Armia Czerwona



Armia Czerwona, ros. Красная Армия, pełna nazwa Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona<ref>Historia powszechna, Europa, Rosja</ref> (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od 23 lutego 1946 r. Armia Radziecka<ref>Dokumenty</ref> (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka), wojska lądowe Sił Zbrojnych ZSRR<ref>Encyklopedia Wykazy</ref>Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, istniejące do grudnia 1991 (przemianowane m.in. na Wojska Lądowe Republiki Białoruś, Wojska Lądowe Federacji Rosyjskiej oraz wojska lądowe każdej z pozostałych dawnych republik ZSRR).

Początki Armii Czerwonej

y radzieckich poległych we Frankfurcie nad Odrą w kwietniu 1945

28 stycznia 1918 roku dotychczasowe siły zbrojne bolszewików, zwane Gwardią Czerwoną, na mocy dekretu Rady Komisarzy Ludowych zostały przekształcone w Robotniczo-Chłopską Armię Czerwoną. Początkowo była to formacja ochotnicza, bez stopni wojskowych, a oficerowie przez krótki okres – bo zaledwie do maja 1918 – wybierani byli demokratycznie. Wtedy też wprowadzono powszechną służbę wojskową, a do każdej jednostki wojskowej przydzielono komisarzy politycznych (tzw. politruków), podległych osobnemu pionowi komisarzy politycznych. Istniała więc dwuwładza na każdym szczeblu dowodzenia (na najwyższym: dowódca liniowy – politruk). 4 września 1918 podjęto decyzję o przekształceniu Rosji bolszewickiej w obóz wojskowy. Powołano Rewolucyjną Radę Wojenną Republiki z Lwem Trockim na czele, kierującą całym wysiłkiem wojennym kraju.

W czasie wojny domowej przez szeregi Armii Czerwonej przewinęło się 75 000 byłych oficerów Armii Imperium Rosyjskiego, w tym 775 generałów i 1726 innych oficerów sztabowych. Liczbę dezerterów z Armii Czerwonej w okresie styczeń 1919 – czerwiec 1920 ocenia się na 2,6 miliona żołnierzy<ref>Richard Pipes, Rosja bolszewików, Warszawa 2005, s. 57-63.</ref>.

Poziom rozbudowy Armii Czerwonej:

Armia Czerwona w latach dwudziestych

Od 1921 roku po opanowaniu sytuacji w europejskich granicach Rosji bolszewickiej, rozpoczął się proces redukcji armii z etatów wojennych na pokojowe. Podstawowy element z jakiego składały się armie bolszewickie – dywizja strzelecka, zmniejszył swój etat z 58 tys. do 15 tys. żołnierzy.

W wyniku przejścia na organizację pułkową, zróżnicowanie ze względu na miejsce stacjonowania oraz wprowadzenie nowego systemu uzupełnień wojsk etat dywizji zmniejszono jeszcze bardziej.

Poziom redukcji Armii Czerwonej

Stan Armii Czerwonej w okresie międzywojennym związany był z reformami z lat 1924-1925.

Reforma polegała na przejściu na nowy system kompletowania piechoty i kawalerii, a więc głównych rodzajów wojska. Zakładała ona minimalną liczebność jednostek służących w ramach systemu kadrowego – skoszarowanego wraz z kadrami dowódców, a dominacje systemu kompletowania na zasadzie terytorialnej – milicyjnej (głównie szeregowi). System pozwolił utrzymywać w czasie pokoju stosunkowo małą armię (562&nbsp;tys. w październiku 1924), a jednocześnie szkolić na letnich obozach masy przyszłych rezerwistów. Zaoszczędzono w ten sposób na utrzymaniu wojsk, co pozwoliło stopniowo powiększać stany zmagazynowanego uzbrojenia i je unowocześniać. I tak armia dysponowała:

