuje, że była córką Bolesława<ref>Opowiadają się za tym: S. Kętrzyński, K. Maleczyński i G. Labuda. Za: </ref><ref name="Maleczynski315"></ref><ref name=autonazwa2 />. Zofia (?–10 października 1136) prawdopodobnie była matką Mateusza, biskupa krakowskiego<ref>Pogląd taki sformułował J. Bieniak. Wykazał także, że Zofia i biskup Mateusz pochodzili z rodu Leszczyców. Za: </ref><ref>K. Maleczyński zaznacza, że nie sposób rozstrzygnąć tej kwestii. Rocznik świętokrzyski dawny notuje śmierć Zofii pod datą 10 października 1136, zaś nekrolog zwiefalteński z rękopisu z Cividale wspomina jej śmierć pod dniem 11 października 1136, tytułując ją księżniczką polską. Zofia więc mogła być córką Krzywoustego lub jedną z jego powinowatych. </ref>.

Genealogia

{ width="100%" style="text-align:center; vertical-align:middle;" cellspacing="0" cellpadding="0"
"2" <small>Kazimierz I Odnowiciel
ur. 25 VII 1016
zm. 19 III 1058
"2"
"2" <small>Dobroniega Maria
ur. 1010/1016
zm. 13 XII 1087
"2"
"2" <small>Wratysław II
ur. po 1032
zm. 14 I 1092
"2"
"2" <small>Adelajda węgierska
ur. ok. 1040
zm. 27 I 1062

style="border-right:1px black solid;" &nbsp;
"4" style="border-bottom:1px black solid; border-right:1px black solid;" &nbsp;
"4" style="" &nbsp;
"4" style="border-bottom:1px black solid; border-left:1px black solid;" &nbsp;
style="border-left:1px black solid;" &nbsp;

"3" &nbsp;
"8" style="border-left:1px black solid; border-right:1px black solid;" &nbsp;
"3" &nbsp;

"2" &nbsp;
"2" <small>Władysław I Herman
ur. ok. 1043
zm. 4 VI 1102
"6"
"2" <small>Judyta czeska
ur. 1056/1058
zm. 25 XII 1086
"2"

"3" style="border-right:1px black solid;" &nbsp;
"8" style="border-bottom:1px black solid;" &nbsp;
"3" style="border-left:1px black solid;" &nbsp;

"7" style="border-right:1px black solid;" &nbsp;
"7" &nbsp;

width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
width="7.14%"
}

Ustawa sukcesyjna (testament Bolesława Krzywoustego)

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Podział ziem w 1138

style="background:LightCyan" align="center"

style="background:LightCyan" align="left" <small>
}

Zasada pryncypatu-senioratu

Doświadczenia wyniesione z własnego domu doprowadziły do ustanowienia przez Bolesława sukcesji i podziału sfer wpływów pomiędzy synów. Na powiernika i wykonawcę swych postanowień wyznaczył długoletniego palatyna Piotra Włostowica. W swoim testamencie, zwanym również statutem lub aktem, Krzywousty wprowadził w Polsce zasadę pryncypatu-senioratu, chcąc w ten sposób zachować jedność państwa i zapobiec walkom o władzę między synami<ref name="Szczur128"></ref>. Rozporządzenia w sprawie sukcesji weszły w życie tuż po śmierci Bolesława, natomiast nie jest znana data ich ustanowienia<ref> </ref>. Przypuszcza się, że mogło to nastąpić w 1115 lub 1116, po narodzinach syna Leszka, lub po stłumieniu buntu palatyna Skarbimira (1117)<ref> Według J. Bieniaka, testament Krzywoustego został sporządzony podczas świąt bożonarodzeniowych w 1117. Teza wysunięta przez J. Bieniaka została poddana krytyce przez M. Dworsatschka. </ref>. Źródła wskazują, że oryginalny dokument ustawy sukcesyjnej powstał w 1137. Anulowany został w 1180 i następnie przywrócony przez papieża Innocentego III na skutek petycji książąt śląskich (1210)<ref>Za: Zniesienie senioratu nastąpiło podczas zjazdu łęczyckiego w 1180. Dzielnica małopolska została dziedziczną Kazimierza II. Uchwały wiecu zostały potwierdzone przez papieża Aleksandra III – 28 marca 1181. Porównaj przyp. 1, s. 401.</ref>, jednak historycy podważają zatwierdzenie statutu przez papieża z uwagi na brak jakichkolwiek informacji<ref name="Szczur128"/>.

Zasada sukcesji polegała na tym, że kolejnym władcą księstwa, czyli princepsem rezydującym w dzielnicy pryncypacko-senioralnej, zostawał najstarszy w momencie śmierci dotychczasowego princepsa przedstawiciel dynastii piastowskiej<ref name="Śmiech"></ref>. W źródłach istnieje rozbieżność w kwestii sprawowanej ówcześnie władzy. Papież Innocenty III mówił o pryncypacie, zaś Wincenty Kadłubek o starszeństwie i primogeniturze. Kadłubek połączył w jednym zdaniu dwa systemy, tj. sposób dziedziczenia władzy zwierzchniej ze sposobem dziedziczenia władzy w poszczególnych dzielnicach, gdzie miała obowiązywać primogenitura. Wśród historyków istnieje pogląd, że Bolesław Krzywousty nie ustanowił senioratu, lecz primogeniturę przynależną wyłącznie Władysławowi II i jego następcom<ref></ref>. Przyczynkiem do takiej hipotezy miały być objęcie i charakter sprawowanej władzy przez Bolesława Kędzierzawego w 1146<ref>Kwestii zasady pryncypatu-senioratu oraz primogenitury po śmierci Krzywoustego dotyczy publikacja A. Śmiecha, Testament Bolesława Krzywoustego. W rozdz. Statut o sukcesji władzy w Polsce autor przedstawił poglądy polskiej mediewistyki. Zobacz również [w:] </ref>.

Podział państwa

Bolesław podzielił państwo na następujące dzielnice:

Dzielnica senioralna ze stolicą w Krakowie miała być niedziedziczna i niepodzielna<ref name="Śmiech"/><ref>M. Kantecki dowodził, że Bolesław określił dziedziczność tronu pryncypackiego. Pogląd ten poparł W. Kętrzyński. Wywody M. Kanteckiego spotkały się z krytyką współczesnej mediewistyki. </ref>. Składały się na nią ziemie małopolska, sieradzka i łęczycka, zachodnia część Kujaw z Kruszwicą<ref></ref><ref>Współczesne badania mediewistyczne dowodzą, że ziemie: sieradzka i łęczycka nie wchodziły w obręb terytorialny dzielnicy senioralnej. </ref>, wschodnia część Wielkopolski z Kaliszem i Gnieznem oraz Pomorze Gdańskie<ref> </ref>.

Władysław II otrzymał Śląsk ze stolicą we Wrocławiu oraz ziemię lubuską<ref name="Grodecki155"></ref> zapewne już w latach 1124–1125 po ślubie z Agnieszką Babenberg<ref></ref>. Jako najstarszy wśród synów Krzywoustego został pierwszym seniorem (princepsem)<ref>G. Labuda dowiódł, że Bolesław ustanowił pryncypat, który mieli obejmować kolejno synowie, według starszeństwa, wraz z dzielnicą senioralną. </ref>,

Bolesław IV – Mazowsze ze stolicą w Płocku ze wschodnią częścią Kujaw,

Mieszko III otrzymał zachodnią Wielkopolskę ze stolicą w Poznaniu,

Henryk Sandomierski natomiast ziemię sandomierską ze stolicą w Sandomierzu z Lubelskiem aż po Bug ku północy i wschodowi<ref name="Grodecki155"/><ref>Według dzisiejszych poglądów mediewistycznych Henryk dzielnicę tą miał otrzymać dopiero w 1146. G. Labuda uważał, że Bolesław podzielił państwo między trzech a nie czterech synów: Władysława II, Bolesława Kędzierzawego i Mieszka III. </ref>.

