Ameryka Południowa


Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkuli zachodniej oraz głównie na półkuli południowej, z niewielką częścią na półkuli północnej. Niekiedy kontynent jest również uważany za subkontynent<ref></ref><ref></ref>.

Od wschodu Ameryka Południowa graniczy z Oceanem Atlantyckim, a od zachodu z Oceanem Spokojnym. Od północy, przez Przesmyk Panamski oraz Morze Karaibskie, graniczy z Ameryką Północną. Wyróżnia się 12 krajów: Argentyna, Boliwia, Brazylia, Chile, Ekwador, Gujana, Kolumbia, Paragwaj, Peru, Surinam, Urugwaj i Wenezuela. Państwa graniczące z Morzem Karaibskim – Kolumbia, Wenezuela, Gujana, Surinam, a także Gujana Francuska – są również nazywane Karaibską Ameryką Południową.

Powierzchnia Ameryki Południowej zajmuje 17&nbsp;840&nbsp;000 km² i w 2010 roku zamieszkiwało ją ponad 390&nbsp;700&nbsp;000 osób<ref></ref>. Powierzchniowo, wśród kontynentów, Ameryka Południowa zajmuje czwarte miejsce (za Azją, Afryką oraz Ameryką Północną). Największym miastem jest mające 20 mln mieszkańców São Paulo.

Nazwa Ameryka została nadana w 1507 przez kartografów: Martina Waldseemüllera oraz Matthiasa Ringmanna na cześć Amerigo Vespucci, który jako pierwszy Europejczyk zasugerował, że nowo-odkryte ziemie to nie Indie, ale nowy, nieznany Europejczykom kontynent. Wraz z Ameryką Północną nazywana jest Nowym Światem.

Geografia



są najdłuższym kontynentalnym łańcuchem górskim
Ameryki Południowej

Ameryka Południowa obejmuje południową część półkuli zachodniej. Kontynent na północnym zachodzie jest ograniczony przez Przesmyk Darién wzdłuż granicy kolumbijsko-panamskiej lub, jak twierdzą niektóre źródła, przez Kanał Panamski, który przecina w poprzek Przesmyk Panamski. Geopolitycznie i geograficznie<ref></ref> cała Panama – wraz ze wschodnią częścią Kanału Panamskiego – jest zazwyczaj wymieniana wśród krajów Ameryki Północnej<ref></ref><ref></ref><ref></ref> i Ameryki Środkowej<ref></ref><ref></ref>. Niemal cały kontynent znajduje się na płycie południowoamerykańskiej. Trójkątny kształt Ameryki Południowej sprawia, że ma ona najkrótszą linię brzegową spośród wszystkich kontynentów.

Zwyczajowo do Ameryki Południowej zalicza się również pobliskie wyspy. Aruba, Bonaire, Curaçao, Trynidad, Tobago oraz dependencje federalne Wenezueli znajdują się w północnej części szelfu kontynentalnego Ameryki Południowej i są uważane za część kontynentu. Geopolitycznie kraje wyspowe oraz terytoria zamorskie Karaibów są zaliczane do części subregionu Ameryki Północnej, ponieważ znajdują się w większej odległości od płyty karaibskiej, pomimo tego, że San Andrés i Providencia politycznie stanowią część Kolumbii, a Wyspa Ptasia jest kontrolowana przez Wenezuelę<ref></ref><ref></ref><ref></ref>. Inne wyspy, które są zaliczane do Ameryki Południowej, to Wyspy Galapagos, które należą do Ekwadoru, Wyspa Wielkanocna (znajdująca się w Oceanii), wyspa Robinson Crusoe oraz archipelag Chiloé, które należą do Chile, natomiast Ziemia Ognista jest podzielona pomiędzy Chile oraz Argentynę. Na Atlantyku Brazylia posiada Fernando de Noronha, Trindade i Martim Vaz oraz Wyspy Świętego Piotra i Pawła.