{ class="wikitable" style="text-align:center"
! 2 rok
! 3 ilość

! karabinów
! karabinów
maszynowych
! dział

1921
<small>koniec roku</small>1497&nbsp;tys.21,3&nbsp;tys.3388

1924
<small>koniec roku</small>1467&nbsp;tys.28,1&nbsp;tys.3874

1927
<small>połowa roku</small>1599&nbsp;tys.31,7&nbsp;tys.6413

1929
<small>koniec roku</small>1991&nbsp;tys.42,4&nbsp;tys.9300
}

Wprowadzono również zasadę jednoosobowego dowództwa zarówno o kompetencjach administracyjnych jak i szkoleniowych wojsk i zlanie się kompetencji liniowych z politycznymi w jednych rękach. Dotyczy to głównie wyższych dowództw. I tak zatwierdzono instytucję Głównodowodzącego wszystkich Sił Zbrojnych ZSRR a został nim Ludowy Komisarz do spraw Wojsk i Sił Morskich. Miał on pod sobą Sztab Generalny RKKA (sprawy operacyjne), Dowództwo RKKA (sprawy administracyjne), Inspektorat RKKA (sprawy szkoleniowa), Polityczne Dowództwo RKKA („politrucy”), Dowództwo Wojsk Lotniczych RKKA, Dowództwo Sił Morskich ZSRR i inne. Rzuca się w oczy podległość „politruków” najwyższemu dowódcy wojsk.

Struktura organizacyjna Armii Czerwonej w końcu lat dwudziestych wyglądała następująco:

Armia Czerwona w latach trzydziestych XX w.

Nowym etapem w rozwoju Armii Czerwonej jest okres wielkich przeobrażeń w gospodarce sowieckiej związany z tzw. „pięciolatkami”. Zaczęły się one dosyć chaotycznie w 1929 roku rozbudową bazy przemysłowej wyraźnie ukierunkowanej na potrzeby wojska. Pierwsze korzyści zaczęły pojawiać się w 1931 roku. Wtedy też Armia Czerwona zsynchronizowała swoje plany rozwoju z możliwościami nowego przemysłu:

Powyższy projekt znalazł swoje odbicie w strukturze organizacyjnej RKKA:

Systematyczny proces rozbudowy trwał w następnych latach. Do końca 1937 roku, a więc do końca drugiej „pięciolatki” zamierzano skompletować uzbrojenie, które pozwoliłoby wystawić: 160 dywizji strzeleckich, 22 dywizje kawalerii oraz 6 korpusów zmechanizowanych. Jeśli chodzi o ciężkie uzbrojenie dałoby to 45&nbsp;tys. dział (w latach 1935-36 limit podniesiono o dodatkowe 5&nbsp;tys. dział), 15&nbsp;tys. czołgów oraz 7,5&nbsp;tys. samolotów.

W rzeczywistości na 1 stycznia 1938&nbsp;r. Armia Czerwona dysponowała następującym uzbrojeniem:

Opierając się na powyższych zapasach RKKA dokonywała ciągłej rozbudowy organizacyjnej swych wojsk:

Armia Czerwona na początku II wojny światowej

i Siemion Kriwoszein odbierają radziecko-niemiecką defiladę w Brześciu, 1939
nad Łabą, 1945
Wybuch II wojny światowej (1 września 1939&nbsp;r.) zastał RKKA w trakcie realizacji kolejnego planu rozbudowy wojsk, ściśle zgranego w czasie z trzecią „pięciolatką”. Jego realizacja rozpoczęła się w styczniu 1938 roku i miała zakończyć się w styczniu 1943 roku.

Przewidywano wystawienie na wypadek wojny 170 dywizji strzeleckich o wysokich etatach wojennych (zebrane w 45 Korpusów Strzeleckich), 29 dywizji kawalerii (część zebrana w 5 Korpusów Kawalerii), 47 brygad w wojskach pancernych (w tym 12 brygad w 4 Korpusach Pancernych) oraz 124 pułki artylerii poza dywizyjnej (korpusów i Rezerwy Naczelnego Dowództwa). Gdyby wojna się przedłużała zamierzano zgromadzić w ciągu pół roku uzbrojenie dla kolejnych 30 dywizji strzeleckich. Liczba czołgów w linii po doliczeniu jednostek pancernych w dywizjach piechoty i kawalerii miała osiągnąć 17300 pojazdów.

Wraz z narastającym napięciem międzynarodowym następowała modyfikacja tego planu. W wyniku tworzonych na bieżąco korekt organizacyjnych Armia Czerwona, która na stopie pokojowej dysponowała 1513&nbsp;tys. żołnierzy (stan na 1 stycznia 1938&nbsp;r.), na wypadek wojny miała rozwinąć się do etatu 6503&nbsp;tys. ludzi.