Salomea, wdowa po Bolesławie, otrzymała jako tzw. oprawę wdowią ziemię łęczycką lub sieradzko-łęczycką<ref>Za: </ref>. Po jej śmierci ziemie te miały być włączone do dzielnicy senioralnej. Kazimierz II, najmłodszy syn Bolesława, nie został uwzględniony w ordynacji, gdyż urodził się po śmierci ojca bądź na krótko przed nią<ref name="Grodecki155"/>. Pomorze Zachodnie jako lenno miało pozostawać pod kontrolą princepsa<ref></ref>.

Wśród mediewistów istnieje pogląd, że statut Krzywoustego nie przewidywał dziedziczenia ziem przez potomków jego synów. Po ich śmierci dzielnice te miały zostać włączone do domen seniora. Późniejsze walki jednak sprawiły, że zarządzane przez nich prowincje przekształciły się w dziedziczne dzielnice<ref></ref>.

Rozbicie dzielnicowe

Ustawa sukcesyjna Bolesława Krzywoustego zapoczątkowała w Polsce okres rozbicia dzielnicowego<ref>Z tym poglądem nie zgadzał się E. Rymar. Zob. [w:] </ref>, zwanego również rozdrobnieniem feudalnym – zjawisko spotykane w średniowiecznej Europie<ref></ref>. Występowało m.in. na Rusi, Węgrzech i w Niemczech. Z jednej strony były to czasy walk wewnętrznych i osłabienia państwa, z drugiej – okres ogromnej dynamiki rozwoju wewnętrznego, kultury oraz poprawy bytu szerokich mas ludności. Rozkład ówczesnego prawa książęcego według współczesnej historiografii miał także dobre strony, do których zaliczyć można: przebudowę ustroju państwa na nowych podstawach gospodarczych oraz zwiększenie odpowiedzialności za losy kraju jej górnych warstw<ref name="Zientara90"></ref>.

Organizacja państwa Bolesława Krzywoustego

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Duchowny, rycerz i chłop
style="background:LightCyan" align="center"


style="background:LightCyan" align="left" <small>Społeczeństwo feudalne w XII w. dzieliło się na trzy stany: duchowieństwo, rycerstwo, chłopstwo. Miniatura Aldobrandina z Sieny pochodzi z XIII-wiecznego manuskryptu Li Livres dou Santé<ref></ref>
}
Dokładne poznanie organizacji wewnętrznej XII-wiecznego państwa polskiego jest niemożliwe. Brak dokumentów z ówczesnego okresu i szczątkowe wiadomości kronikarzy stanowią problem w poznaniu działających mechanizmów zarządzania księstwem.

Księstwo Bolesława było podzielone na prowincje, a te na okręgi grodowe (kasztelanie). W ich obrębie pozostawały opola<ref>Podział w obrębie prowincji na kasztelanie i opola, mniejsze jednostki terytorialne, przedstawił R. Grodecki. </ref>. Zasięg terytorialny prowincji odpowiadał późniejszym dzielnicom. Przypuszcza się, że utworzono 6–7 takich prowincji: mazowiecką, śląską, wielkopolską, krakowską, sandomierską i kalisko-łęczycką<ref name="Szczur150"/> oraz pomorską (z ziem Pomorza Wschodniego)<ref name="Topolski141"/>. W okresie panowania Krzywoustego na terenach pogranicznych podejmowano próby zorganizowania marchii na wzór niemiecki. Poświadczone źródłowo są marchie: głogowska, gdańska i prawdopodobnie lubuska<ref name="Szczur151"></ref>. Prawdopodobnie Bolesław posiadał dobrze zorganizowane grody, które pełniły funkcje polityczne, ekonomiczne i administracyjne.

Państwo pierwszych Piastów miało charakter patrymonialny. Dwór książęcy (łac.) curia ducis był centralnym ośrodkiem władzy, do którego należała bliska rodzina panującego (wraz z osobnym dworem księżny), dostojnicy świeccy i duchowni i podlegający im niżsi urzędnicy, rycerstwo dworskie oraz pracownicy kancelarii książęcej i kapelani<ref></ref>. Najważniejszą rolę na dworze Władysława Hermana, a następnie Bolesława pełnił palatyn (wojewoda)<ref></ref>. Funkcja palatyna (łac.) comes palatinus obejmowała główne dowództwo podczas wypraw wojennych (w zastępstwie władcy), obronę terytorium państwa, nadzór nad administracją państwową (rolę naczelnika dworu książęcego), kontrolę i mianowanie naczelników grodu oraz sprawowanie sądów. Urząd palatyna został zlikwidowany w 1180<ref name="Szczur150"></ref>. Już za panowania Mieszka II nastąpił rozwój polskiego aparatu urzędniczego. Komornik (łac.) camerarius, zarządzał gospodarką dworu książęcego i państwa. Nad określonymi dziedzinami gospodarki księcia pełnili pieczę cześnik, stolnik, strażnik, miecznik, koniuszy, łowczy. Za panowania Bolesława pojawił się urząd kanclerza, kierującego pracą kancelarii i kaplicy książęcej<ref></ref> (łac.) capella, którą tworzyło grono duchowieństwa świeckiego lub zakonnego<ref name="Grodecki197"></ref>. Do władzy centralnej należeli również: skarbnik, mincerz i inni<ref name="Topolski141"></ref>. W czasach Krzywoustego ze strukturą państwową ściśle była związana organizacja Kościoła polskiego. Kościół podlegał panującemu, który posiadał prawo inwestytury<ref></ref>.

Dwór książęcy utrzymywał kontakt z ogółem poddanych za pośrednictwem systemu urzędów grodowo-terytorialnych. Prowincją zarządzał naczelnik (łac.) princeps terrae, comes, pan głównego grodu. Utrzymywał zwierzchność nad naczelnikami grodowymi (łac.) comes<ref name="Szczur150"/>. Do kasztelanów (rządców grodowych) należało sprawowanie lokalnej władzy cywilnej, pobieranie świadczeń od ludności, organizowanie obrony i prawdopodobnie sprawowanie sądów. Rządcom podlegali komornicy, żupani, mincerze, celnicy i poborcy<ref name="Topolski141"/>. Wszelkie ważniejsze funkcje w księstwie sprawowali możni<ref></ref>. Kasztelanie skupiały grupy możnowładztwa, urzędników i grup służebnych. Jedni stanowili otoczenie księcia, inni sprawowali urzędy, pozostali natomiast rolę aprowizacyjną<ref name="Grodecki197" />. Zarządzający przygranicznymi marchiami margrabiowie byli podporządkowani bezpośrednio księciu polskiemu i mieli większe kompetencje niż naczelnicy prowincji czy grodów<ref name="Szczur151"/>.
{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Naciąganie kuszy
style="background:LightCyan" align="center"


style="background:LightCyan" align="left" <small>Pod koniec XI w. do wojska zaczęto wprowadzać kusze
}
Pod koniec XI w. zanikła drużyna książęca. Zastąpił ją zachodnioeuropejski model wojska składającego się z rycerstwa. Terminem (łac.) milites, który dotychczas stosowano na określenie żołnierzy, zaczęto nazywać kategorię rycerzy pasowanych i wojów, którzy mogli sobie pozwolić na utrzymanie konia<ref></ref>. Polskie siły zbrojne w czasach Bolesława złożone były z trzech rodzajów wojsk: dawnej drużyny książęcej (oddziału nadwornego), drużyny możnowładców i pospolitego ruszenia, składającego się z oddziałów drobnych feudałów oraz chłopów<ref>Źródła nie przekazują danych, w kwestii liczebności poszczególnych grup. </ref> (według innych poglądów skład pospolitego ruszenia stanowiły przyboczne oddziały możnych, duchownych i świeckich<ref name="Ratajczyk351"></ref>).