W Ameryce Południowej znajduje się najwyższy wodospad świata – Salto del Angel w Wenezueli, rzeka o największym średnim przepływie (długość jest sprawą kontrowersyjną) – Amazonka (7,2 mln km²), najdłuższy łańcuch górski – Andy (najwyższy szczyt to Aconcagua – 6962 m n.p.m.), najsuchsze miejsce na Ziemi – Pustynia Atacama<ref></ref><ref></ref><ref></ref>, największy las deszczowy – Amazonia, najwyżej położone jezioro wykorzystywane w celach handlowych – jezioro Titicaca, najwyższy wulkan – Ojos del Salado (6885 m n.p.m.) oraz najwyższy czynny wulkan – Llullaillaco, najwyżej położona stolica świata – La Paz (3600-4100 m n.p.m.), a także, nie biorąc pod uwagę stacji badawczej na Antarktyce, wysunięty najdalej na południe zamieszkały obszar – Puerto Toro w Chile.

Ukształtowanie terenu

Ameryka Południowa ma trójkątny kształt oraz mało zróżnicować linię brzegową. Do największych półwyspów zalicza się: Brunswick i Taitao, natomiast największe wyspy to: Ziemia Ognista, Riesco oraz Santa Inés.

W Ameryce Południowej przeważają tereny nizinne, średnia wysokość kontynentu wynosi 655 m n.p.m. Wzdłuż zachodniego wybrzeża rozciągają się Andy, będące przedłużeniem Kordylierów z Ameryki Północnej. Najwyższym szczytem jest Aconcagua w Argentynie (6962 m n.p.m.), a najniżej położonym obszarem – Laguna del Carbon (105 m p.p.m.), również znajdująca się na terenie Argentyny.

Najrozleglejsze obszary wyżynne Ameryki Południowej to: Wyżyna Gujańska, Wyżyna Brazylijska, Wyżyna Patagońska, natomiast nizinne: Nizina Orinoko, Nizina Amazonki, Nizina La Platy.

Brazylia jest największym krajem kontynentu i zajmuję około połowy jego powierzchni i obejmuję połowę populacji. Pozostałe kraje i terytoria są podzielone pomiędzy trzy regiony: kraje andyjskie, guajańskie i stożek południowy.

Najdalej wysunięte punkty kontynentu na stałym lądzie:

Flora i fauna

Ameryka Południowa, dzięki swojej niedostępności dla człowieka oraz dużej rozciągłości południkowej, jest jednym z najbardziej biologicznie zróżnicowanych kontynentów na Ziemi. Kontynent jest zamieszkiwany przez wiele interesujących i unikatowych zwierząt, takich jak lama, anakonda, pirania, jaguar, wigoń czy tapir. Również lasy Amazonii są niezwykle zróżnicowane biologicznie – można tam spotkać znaczną część gatunków występujących na Ziemi. Najczęściej spotykane rośliny użytkowe to: ziemniak, tytoń, kakaowiec oraz ananas.

Klimat

W Ameryce Południowej występują wszystkie strefy klimatyczne, począwszy od klimatu równikowego na północy kontynentu, poprzez zwrotnikowy, podzwrotnikowy, umiarkowany do subpolarnego na południu kontynentu. Pod względem opadów w Ameryce Południowej są tereny o obfitych opadach (Nizina Amazonki), ale również pustynne (w Andach). Na pustyni Atacama występuje najdłuższy okres bez opadów (300 lat) od roku 1670 do 1972. Również minimalne średnie opady są tam najmniejsze i wynoszą 0,8 mm Maksymalne średnie opady notuje się w Lloro-Choco (Kolumbia) 12.717 mm<ref>NCDC: Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation</ref>.

Na zachodnich stokach Andów Patagońskich w Chile oraz na nizinie pacyficznej w Kolumbii i w środkowym biegu rzeki Magdaleny opady przekraczają nawet 7000 mm rocznie. Najbardziej suchymi obszarami są zachodnie stoki w środkowej części Andów (pustynia Atacama poniżej 20 mm). Na pustyni Atacama są miejsca, gdzie ostatni deszcz spadł 400 lat temu. W północnej części Chile, w mieście Arica roczne sumy opadów nie dochodzą do 1 mm, a w Iquique bywają okresy kilkunastoletnie, w których nie spada ani jedna kropla deszczu.