Zanim ta poprawiona machina mobilizacyjna została wprowadzona w ruch latem 1939 roku, stany Armii Czerwonej ulegały stopniowemu powiększaniu poprzez powołania na obozy szkoleniowe rezerwistów, którzy podnosili etaty bojowe wojsk na ważnych kierunkach strategicznych co ostatecznie dało grubo ponad 2 miliony żołnierzy.

Pod względem organizacyjnym wyglądało to następująco:

Szybki upadek Polski po agresji Armii Czerwonej 17 września<ref>Ulotka propagandowa Armii Czerwonej do żołnierzy polskich z 17 września 1939 – zrzucana z samolotów</ref> 1939 oraz realizacja porozumienia politycznego z III Rzeszą (Pakt Ribbentrop – Mołotow), spowodowały zaniechanie pełnej mobilizacji Armii Czerwonej.

Zawodowy korpus oficerski utworzono w 1935. W lata 1937-1939 w pokazowych procesach podczas czystek stalinowskich skazano i stracono wielu wyższych oficerów, m.in. Marszałka ZSRR Michaiła Tuchaczewskiego.

Armia Czerwona w czasie wojny fińskiej

Zobacz: Wojna zimowa

Armia Czerwona w czasie II wojny światowej

Duży, znaczący wpływ miało Postanowienie Rady Komisarzy Ludowych ZSRR
W przededniu ataku Niemiec hitlerowskich na ZSRR Armia Czerwona liczyła około 5,7&nbsp;mln żołnierzy (por. Armia Czerwona (stan na 22 czerwca 1941 roku)). Podczas II wojny światowej pod broń powołano około 15…20 mln osób, z czego poległo, zmarło wskutek odniesionych ran i chorób lub zginęło w niewoli 7…10 mln. W maju 1945 roku RKKA liczyła 11 milionów 400 tysięcy żołnierzy<ref>RICHARD MORRISON „Wyzwoliciele gwałciciele”, The Times, 2002-05-09</ref><ref>Zbrodnie wojenne Armii Czerwonej na Ślązakach</ref>. W okresie powojennym liczebność stałej armii była stopniowo redukowana z pięciu do około dwóch milionów.

W 1946 roku nazwa Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej, została zmieniona na Armia Radziecka.

Armia Radziecka pod koniec istnienia ZSRR

W połowie lat 80. XX w. całość sił Armii Radzieckiej, poza strategicznymi siłami nuklearnymi, była podzielona i zorganizowana tak, aby móc prowadzić jednocześnie efektywnie działania zbrojne o charakterze konwencjonalnym lub z użyciem taktycznej i operacyjnej broni jądrowej na pięciu lądowych kierunkach strategicznych, które w wypadku wybuchu wojny miały stać się samodzielnymi teatrami działań wojennych (TDW). Były to:

Ponadto armia ZSRR posiadała jeszcze wydzielone siły rezerwy strategicznej stacjonujące w Moskiewskim, Uralskim i Nadwołżańskim Okręgach Wojskowych, które po mobilizacji mogły być użyte na dowolnym z powyższych kierunków strategicznych. W sumie liczyły one 19 dywizji posiadających 4300 czołgów, 3000 transporterów opancerzonych i BWP, 3000 systemów artyleryjskich, 200 wyrzutni rakiet przeciwlotniczych a także 162 samoloty i 170 śmigłowców.
Nadto na Kubie stacjonowała jeszcze jedna Grupa Wojsk.

Ogółem Armia Radziecka liczyła w tym okresie około 5 milionów żołnierzy. Jej potencjał mobilizacyjny wystarczał na wystawienie 55 milionów rezerwistów. Zaopatrzenie materiałowe Armii Radzieckiej zapewniał kompleks wojskowo-przemysłowy ZSRR, który pochłaniał według różnych szacunków od 15% do 25% radzieckiego PKB. Tworzyło go 50 biur konstrukcyjnych, które projektowały nowe typy uzbrojenia produkowanego potem w około 150 dużych kompleksach zakładów zbrojeniowych. Zdolny był on opracowywać i produkować wszystkie znane kategorie uzbrojenia konwencjonalnego i jądrowego w ogromnych ilościach, z którymi nie mogły równać się osiągnięcia przemysłu zbrojeniowego żadnego innego państwa świata. Jednocześnie wytwarzano około 190 typów różnego rodzaju broni. Dla przykładu w okresie lat 1974-1985 radziecki przemysł zbrojeniowy produkował rocznie przeciętnie następujące ilości wybranych kategorii uzbrojenia:

Stanowiło to średnio 3,5 raza większą wielkość produkcji od przemysłu zbrojeniowego USA we wspomnianym okresie.