O młodzi, świetna obyczajami i urodzeniem, przy moim boku stale zaprawiana w boju, ze mną nawykła do trudów!<ref></ref>

<center><small>– Gall Anonim, przekł. Roman Grodecki</center></small>

Możnowładcy utrzymywali własne drużyny, do których zaliczano uboższe rycerstwo wspomaganych przez chłopów. Za ich uzbrojenie odpowiadał możny. M.in. drużynników wyposażano w broń drzewcową (np. włócznia), obuchową (np. maczuga), tnącą (np. miecz) i miotającą (np. kusza, łuk, proca) oraz tzw. uzbrojenie ochronne (tarcza, hełm, pancerz)<ref></ref>. Drużyny te z czasem stały się większe od książęcej, np. Sieciecha<ref></ref>. Podczas konfliktów początku XII w. możni powoływali także pospolite ruszenie, szczególnie z ziem zagrożonych. Całość pospolitego ruszenia dzielono na oddziały, którym nadawano nazwy od głównych grodów rejonu, z którego pochodzili (np. hufce kruszwiczan<ref></ref>). W przypadku większego konfliktu zbrojnego do oręża powoływano także samodzielne oddziały chłopów (np. podczas wojny polsko-niemieckiej w 1109)<ref name="Ratajczyk351"/>.

Obok możnowładców, którzy byli związani z panującym i jego dworem, oraz wojami na społeczeństwo czasów Krzywoustego składali się wolni chłopi i chłopi służebni (przywiązani do miejsca zamieszkania). Odrębną grupę społeczną stanowili ludzie wolni, tzw. goście (nieposiadający własnego majątku), wojownicy (łac.) milites gregarii, posiadający gospodarstwa rolne i zaliczani do ludności pospolitej. Na końcu tej drabiny społecznej stali niewolni (brańcy wojenni, bądź ich potomkowie). Nie różnili się od wolnych chłopów, jednak ich powinności wobec pana były większe<ref></ref>. Ludności niewolnej używano do posług osobistych bądź do pracy na roli na rzecz panującego<ref></ref>.

Wszystkie dziedziny życia w państwie regulowało prawo książęce (łac.) ius ducale. Terminem tym określało się wszelkie uprawnienia książęce, w stosunku do poddanych lub dóbr, egzekwowaniu rozmaitych świadczeń, danin i posług<ref name="Szczur152-154"/>. Rozbudowany aparat państwowy i kościelny utrzymywał się dzięki świadczeniom ze strony ludności wytwarzającej dobra materialne. Główny ciężar podatkowy spoczywał na najniższej klasie społecznej – chłopstwie (łac.) heredes, rustici ducis, possesores<ref></ref>. Do nich należało składanie określonych danin, dziesięcin, podatku podworowego (w postaci jednej krowy, na którą składała się cała wieś), podymnego, poradlnego, narzazu (za wypas trzody chlewnej w lasach), stacji lub stanu (obowiązku ugoszczenia panującego i jego dworu), posług komunikacyjnych (przewodów, powozów, podwód), łowieckich, wojskowych, stróży (stróżowania w grodzie), danin z regaliów i z kar sądowych. Ponadto poddani byli zobowiązani do naprawy dróg, mostów, budowy i utrzymania grodów<ref name="Topolski141"/><ref name="Szczur152-154"></ref>.

Bulle Krzywoustego

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! "2" style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Bulle Krzywoustego
style="background:LightCyan" align="left"



"2" style="background:LightCyan" align="left" <small>Z lewej strony – bulla odkryta w Głębokiem w 2002. Z prawej – bulla odkryta na Ostrowie Tumskim w 2005
}
Z pięciu najstarszych zachowanych pieczęci polskich władców cztery zostały odkryte w różnych miejscach na przestrzeni lat 2002–2006, jedna natomiast ponad 100 lat wcześniej<ref>Pierwszą bullę, na podstawie szczegółowych badań, przypisano Władysławowi Hermanowi. </ref>. Polscy archeologowie dokonali odkryć w miejscowości Głębokie (2002), na Ostrowie Tumskim (2005), w Gnieźnie (2005) oraz w nieujawnionym miejscu we wsi Susk koło Sierpca oddalonej 32 km od Płocka (2006)<ref name="Suchodolski1"> s. 1.</ref><ref name="bulla"></ref>. Pierwsze wstępne badania sugerowały, że bulle mogły należeć do pieczęci książęcej Krzywoustego. Zostały wykonane z ołowiu, materiału trwałego, lecz niezbyt plastycznego o średnicy 36-40 mm<ref name="Suchodolski1"/>. Ołowianymi pieczęciami posługiwano się na dworach europejskich<ref>Bulla to pieczęć najwyższej rangi. Jako forma przedmiotu pochodzi ze starożytnego Rzymu, w średniowieczu była w powszechnym użyciu w kancelariach Bizancjum i w strefie wpływów kulturowych tego Imperium, w tym wśród książąt ruskich – najstarsze zachowane bulle z tego obszaru są datowane już na drugą połowę X w., m.in. bulla księcia Światosława. </ref>. Znane są pieczęcie miejskie oraz zakonów rycerskich. Okazjonalnie, przy ważniejszych dokumentach (aktach prawnych) stosowano złote bulle<ref name="bulla2"></ref>.

Odkryte dotąd polskie bulle książęce należą do dwóch zasadniczych typów, różniących się zarówno formą legend (rozbudowane, zapisane na awersie w dopełniaczu, z wyrazem (łac.) sigillum w typie I i krótkie, wyrażone w mianowniku w typie II), jak i wspomnianym odmiennym ukazaniem św. Wojciecha, raz w ujęciu pontyfikalnym, z pastorałem i księgą, w drugim przypadku – z pastorałem, w geście nałożenia ręki, dobrze widocznym na zdjęciach – wykonanych przed konserwacją zabytku<ref name="bulla"/>. Użycie formy dopełniaczowej na polskich świeckich pieczęciach w XII w. to ewenement (niespotykany nigdzie indziej), mający swój jedyny ówczesny odpowiednik monetarny w denarze typu II Bolesława Krzywoustego z legendą: (łac.) Denarivs ducis Bolezlai<ref>il. nr 16.</ref><ref> s. 2.</ref> Pod koniec życia Bolesława na inskrypcjach powrócono do statecznej formy mianownikowej: (łac.) Dvx Bolezlavus. Według S. Suchodolskiego bulle służyły do uwierzytelniania dokumentów książęcych m.in. listów, przywilejów, wyroków itp...<ref> s. 3.</ref>, natomiast
według T. Jurka – mogły służyć także do zabezpieczenia obiektów zamkniętych (drzwi, skrzynie, relikwiarze)<ref name="bulla"/>.