Najwyższą temperaturę powietrza na kontynencie odnotowano 11 grudnia 1905 r. w argentyńskim mieście Rivadavia i osiągnęła ona 48,9&nbsp;°C, a najniższą 1 czerwca 1907 r. w Sarmiento, wynoszącą -32,8&nbsp;°C<ref>Rekordy meteorologiczne Polski i świata.</ref>.

System wodny

Ok. 85% powierzchni Ameryki Południowej należy do zlewiska Oceanu Atlantyckiego. Największymi rzekami są: Amazonka, Parana, São Francisco, Orinoko. Wśród niewielkiej liczby jezior wymienić należy: Maracaibo, Patos, Titicaca.

Zasoby naturalne

Do głównych zasobów Ameryki Południowej należą: złoto, srebro, miedź, rudy żelaza, cyna oraz ropa naftowa. Złoża tych zasobów przyczyniły się do wzrostu przychodów amerykańskich krajów zwłaszcza w czasach wojny lub podczas szybkiego wzrostu ekonomicznego innych państw industrialnych. Jednakże koncentracja gospodarki na eksporcie jednego zasobu często utrudniała rozwój zdywersyfikowanej gospodarki. Zmiany w cenie danego dobra na rynkach międzynarodowych warunkowały rozwój lub spowolnienie gospodarcze krajów amerykańskich, często powodując ich destabilizację polityczną. Inne zasoby mineralne to: cynk, ołów, cyna, mangan, wolfram, antymon, boksyty, uran, siarka oraz diament.

Państwa Ameryki Południowej

{ class="wikitable sortable" style="font-size:85%"
! Flaga
! Nazwa państwa
! Pełna nazwa państwa
! Stolica
! Język urzędowy
! Powierzchnia
(w km²)
! Liczba ludności
! Gęstość zaludnienia
(os./km²)
! Waluta


Argentyna
Republika Argentyńska
Buenos Aires
hiszpański
align="right" 2&nbsp;766&nbsp;890
align="right" 40&nbsp;913&nbsp;584
align="right" 15
Peso argentyńskie


Boliwia
Wielonarodowe Państwo Boliwia
La Paz<ref>Siedziba rządu: La Paz – oficjalna stolica</ref>
Sucre<ref>Konstytucyjna stolica Boliwii: Sucre</ref>
hiszpański
align="right" 1&nbsp;098&nbsp;580
align="right" 9 775 246
align="right" 8,4
Boliviano


Brazylia
Federacyjna Republika Brazylii
Brasilia
portugalski
align="right" 8&nbsp;511&nbsp;965
align="right" 198 739 269
align="right" 23
Real brazylijski


Chile
Republika Chile
Santiago
hiszpański
align="right" &nbsp;756&nbsp;950
align="right" 16&nbsp;601&nbsp;707
align="right" 22
Peso chilijskie


Ekwador
Republika Ekwadoru
Quito
hiszpański
align="right" &nbsp;283&nbsp;560
align="right" 14&nbsp;573&nbsp;101
align="right" 49
Dolar amerykański


Gujana
Kooperacyjna Republika Gujany
Georgetown
angielski
align="right" &nbsp;214&nbsp;970
align="right" &nbsp;752&nbsp;940
align="right" 3,6
Dolar gujański


Kolumbia
Republika Kolumbii
Bogota
hiszpański
align="right" 1&nbsp;138&nbsp;910
align="right" 43&nbsp;677&nbsp;372
align="right" 39
Peso kolumbijskie


Paragwaj
Republika Paragwaju
Asuncion
hiszpański, guarani
align="right" &nbsp;406&nbsp;750
align="right" 6&nbsp;995&nbsp;655
align="right" 16,4
Guarani (waluta)