Złożonym zagadnieniem pozostaje jakość produkowanego uzbrojenia. Jakość można tutaj rozpatrywać w 2 aspektach:
W pierwszym aspekcie z biegiem czasu jakość produkowanego uzbrojenia (także dzięki pracy radzieckiego wywiadu) ulegała poprawie i pod tym względem w wielu dziedzinach było ono porównywalne z systemami broni wytwarzanymi na Zachodzie. Dotyczy to szczególnie zwiększania celności rakiet balistycznych, wyciszania okrętów podwodnych, postępów w dziedzinie konstrukcji silników rakietowych i odrzutowych, wdrożenia do produkcji pocisków manewrujących, lotniczej broni precyzyjnej, naddźwiękowych rakiet przeciw okrętowych z zaawansowanymi systemami satelitarnymi wykrywania i wskazywania celów morskich, wielokanałowych systemów przeciwlotniczych i rozpoczęcia budowy dużych lotniskowców, w tym także o napędzie atomowym. Natomiast zdecydowanie gorzej było w drugim aspekcie, gdzie do końca istnienia ZSRR nie udało się rozwiązać tego problemu<ref>Typowe rozwiązanie, czyli właściwa kontrola jakości było wykluczone, ponieważ „celem kontroli jakości jest pomoc, a nie utrudnianie w wykonaniu i przekraczaniu planu”.</ref>. W związku z tym stosowano paliatywy:

Poszczególne rodzaje Sił Zbrojnych ZSRR przedstawiały się następująco:

Armia Radziecka w powojennej Polsce

Po II wojnie światowej Naczelne Dowództwo Armii Czerwonej przeformowało dotychczasowe formacje. Na terenie Polski utworzona została tzw. PGW – Północna Grupa Wojsk dyrektywą nr 11097 z dnia 10 czerwca 1945 roku. W grupę tę przekształcono 2 Front Białoruski pod dowództwem gen. Rokossowskiego. Siedzibą dowództwa tej grupy stała się Legnica na Dolnym Śląsku – gdzie rosyjscy żołnierze zajęli 1/3 miasta. Początkowo w Polsce stacjonowało 300&nbsp;tys. żołnierzy. Ważniejszymi lokalizacjami były obok Legnicy: Świdnica, Borne Sulinowo, Przemków-Trzebień, Bagicz, Brzeg, Burzykowo (dzielnica Stargardu Szczecińskiego), Chojna, Dębice, Żagań, Wschowa, Oława, Białogard, Świnoujście. Wycofywanie wojsk radzieckich rozpoczęło się 8 kwietnia 1991 roku. PGWR liczyła wówczas w Polsce 53&nbsp;tys. żołnierzy oraz 7,5&nbsp;tys. pracowników cywilnych, którym towarzyszyło 40&nbsp;tys. członków rodzin. Rosjanie stacjonowali w 59 garnizonach w 21 ówczesnych województwach. Zajmowali 707&nbsp;km. terytorium Polski gdzie posiadali 13 lotnisk, bazę morską, 6 poligonów i 8000 obiektów. Ostatnie oddziały rosyjskie opuściły Polskę w końcu roku 1993. Symbolicznie pożegnał je prezydent Lech Wałęsa 17 września 1993 roku w rocznicę wkroczenia wojsk ZSRR do Polski w 1939 roku. Armia Radziecka stacjonowała w Polsce 48 lat.

Armia Radziecka w innych państwach

W Austrii

W Austrii armia ZSRR po wojnie stacjonowała stosunkowo krótko. Została wycofana w myśl Traktatu Państwowego (Staatsvertrag) z 1955, podobnie jak wojska okupacyjne USA, Wielkiej Brytanii i Francji. Austria stawała się krajem niepodległym i neutralnym. Dzień wycofania Rosjan, 26 października, do dziś jest w Austrii świętem państwowym.