W październiku 2006 Komisja Historyczna Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk potwierdziła, że okryte bulle w latach 2002-2005, należały do księcia Bolesława Krzywoustego<ref name="bulla2"/>.

Mennictwo w czasach Krzywoustego

W okresie Bolesława III w użyciu były dwustronne polskie denary, które dominowały nad monetą obcą. Pierwszy znany denar doby Krzywoustego był opatrzony legendą polową z napisem (łac.) Bolezlav. Do innych – powszechnie używanych – należały monety z napisem (łac.) Bolezlavs, denarivus, dicis Bolezlai lub ze św. Wojciechem w awersie. Kolejne emitowane monety nie posiadały legendy. Odbiegały one najczęściej od standardowych podstaw wagowych: były o wiele lżejsze, wybijane w celach czysto ekonomicznych<ref name="Garbaczewski"></ref>.

Za panowania Bolesława w Polsce pojawiły się także wzorowane głównie na technice magdeburskiej brakteaty, które jako jedne z najstarszych w Europie były emitowane przez mennice książęce. Rozróżnia się dwa typy brakteatów bolesławowskich. Typ młodszy (tzw. typ II) przedstawia korzącego się przed św. Wojciechem władcę. Święty wyciąga nad nim rękę w geście protekcji. W legendzie znajduje się napis (łac.) Bolezlaus Adalbertus. Brakteat ten początkowo zaliczano do pokutnych, gdyż łączono go z pokutą Bolesława po zbrodni na Zbigniewie<ref>W starszej literaturze istniał pogląd, który klasyfikował wzmiankowany brakteat Bolesława jako tzw. pokutny. Za: M.in. opowiadał się za tym M. Gumowski na łamach swojej książki w I poł. XX w. Zobacz [w:] </ref>. Prawdopodobnie powstała w Krakowie w 1127<ref>Według A. Mikołajczyka brakteat ten został wybity w 1135. </ref>. Drugi brakteat Bolesława (tzw. typ I) jest rzadziej spotykany. Przedstawia św. Wojciecha w szacie biskupiej, trzymającego pastorał i Ewangelię. Legenda monety określa postać jako arcybiskupa gnieźnieńskiego<ref></ref>. Dalsze badania wykazały, że moneta została wyemitowana w dobie zjazdu merseburskiego lub po śmierci księcia polskiego (1138). Obecnie jest nazywana protekcyjną, gdyż stempel na niej obrazuje opiekę św. Wojciecha dla Bolesława, który, mimo złożonego w 1135 hołdu, za jedynego swojego protektora uznaje świętego. Jest to jeden z nielicznych przykładów zastosowania propagandy politycznej w legendzie monety<ref name="Folwarniak"></ref>. Według A. Schmidta moneta ta jest arcybiskupią, która została wybita w Gnieźnie, najprawdopodobniej w 1135<ref name="Folwarniak"/>.

Prócz dwóch przedstawionych brakteatów z czasów Bolesława Krzywoustego istnieje jeszcze jeden, który obecnie jest zaliczany do najstarszego spośród znanych w numizmatyce. Brakteat znaleziony w Brzegu (gm. Pęczniew) zachował się w 2/3 części z całości, wadze 0,61 g i średnicy 27 mm. Moneta przedstawia postać władcy w koronie, uniesionym mieczem i wyciągniętą ręką. Początkowo wiązano jej pochodzenie z Władysławem II Wygnańcem. Dalsze badania prowadzone m.in. przez A. Mikołajczyka identyfikowały ją z księciem Krzywoustym. Wśród badaczy jednak do dziś istnieją rozbieżności, w kwestii przypisania jej do określonego władcy, z uwagi na niepełne zachowane inskrypcje<ref name= "Folwarniak"/>.

Mennice książęce znajdowały się we Wrocławiu, Płocku, Gnieźnie i Krakowie. Istniały również prywatne, np. palatyna Sieciecha, który umiejscowił je w Sieciechowie oraz pod Krakowem<ref name="Garbaczewski"/>.
{ style="border: 1px Navy solid; text-align: left;" align="center" width="100"
! "3" style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Monety czasów Krzywoustego
style="background:LightCyan" align="left"




"3" style="background:LightCyan" align="left" <small>Z lewej strony – brakteat protekcyjny Bolesława, w centrum – denar z legendą ADALBIBVS Krzywoustego, z prawej strony – denar z krzyżem „kawaleryjskim” Sieciecha
}

Donacje książęce na rzecz Kościoła

W tradycjach XII-wiecznych rodów panujących można odnaleźć szeroko zakrojoną działalność donacyjną (fundacyjną) na rzecz Kościoła. Celem głównym było szerzenie chrześcijaństwa. Miało to m.in. ukazać religijność władców w obliczu Boga, hierarchów kościelnych, duchownych i społeczeństwa. Bolesław Krzywousty ufundował:

Tamże bowiem Bolesław opactwo zakonu św. Benedykta na Łysej Górze pobożnie ufundował na cześć Trójcy Przenajświętszej.

<center><small>– bp Boguchwał, przekł. nieznany</center></small>
Zachowane dokumenty z 1427 (tzw. świętokrzyskie dokumenty pergaminowe) potwierdzają relację biskupa, wymieniając także rycerza Wojsława<ref></ref>.

Kościół św. Idziego w Inowłodzu jest obiektem sakralnym wzniesionym w stylu romańskim. Według nowożytnej płyty inskrypcyjnej świątynia miała być wybudowana w 1082 z fundacji Władysława I Hermana. Dzisiejsze badania wskazują jednak, że pochodzi prawdopodobnie z XII w. (najpóźniej z 1138) i jest fundacją księcia Bolesława Krzywoustego<ref></ref>.

Kolegiata na głogowskim Ostrowie Tumskim zgodnie z zapisem Rocznika głogowskiego (XV w.) miała powstać dzięki donacjom biskupa Heyma i komesa Wojsława w 1120<ref>Współczesne badania przesuwają czas jej powstania na 1120 lub lata 1120-1126. Pierwsze natomiast źródła dotyczące kolegiaty pochodzą z 1218 (XIII w.), gdzie wspomina się o pierwszym prepozycie Piotrze). </ref>. Współcześni badacze upatrują fundatora w Bolesławie Krzywoustym (T. Lalik), wskazują na wspólną fundację dokonaną przez biskupa Heyma i Wojsława za zgodą Krzywoustego (H. Gerlic) lub dowodzą, że jest to wspólna fundacja biskupa Heyma i Bolesława (T. Jurek). W starszych opracowaniach dotyczących historii Śląska pojawiały się opinię, że Bolesław Krzywousty ufundował kolegiatę w dowód wdzięczności za okazaną w 1109 r. wierność i waleczność głogowian oraz, że była to fundacja przebłagalna księcia wyrzucającego sobie okrutne zgładzenie Zbigniewa<ref></ref>.
{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Bolesław III Krzywousty
style="background:LightCyan" align="center"


style="background:LightCyan" align="left" <small>Rycina pochodzi z dzieła Alessandra Guagniniego Sartmatiae Europeae descriptio (1578)
}
Opactwo benedyktyńskie w Tyńcu według niektórych hipotez miało powstać dzięki fundacji Krzywoustego. W 1124 poświęcony został kościół przyklasztorny. W tym samym roku legat papieski wystawił dokument z potwierdzeniem otrzymanych przez opactwo posiadłości<ref></ref>.