W NRD

W NRD znajdowały się największe siły ZSRR poza krajem. Znajdowało się tam ponad 300&nbsp;tys. żołnierzy i ponad 500 głowic jądrowych. Wojska te stacjonowały w Niemczech od 1945, a w planach wojennych ZSRR miały stanowić główne siły uderzeniowe w ewentualnej wojnie w Europie Zachodniej. To głównie z NRD w 1968 zaatakowały Czechosłowację wojska radzieckie (choć wkraczały też z Polski, Węgier i samego ZSRR), wykorzystując małą odległość (z Drezna do Pragi jest tylko 150&nbsp;km).

Dopiero pierestrojka w ZSRR (od 1985) i pokojowa rewolucja w NRD (1989) przyniosły koniec okupacji – na mocy traktatu 2+4 (1990) doszło do zjednoczenia Niemiec, a wojska ZSRR zostały wycofane.

Interwencja w 1953 r. w NRD

W czerwcu 1953 doszło do robotniczego powstania w NRD (robotnicy mieli dość podwyższania norm pracy, i pogarszających się warunków życia). Powstanie zostało krwawo stłumione przez armię ZSRR i NRD-owskie oddziały Skoszarowanej Policji Ludowej (Kasernierte Volkspolizei), jako że NRD nie posiadała jeszcze armii.

Tego już było za wiele nawet dla lewicowego poety, jakim był Bertold Brecht. To właśnie on ukuł wówczas sławne hasło: Jeśli naród zawiódł zaufanie rządu, niech rząd rozwiąże naród i wybierze sobie inny. Faktem jest, że mimo stłumienia powstania kierownictwo NRD przestało śrubować normy pracy do absurdu.

Powstanie dowiodło, że NRD było niepopularnym państwem wśród własnych obywateli i istniało jedynie przez obecność wojsk ZSRR, gotowych siłą stłumić bunt.

Dzień powstania, 17 czerwca obchodzono w RFN jako Dzień Niemieckiej Jedności (Tag der Deutschen Einheit).

W Czechosłowacji

Interwencja w 1968 - Operacja ''Dunaj'', stłumienie Praskiej Wiosny

W 1968 władzę w Czechosłowacji objął umiarkowany komunista Alexander Dubček. Okazał się reformatorem, próbującym „socjalizmu z ludzką twarzą” (otwarcie granic, zniesienie cenzury, rozliczenie stalinowskich zbrodni z lat 50.) Te i inne posunięcia wzbudziły sprzeciw ZSRR i jego I Sekretarza Leonida Breżniewa. 21 sierpnia 1968 doszło do inwazji wojsk Układu Warszawskiego (ZSRR, Polska, Węgry) na Czechosłowację, pod hasłem „obrony zdobyczy socjalizmu przed rewolucją”. Inwazja była jawnym pogwałceniem prawa międzynarodowego (zakaz zbrojnej ingerencji w wewnętrzne sprawy innego państwa). Doszło do aresztowania przywódców ČSSR (Dubček, Černík, Kriegl, Smrkovsky) i wywiezienia tych polityków do ZSRR.

Z wojskowego punktu widzenia inwazja zakończyła się pełnym sukcesem – podobnie jak w 1938 przywódcy ČSSR rozkazali wojsku niestawianie oporu. Cała republika została więc zajęta w miarę szybko. Z propagandowego punktu widzenia inwazja była niekorzystna dla ZSRR, potwierdziła bowiem reputację tego państwa jako agresywnego mocarstwa, naruszającego suwerenność innych krajów.

Społeczeństwo Czechosłowacji odniosło się do inwazji negatywnie, ok. 100&nbsp;tys. osób uciekło do Austrii i NRF, wielu próbowało kampanii biernego oporu (ignorowanie wszelkich zarządzeń i apeli okupantów, bojkot ekonomiczny). Po kraju krążyły hasła: „Co Čech to muzikant, co Rus to okupant”, „Ruce mate ve krve, a to neni poprve” (Ręce macie we krwi, i to nie pierwszy raz), „Znasilili jste nas, my ale rodit nebudem” (Zgwałciliście nas, ale my wam nic nie urodzimy), „1938=1968” (aluzja do układu monachijskiego), „Ani vindru za zradce Indru” (Zdrajca Indra niewart ani grosza – Alois Indra był jednym z nielicznych czeskich kolaborantów), „Ze Svobodou za svobodu!” (Ze Svobodą – prezydentem ČSSR, za swobodę – wolność).

W następstwie inwazji doszło do przekreślenia reform Dubceka, władzę objął posłuszny wobec ZSRR Gustáv Husák. Nastał 20 letni okres „normalizacji”, zamknięto granice, a czeskich i słowackich inteligentów poddano ścisłej kontroli. Wojska ZSRR pozostały w kraju aż do 1991.

Na Węgrzech

Budapeszt 1956

W październiku 1956 na Węgrzech wybuchło powstanie przeciw stalinowskiej dyktaturze Matyasa Rakosiego. Powstańcy obalili pomnik Stalina, powiesili na latarniach złapanych oficerów AVH (odpowiednik UB), manifestowali solidarność z Polską. Żądano demokratyzacji i wyjścia wojsk ZSRR z Węgier.

Władze objął komunista-reformator Imre Nagy, który w radiowym przemówieniu zapowiedział wolne wybory, wycofanie wojsk ZSRR i neutralność kraju. Doszło nawet do negocjacji Węgry – ZSRR ws. wycofania wojsk, te jednak okazały się grą na czas. Z rozkazu dyktatora ZSRR, Nikity Sergijewycza Chruszczowa, w listopadzie doszło do zbrojnego ataku ZSRR na Budapeszt. Powstańcy węgierscy stawili opór, w wąskich uliczkach Budapesztu płonęły czołgi okupantów. Po 10 dniach Rosjanie stłumili powstanie.

W wyniku inwazji Węgry pozostały jednopartyjną dyktaturą, zbrodniarza Rakosiego zastąpił jednak pragmatyczny János Kádár. Skutek uboczny inwazji był ten, że 200&nbsp;tys. Węgrów uciekło do Austrii.

Kraje Europy Zachodniej nie udzieliły Węgrom pomocy. Wielka Brytania i Francja były zajęte w tym okresie inwazją na Egipt (kryzys sueski).

Udział Armii Radzieckiej w konfliktach po drugiej wojnie światowej, radzieccy „doradcy wojskowi”

Wojna koreańska 1950-1953

W wojnie koreańskiej brali udział radzieccy piloci, którzy walczyli na migach 15 oznakowanych jako samoloty chińskie. Wśród nich byli rekordziści zestrzeleń w tej wojnie – Jiewgienij Piepielajew (23) i Nikołaj Sutiagin (21 lub 22). Fakt udziału lotników radzieckich w tej wojnie opisał m.in. generał porucznik lotnictwa G.&nbsp;Łobow<ref>G.&nbsp;Łobow, W niebie Siewiernoj Korieiąą, w: Awiacija i kosmonawtika, 1990, nr 10, 1990, dostępne w Internecie, dostęp 2008–04–12, 21:12:12, </ref>. 18 listopada 1952 r. doszło do bezpośredniego starcia samolotów radzieckich i amerykańskich—do lotniskowca Oriskany na Morzu Japońskim od strony Władywostoku zaczęły się zbliżać 4 Mig-i 15; zostały one przechwycone przez 4 F-86 Sabre, które bez strat własnych zestrzeliły 2 maszyny radzieckie, a 1 z pozostałych uszkodziły (pilot zmarł w szpitalu po powrocie); oficjalnie wyjaśniono to błędem nawigacyjnym radzieckich pilotów, ale prawdopodobnie miało to stanowić rozpoznanie walką skuteczności systemu obrony lotniskowców<ref>A. Makowski, K. Kubiak: Korea 1950–53. Działania morskie. AJ-Press, Gdańsk 2000</ref>.

Kuba

Bliski Wschód

Wietnam

Afganistan 1979-1989

Sukcesor SZ ZSRR – Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej

Potencjał militarny następcy wojsk radzieckich szacuje się na około 20% dawnego potencjału obronnego ZSRR.

Zobacz też