Opactwo w Lubiniu w latach 1137–1138 było restaurowano z fundacji książęcej Bolesława oraz rodowych Awdańców<ref></ref>.

Katedra wawelska została ukończona za czasów Krzywoustego. W 1118 pochowano w niej biskupa Maura<ref></ref>.

Opactwo w Trzemesznie zostało prawdopodobnie ufundowane przez Krzywoustego. Świadczy o tym zapis w dokumencie wystawionym przez Mieszka III Starego z 1145<ref></ref>.

Bolesław książę polski przysłał kapę chórową czarną, naszywanymi białymi wołami [...] w złocie, w srebrze, w obrusach, a szczególnie w nader licznych różnorakiego rodzaju cennych futrach dał temu klasztorowi więcej niż siedemdziesiąt grzywien. Salomea, żona jego, przysłała złotem tkaną stułę, dwie alby dziane z jedwabiu i dzban srebrny wartości czterech grzywien, dalej skrzynkę z kości słoniowej nabijaną złotem, na sporządzenie kapy chórowej płaszcz swój czerwony złotymi naszywkami zdobiony, a także inny płaszcz na szatę mszalną cały przetykany złotem, odwiedziony złotymi naszywkami i u dołu obszyty czerwonym obramieniem, który według zwyczaju tego ludu zdobiony jest złotymi gwiazdami, zasłony na ścianę: jedną z jedwabnym obramieniem, drugą zdobną w białe lwy i trzecią czerwoną w białe liście, [...] rękę św. Stefana męczennika [...], dużą cząstkę Krzyża św., ząb św. Jana Chrzciciela, ząb św. Pankracego, ząb św. Cecylii, trochę krwi Chrystusa, mleka Panny Marii i łańcucha św. Piotra. Ponadto sto funtów srebra, jedną złotem naszywaną albę, krzyż złoty ważący więcej niż cztery grzywny złota, kielich srebrny pozłacany, dzban srebrny pozłacany wartości prawie sześciu grzywien, stułę zdobioną złotem razem z chustą, jeden pas, jedną dalmatykę całą tkaną ze złota, wartości pięćdziesięciu i więcej marek, jedną czarną tunikę naszywaną złotem, jedną chustę i jeden obrus przetykany złotem, które razem mogą mieć wartość dwudziestu grzywien, jedną zasłonę na ścianę, dzianą z jedwabiu, jedną skrzynkę z kości słoniowej, jedno przepiękne naczynie kryształowe, trzy konie, dwie uncje złota, dwa futra, z których jedno [...] gronostajowe, mitrę biskupią z rękawicami, dalej cztery grzywny i trzy płaszcze z innymi drobiazgami.

<center><small>– Berthold z Zwiefalten, przekł. nieznany</center></small>
Wspomniany w źródle złoty krzyż dla klasztoru zwiefalteńskiego wykonał mistrz Leopard, pracujący dla księcia Bolesława Krzywoustego w latach 1129–1137<ref></ref>.

Dowodem tego jest dzieło złotnicze, które Bolesław kazał sporządzić na relikwię św. męczennika, jako świadectwo swej pobożności i pokuty. Trumienka owa bowiem zawiera w sobie 80 grzywien, najczystszego złota, nie licząc pereł i kosztownych kamieni, które zapewne dorównują wartością złotu.

<center><small>– Gall Anonim, przekł. Roman Grodecki</center></small>
Relikwiarz zawierał głowę św. Wojciecha. Pod koniec XV w. został przetopiony w celu wykonania nowego. Według notatki z 1494 relikwiarz miał formę oktogonalną. Ścianki boczne miały kształt kwadratów i były oddzielone kolumienkami, o które opierały się figurki świętych lub proroków. Zabytek był zdobiony 8 perłami i 40 szafirami<ref></ref>.
{ style="border: 1px Navy solid; text-align: left;" align="center" width="100"
! "4" style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Fundacje Krzywoustego
style="background:LightCyan" align="left"





"4" style="background:LightCyan" align="left" <small>Zdjęcie od lewej strony – opactwo pobenedyktyńskie na Świętym Krzyżu, drugie od lewej – kościół św. Idziego w Inowłodzu, wzniesiony z fundacji Krzywoustego w 1138, drugie od prawej – opactwo Zwiefalten (Niemcy), z prawej – archikatedra w Gnieźnie
}

Dziejopisarstwo polskie za czasów Bolesława

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Kamień ku czci Galla Anonima
style="background:LightCyan" align="center"


style="background:LightCyan" align="left" <small>Pomnik znajduje się na dziedzińcu I LO we Wrocławiu
}
W okresie panowania Bolesława Krzywoustego pojawiło się zapotrzebowanie utrwalenia na piśmie dziejów rodu piastowskiego. Zadania tego podjął się nieznany z imienia mnich benedyktyński (niewłaściwie nazywany Gallem Anonimem)<ref>Gallem został nazwany przez dziejopisa, biskupa Marcina Kromera w XVI w., z uwagi na przypuszczenie, że mnich miał prowansalskie (francuskie) pochodzenie.</ref><ref></ref>. Współczesne badania wskazują jednak, że mnich był Wenecjaninem<ref>Tezy te sformułowała D. Borawska. . Porównaj z: </ref><ref>Zobacz również: Szeroka dyskusja nad pochodzeniem Galla Anonima została zawarta w Mediewistyce polskiej. Patrz: </ref>.

Jego (łac.) Chronica Polonorum powstała w latach 1112–1116<ref>Lata powstania Kroniki Galla określił M. Plezia we wstępie do jej wydania z 2003. Zdaniem autora, dzieło to powstało najprawdopodobniej w latach 1112–1116. </ref> Określana była terminem: dzieje książąt (łac.) gesta ducum, czyli historia państwa opisująca losy panujących. Kronika obejmuje dzieje od czasów legendarnych do roku 1114<ref>M. Plezia we wstępie do Kroniki Galla sugerował, że dzieło urywa się na roku 1113. Współczesna mediewistyka jednak przyjmuje, że Kronika polska Galla Anonima została doprowadzona do 1114. Za tym opowiadał się m.in. K. Jasiński, który datuje śmierć Zbysławy na rok 1114. </ref>. Złożona z trzech części, jest dziełem literackim (nieukończonym), uzasadniającym prawa dynastii piastowskiej do panowania w Polsce. Kronika miała wytłumaczyć wiele kontrowersyjnych wydarzeń, które obarczały odpowiedzialnością ród panujący, i dać pełne wyjaśnienia zgodne z polityką panującego<ref></ref><ref></ref>.

Bolesław w źródłach średniowiecznych

Sława Bolesława stała się wszędzie tak głośna, że (zgoła) wszyscy nieprzyjaciele zdumiewali się nad jego bitnością i różni (ludzie) nazywali go wychowankiem Marsa, tygrysowym synem, lwem srogim, smokiem ziejącym ogniem, piorunowym grotem (...)<ref></ref>.

<center><small>Wincenty Kadłubek, przekł. Brygida Kürbis</center></small>

Autorzy żywotu św. Ottona z Bambergu – mnich z Prüfeningen (1140–1146), Ebbon (1151–1152) oraz Herbord (1154–1160)<ref></ref> – wskazywali w swoich dziełach na honorowość, gościnność, pomoc niesioną przez księcia podczas misji chrystianizacyjnej na Pomorzu oraz pobożność<ref> </ref>. Ebbon nazwał Krzywoustego protektorem chrześcijaństwa, miał jednak zastrzeżenia do wojowniczości księcia. Na rolę Bolesława podczas misji Ottona wskazywali też Petrus Guillemus, bibliotekarz w prowansalskim klasztorze w Saint Gilles, Adalbert (Wojciech), pierwszy biskup pomorski, oraz piszący w 1271 minoryta Aleksander, autor (łac.) Expositio in Apocalypsim<ref></ref>.

W kręgu kultur niemieckiej i czeskiej istniało inne nastawienie do Bolesława. Annalista Saxo, przedstawiając zjazd w 1135, podkreślił niesłuszność stawiania księcia polskiego na równi z panami niemieckimi<ref></ref>. Opis tegoż wydarzenia wg kanonika wyszehradzkiego, związanego z dworem rywala Bolesława – Sobiesława, nacechowany został wrogością wobec księcia polskiego. Wskazanie przez Czecha na fakt niesienia przez Krzywoustego miecza przed Lotarem III oraz posadzenie księcia podczas uczty naprzeciwko cesarza miało świadczyć o poniżeniu pierwszego<ref></ref>.

Inne zachodnioeuropejskie źródła ograniczały się jedynie do podania informacji o Bolesławie bądź przy opisie wydarzeń, w których Krzywousty brał udział, pomijały imię księcia. Roczniki magdeburskie wspominały o uroczystym biciu dzwonów na powitanie Krzywoustego w Merseburgu. Ekkehard z Aura wymienił imię księcia przy wspomnieniu o zaproszeniu Ottona do Polski. Podczas procesu kanonizacyjnego biskupa z Bambergu w 1189 imię Bolesława zostało pominięte w korespondencji papieskiej prawdopodobnie ze względu na pogarszające się w owym czasie stosunki Polski i Niemiec<ref></ref>.

Ocena Bolesława Krzywoustego

Kreślić mam sławne panowanie i wojny najdzielniejszego i najszczęśliwszego monarchy, księcia Polskiego Bolesława; którego umysł tak skorym był w przedsięwzięciach, tak w ich popieraniu silnym i wytrwałym, tak szybkim w wykonaniu; taką przytem odznaczał się szczodrotą i wspaniałością, tak liczne i okazałe dał dowody bystrego i przenikliwego rozumu, pomiarkowania w zycięztwach, ludzkości dla cierpiących i nieszczęśliwych, gościnności dla obcych, sprawiedliwości i przychylności dla poddanych (jak – to wielu pisarzy dzieła poświadczają), że pomiędzy królmi i książętami Polskimi nie było ani zacniejszego męża, ani wodza bieglejszego w prowadzeniu wojny, ani waleczniejszego rycerza, ani szczęśliwszego zwycięzcy, gorliwszego miłośnika ojczyzny i sprawiedliwszego sędziego. Czterdzieści i siedem bitew, jak wiadomo, wstępnym bojem stoczył, a we wszystkich tak roztropnie i dzielnie się sprawił, że sam prawie był w każdej zwycięzcą.

<center><small>– Jan Długosz, przekł. Karol Mecherzyński</center></small>

K. Maleczyński w monografii Bolesław III Krzywousty naszkicował portret Bolesława. Według niego książę posiadał dużą siłę fizyczną, skoro zdołał zabić niedźwiedzia, i wytrwałość, ponieważ pokonywał duże odległości w krótkim czasie. Do cech osobowości Krzywoustego mediewista zaliczył cierpliwość i upór, które ujawniały się w trakcie wojen i oblegania grodów. Bolesław był hojny, o czym świadczą liczne dary dla zasłużonych rycerzy, i wspaniałomyślny, skoro przebaczał zbrodnie popełnione przeciwko niemu. Książę był porywczy i wymierzał kary pod wpływem gniewu i niesłusznych oskarżeń, np., Zbigniewowi i Skarbimirowi. Krzywousty był pobożny – fundował kościoły i klasztory. Posiadał umiejętność zjednywania sobie wrogów, np., kasztelana Magnusa, dobierania sobie dobrych doradców, np., Żelisława, Skarbimira, Piotra Własta, dyplomatów, np., Henryka głogowskiego, Pawła santockiego, oraz współpracowników spośród duchowieństwa, za których pośrednictwem pozyskał zaufanie papieża w polityce kościelnej. Umiejętnie zjednywał sojuszników, prawidłowo oceniając sytuację na arenie międzynarodowej. W sztuce wojennej stosował strategię szybkich i gwałtownych marszów, wypady w głąb kraju wroga. Do walki używał konnicy, co pozwalało na uzyskanie efektu zaskoczenia w obozie nieprzyjaciela. Potrafił ocenić swoje siły militarne, skoro nie wstąpił w otwartą walkę z Niemcami w 1109, tylko stosował wojnę podjazdową. Jako wódz dbał o morale swoich żołnierzy, którzy wbrew radom doradców wojennych wybierali walkę w miejsce odwrotu. Historiografia przypisała Bolesławowi cechy dobrego polityka i dyplomaty, uznając go za obrońcę suwerenności państwa i polskiego Kościoła<ref></ref>.

Imię i przydomek

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Bolesław III Krzywousty

style="background:LightCyan" align="center"

style="background:LightCyan" align="left" <small>Obraz J. B. Jacobiego z 1828
}
Według Kosmasa Bolesław otrzymał imię po swoim stryju – Bolesławie Szczodrym. Ojciec Krzywoustego nie miał powodu do honorowania swojego brata, niemniej jednak prawdopodobnie w ten sposób próbował zjednać sobie dawnych sprzymierzeńców swojego poprzednika<ref name="Jasiński184"></ref>.

Miał on usta po jednej stronie nieco skrzywione, zkąd zwano go Krzywoustym; nie szpeciło to jednak jego twarzy, dodawało jej owszem jakiegoś wdzięku

<center><small>– Jan Długosz, przekł. Karol Mecherzyński<ref name="Długosz"/></center></small>

W 1974 w katedrze płockiej, gdzie według tradycji pochowano Bolesława, przeprowadzono badania archeologiczne. Odkryto trumnę wypełnioną przemieszanymi kośćmi 16 mężczyzn i kobiety. Jedna z czaszek, należąca do mężczyzny zmarłego w wieku ponad 50 lat, miała zniekształconą żuchwę<ref>Zdaniem badaczy była to patologiczna zmiana układu kostnego (tzw. hypoplazja kłykcia stawowego żuchwy). </ref>. Pojawiła się hipoteza, że należała do Krzywoustego. Przeciwnicy tej teorii wskazują, że księcia zaczęto nazywać Krzywoustym wiele lat po śmierci, a współczesny mu Gall nie wspominał o wadzie fizycznej bohatera swojej Kroniki. Obrońcy hipotezy utrzymują, że dzieło Galla ma cechy panegiryku na cześć Bolesława, dlatego kronikarz nie wspomniał o tej fizycznej ułomności. Przypuszczają również, że do uszkodzenia kości doszło w wyniku komplikacji okołoporodowych, co stało się przyczyną śmierci matki Bolesława w zaledwie kilka miesięcy po porodzie<ref></ref>.

Przydomek Bolesława próbowano wyjaśniać także na inne sposoby. Według legendy grymas na twarzy Bolesława utrwalił się od patrzenia na służalczość ojca wobec Niemców i Czechów<ref name="Machnicki"></ref>. Według Jana Długosza książę w młodości chorował na wrzód, który spowodował zniekształcenie twarzy<ref></ref>. Według starszej literatury historycznej przydomek Krzywousty został nadany za krzywoprzysięstwa księcia<ref></ref><ref>Inny pogląd przedstawia K. Jasiński, który bardziej skłania się do określenia wady fizycznej Bolesława niż skazy moralnej. </ref>.

Krzywousty w kulturze

Teatr

• Kronika Polska Galla Anonima – dwuczęściowy spektakl telewizyjny oparty na Kronice Galla. Został wyprodukowany w 1977 na podstawie scenariusza i w reżyserii Grzegorza Królikiewicza. W rolę Bolesława Krzywoustego wcielił się Krzysztof Kiersznowski. Muzykę do pieśni O cudownych narodzinach Bolesława Krzywoustego oraz O zdobyciu morskiego brzegu napisał Czesław Niemen<ref></ref>.

• Misterium Płockie – Bolesław Krzywousty – rapsod rycerski napisany przez Ludwika H. Morstina w 1938 z okazji obchodów 800. rocznicy śmierci Krzywoustego. Swoją prapremierę miał w Płocku w 2008. Misterium wyreżyserowane zostało przez Mariusza Pogonowskiego i Przemysława Pawlickiego (według ich scenariusza)<ref></ref><ref></ref>.

Poezja śpiewana

• „Ballada o cudownych narodzinach Bolesława Krzywoustego” – utwór, w wykonaniu Janusza Radka, który pochodzi z płyty „Krakowscy artyści dla Krakowa” (2007). Płyta jest zapisem koncertu z 4 czerwca 2007, z okazji obchodów 750-lecia miasta Krakowa<ref></ref>. Słowa pochodzą z kroniki Galla Anonima, w przekładzie Romana Grodeckiego<ref></ref>. Muzykę do utworu napisał Andrzej Zarycki. Wcześniej, także był śpiewany przez Ewę Demarczyk (1966)<ref>Za: </ref>.

Literatura piękna

• Królewscy synowie. Powieść z czasów Władysława Hermana i Krzywoustego – powieść historyczna Józefa Ignacego Kraszewskiego opowiadająca o rywalizacji Bolesława Krzywoustego i jego brata, Zbigniewa.

• Dylogia: Zdobycie Kołobrzegu i Psie Pole – cykl powieściowy Karola Bunscha z lat 1952–1953 opisujący walki na Pomorzu i wojnę roku 1109.

• Przy końcu drogi – powieść Rafała Dębskiego wydana w 2006. Opowiada o czasach panowania Władysława Hermana i o buncie jego synów przeciwko niemu i palatynowi Sieciechowi<ref name="Dębski"></ref>.

Komiks

• Bohaterska obrona Głogowa 1109 roku – komiks opracowany przez Mikołaja Rybackiego, Marcina Lutomskiego oraz Pawła Chruszcza z okazji 900-lecia obrony Głogowa<ref></ref>.

Malarstwo

• portret w ołówku Jana Matejki (1890–1892),
• pokolorowana już po śmierci Matejki wersja Leonarda Stroynowskiego i Zygmunta Papieskiego<ref></ref>,
• portret Aleksandra Lessera (XIX w.),
• portret Benoit Farjata (1763),
• portret Marcella Bacciarellego (XIX w.),
• kopia portretu Marcella Bacciarellego autorstwa Jana B. Jacobiego (1828),
• Śmierć Bolesława III Józefa Peszki (1800–1820),
• Panorama na Psim Polu Karola Stobieckiego i Leona Rozpędowskiego (1946–1947) – obraz zaginiony<ref></ref>.

Płaskorzeźba

• Płaskorzeźba wykonana została przez prof. Helenę Łyżwę (1971). Przedstawia postać Bolesława Krzywoustego z mieczem Grus (Żuraw, Żurawiec). Dzieło nadal jest głównym elementem ekspozycji placówki<ref> Zobacz również: </ref>.

Drzeworyt

• Bitwa na Psim Polu – dane dotyczące twórcy i daty powstania dzieła nie są znane. Drzeworyt posłużył do zilustrowania Kroniki polskiej Marcina Bielskiego (1597)<ref></ref>.

Numizmatyka

• obiegowa moneta 50-złotowa z 1982 wykonana z miedzioniklu według projektu Ewy Olszewskiej-Borys; w awersie napis: Polska Rzeczpospolita Ludowa, 50 zł, 1982, grafika: godło Polski; w rewersie napis: Bolesław III Krzywousty 1102-1138, grafika: popiersie władcy; nakład: 2616100 szt.<ref>50 złotych 1982. Bolesław III Krzywousty, [w:] </ref>,
• srebrna moneta kolekcjonerska 200-złotowa z 1982 (próba Ag 750); w awersie napis: Polska Rzeczpospolita Ludowa, 200 zł, 1982, grafika: godło Polski; w rewersie napis: Bolesław III Krzywousty 1102-1138, grafika: popiersie władcy; nakład: 12000 szt.<ref>200 złotych 1982. Bolesław III Krzywousty, [w:] </ref>,
• złota moneta 100-złotowa (okolicznościowa) z 2001 (próba Au 900) według projektu Ewy Tyc-Karpińskiej i Ewy Olszewskiej-Borys, należący do serii Królowie i Książęta Polski; w awersie napis: Rzeczpospolita Polska, 100 zł, 2001, grafika: godło Polski; w rewersie napis: Bolesław III Krzywousty 1102-1138, grafika: popiersie władcy; nakład: 2000 szt.<ref>100 złotych 2001. Bolesław III Krzywousty, [w:] </ref><ref></ref>,
• złoty (próba Au 900) oraz platerowany złotem (próba Ag 935) numizmat z 2009 według projektu Beaty Wątróbskiej-Wdowiarskiej, należący do zestawu Królewskiej Kolekcji; w awersie napis naokoło: Piastowie. Chrzest Pomorza. 1124 R., napis w środku: S. Otto, grafika: postać św. Ottona z Bambergu z pastorałem, u dołu z prawej strony znak Skarbca Mennicy Polskiej; w rewersie napis: Bolesław Krzywousty 1102-1138, grafika; popiersie władcy; nakład: monety złotej 966 szt., platerowanej złotem 19500 szt.<ref></ref>,
• srebrny numizmat (próba Ag 926) z 2009 według projektu Beaty Wątróbskiej-Wdowiarskiej, należący do zestawu Królewskiej Kolekcji; w awersie napis naokoło: Piastowie. Chrzest Pomorza. 1124 R., napis w środku: S. Otto, grafika: postać św. Ottona z Bambergu z pastorałem, u dołu z prawej strony znak Skarbca Mennicy Polskiej; nakład: 19800 szt.<ref></ref>

Medalierstwo

• Obrona Głogowa Bolesław Krzywousty 1109; rewers: Lepiej zginąć od miecza za ojczyznę niż kupując zhańbiony żywot służyć obcym. PTAiN Oddz. Zielona Góra, koło Lubin,
• Bolesław III Krzywousty 1085–1138; rewers: Głogów – Psie Pole sierpień-wrzesień 1109. 1988,
• 1102 Bolesław III Krzywousty 1138; rewers: Kościół św. Idziego. Inowłódz,
• 900 rocznica urodzin. Bolesław III Krzywousty 20 VIII 1985 Societas Scientiarum Plocensis. Płock TNP 1820; rewers: 1945 Szlakiem Krzywoustego,
• 1102 Bolesław III Krzywousty 1138; rewers: Temu, który przywrócił Pomorze Polsce w XX lecie sekcji 1968–1988. Koszalińscy numizmatycy<ref></ref>.

Filatelistyka

• Znaczek pocztowy o nominale 1000 zł z popiersiem księcia Bolesława III z 1991, należący do serii znaczków z królami i książętami polskimi według Jana Matejki<ref></ref>.

Ku pamięci księcia

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! "2" style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Miejsca związane z Krzywoustym
style="background:LightCyan" align="center"



"2" style="background:LightCyan" align="left" <small>Z lewej strony – wieża na wzgórzu Krzywoustego w Jeleniej Górze, z prawej – miejsce spoczynku Bolesława – katedra w Płocku
}
W Polsce znajduje się wiele miejsc związanych z osobą księcia Bolesława Krzywoustego. Jego imię pojawia się w nazwach ulic, szkół, fundacji czy też pomników przyrody. Poprzez nadanie nazwy związanej z imieniem księcia, oddaje się hołd władcy i przywołuje pamięć o wydarzeniach, które są bezpośrednio czy pośrednio z nim związanych. Do przykładów należą m.in.:

Jelenia Góra

Według legendy w 1108 książę Bolesław Krzywousty, wraz z możnym śląskim Piotrem Włostowicem, objeżdżał Dolny Śląsk. Kasztelan strzegomskiej warowni zaproponował władcy odpoczynek w nadbobrzańskich lasach. Podczas polowania, nocą, książę miał przeżyć wyjątkową przygodę – powtórne polowanie na jelenia, który uszedł mu za dnia.
Dla upamiętnienia nocnej przygody książę Krzywousty nakazał rycerzowi Strupiczowi wybudowanie na wzgórzu grodu i nazwanie go Jelenią Górą (według niektórych podań gród wzniesiono w 1111). Zarządził również, aby w swym herbie osada ta posiadła po wsze czasy wielkiego i dumnego jelenia. Dziś jedno ze wzgórz nosi imię polskiego księcia<ref></ref>. Położone jest w zakolu Bobru, w okolicy ujścia Kamiennej. Wzgórze mieści się na wysokości 375 m n.p.m. Obecnie wznosi się tam 22-metrowa wieża widokowa, którą wybudowano w 1911<ref></ref>.

Szczecin

Jedna z głównych ulic Śródmieścia nosi imię księcia. Na cześć Bolesława nazwane „Dębami Krzywoustego” zostały także dwa ok. 400-letnie dęby szypułkowe (Quercus robur) o obwodzie 633&nbsp;cm i 696&nbsp;cm oraz wysokości 20&nbsp;m<ref> Zobacz panografię [w:] </ref>. Drzewa te, chronione jako pomnik przyrody, znajdują się przy ul. Chłopskiej w Klęskowie (dziś osiedle miasta Szczecin). Z dębami Krzywoustego współcześnie związany jest żółty szlak turystyczny im. Bolesława Krzywoustego, prowadzący przez zalesione partie Wzgórz Bukowych<ref></ref>.

Płock

Płock związany jest z miejscem narodzin polskiego księcia. Miasto w latach panowania Krzywoustego (1107–1138) było stolicą Księstwa Polskiego. Obecnie prowadzi się prace nad postawieniem pomnika poświęconego temu władcy, w ramach rewitalizacji płockiej starówki (stan na wrzesień 2009). Autorem projektu obelisku jest Julian Boss-Gosławski, członek awangardowej grupy poznańskich artystów 4F+R<ref></ref>. Miasto związane jest także z pochówkiem Krzywoustego. Jego ciało spoczywa w Katedrze płockiej. W Płocku działa też Fundacja Odnowy Zabytków Płocka im. Bolesława Krzywoustego, która m.in. zajmowała się renowacją starodruków<ref></ref>.

Głogów

{ style="border: 1px Navy solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" width="100"
! style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Dęby Krzywoustego
! "2" style="background:DarkSeaGreen" align="center" <small>Pomniki ku czci obrony Głogowa w 1109
style="background:LightCyan" align="center"




style="background:LightCyan" align="left" <small>400-letnie dęby na szczecińskim osiedlu Klęskowo
"2" style="background:LightCyan" align="left" <small>Z lewej strony – Pomnik Dzieci Głogowskich, postawiony ku pamięci obrony Głogowa z 1109, z prawej – kamień pamiątkowy, nawiązujący do wydarzeń z 1109 w Głogowie
}
W 1959 w Głogowie ufundowany został kamień pamiątkowy ku czci obrońców miasta z 1109. Inskrypcja na nim głosi: W Upamiętnieniu Bohaterskiej Obrony Głogowa 1109 r. i walk wyzwoleńczych, które doprowadziły do powrotu naszego miasta do Macierzy – Społeczeństwo miasta w sierpniu 1959<ref> </ref>. 1 września 1979 odsłonięto Pomnik Dzieci Głogowskich, znajdujący się na pl. Jana Pawła II, w pobliżu Zamku Książąt Głogowskich. Pomysł postawienia pomnika powstał z inicjatywy Głogowskiego Towarzystwa Kultury w 1966, z okazji obchodów tysiąclecia istnienia państwa polskiego. Projekt i jego wykonanie powierzono znanemu rzeźbiarzowi – Bułgarowi Dymitrowi Petrovi Vaceva. Pomnik ten nawiązuje do obrony Głogowa w 1109, kiedy to cesarz niemiecki Henryk V, w celu zdobycia grodu, wykorzystał dzieci głogowian przywiązując je do machin oblężniczych. Obrońcy grodu poświęcili życie dzieci, nie pozwalając na jego zdobycie<ref> </ref>.

Wrocław

Psie Pole (dziś dzielnica Wrocławia) jest legendarnym miejscem końcowego etapu wojny polsko-niemieckiej z 1109. W 900. rocznicę ówczesnych wydarzeń, z inicjatywy Fundacji Polskie Gniazdo, odsłonięty zostanie pomnik poświęcony bohaterskim zmaganiom Bolesława Krzywoustego przeciw interwencji niemiecko-czeskiej w bitwie 1109, która przeszła do historii jako bitwa na Psim Polu (stan na wrzesień 2009). Pomnik został zaprojektowany przez wrocławskiego artystę Aleksandra Zyśko, który stał się równocześnie jego wykonawcą<ref> </ref>.

Sochaczew

Sochaczew – prawdopodobne miejsce śmierci Krzywoustego (28 października 1138). W nieistniejącym już klasztorze o.o. Benedyktynów, przy ul. Staszica w Sochaczewie jest umieszczona tablica pamiątkowa z inskrypcją: Miejsce poświętne Kościoła św. Trójcy klasztoru o.o. Benedyktynów, w którym zmarł w roku 1138 król Polski Bolesław Krzywousty oraz kościoła parafjalnego św. Wawrzyńca i św. Marji Magdaleny konsekrowanego w 1257 r. spalonego w walce wojsk polskich z najazdem pruskim w 1794 r. Tablica tytułuje Bolesława królem, choć wiadomo, że nim nigdy nie był<ref></ref>.

• I Liceum Ogólnokształcące w Słupsku,
• Zespół Szkół nr 1 w Choszcznie,
• I Liceum Ogólnokształcące w Głogowie,
• Liceum Ogólnokształcące w Kamieniu Pomorskim,
• IV Liceum Ogólnokształcące w Płocku,
• Szkoła Podstawowa nr 10 we Wrocławiu,
• Szkoła Podstawowa nr 3 w Białogardzie.