Peru
Republika Peru
Lima
hiszpański, keczua, ajmara
align="right" 1&nbsp;285&nbsp;220
align="right" 29&nbsp;546&nbsp;963
align="right" 23
sol


Surinam
Republika Surinamu
Paramaribo
niderlandzki
align="right" &nbsp;163&nbsp;270
align="right" &nbsp;481&nbsp;276
align="right" 2,9
Dolar surinamski


Urugwaj
Wschodnia Republika Urugwaju
Montevideo
hiszpański
align="right" &nbsp;176&nbsp;220
align="right" 3&nbsp;494&nbsp;382
align="right" 20
Peso urugwajskie


Wenezuela
Boliwariańska Republika Wenezueli
Caracas
hiszpański
align="right" &nbsp;912&nbsp;050
align="right" 26&nbsp;814&nbsp;843
align="right" 31
Boliwar
}

Krótka historia


Pierwsi ludzie przybyli do Ameryki Południowej z Azji (przez Cieśninę Beringa i Amerykę Północną) ok. 20–40 tys. lat temu. W XVI w. konkwistadorzy z Hiszpanii i Portugalii doprowadzili do upadku cywilizacji tubylczych, ale Indianie do dziś stanowią znaczny odsetek mieszkańców Boliwii i Peru. Zróżnicowanie etniczne wiąże się najczęściej ze zróżnicowaniem społecznym. Najbiedniejsza i najmniej liczna jest ludność autochtoniczna – Indianie, najbogatsza zaś biała – napływowa i kreolska (potomkowie kolonizatorów). Większość mieszkańców kontynentu zamieszkuje wybrzeże, wnętrze lądu w dużej mierze jest słabo zagospodarowane. Ameryka Południowa była obszarem bardzo burzliwym politycznie. Po II wojnie światowej był to teren ostrych konfliktów społeczno-politycznych. Nad wieloma obszarami władzę sprawowały różne siły wojskowe, które blokowały rozwój. Liczne były też obawy przed wpływami ze strony Związku Radzieckiego. W latach 50. XX w. doszło do licznych walk i wystąpień związanych m.in. z trudnymi warunkami życia i pracy, co w efekcie spowodowało upadek większości rządów dyktatorskich. Na początku lat 60. zeszłego stulecia dyktatura utrzymywała się tylko w kilku państwach Ameryki Łacińskiej (Dominikana, Nikaragua, Paragwaj). Lata 70. przyniosły większe otwarcie krajów Ameryki Południowej na świat, szukanie nowych kontaktów, partnerów itp. W 1973 nastąpił przewrót wojskowy w Chile i władzę przejęła krwawa dyktatura. Junta wojskowa rządziła Argentyną w latach 1976-1982.

Ludność

Amerykę Południową zamieszkuje ponad 392 mln mieszkańców (lipiec 2009). Ludność Ameryki Południowej jest zróżnicowana rasowo; Brazylia, Peru i Kolumbia to państwa o dużych mieszankach ras. Ludność tubylcza należy do rasy żółtej (mongoloidalnej) i zamieszkuje obecnie głównie Andy Środkowe, Peru i Ekwador, gdzie stanowi około 40% ludności. Główne języki tubylcze to keczua (język Inków) – około 10 mln osób, ajmara – około 1,5 mln osób i guarani – około 1 mln osób.

Kontynent jest bardzo nierównomiernie zaludniony. Najgęstszy wskaźnik zaludnienia posiada Ekwador (40 os./km2), a najmniejszy Surinam (3 os./km2). Największe skupiska ludności w Ameryce Południowej znajdują się na terenach aglomeracji: São Paulo (ok. 21 mln), Rio de Janeiro (12 mln), Lima (ok. 8 mln) i Bogota (ok. 7 mln).

Na kontynencie jest 12 niepodległych państw i jedno terytorium zależne – Gujana Francuska. W sąsiedztwie kontynentu leżą grupy wysp: (Falklandy, Galapagos, Antyle razem z Trynidad i Tobago, Ziemia Ognista), z których tylko niektóre są niepodległe, a pozostałe stanowią terytoria zamorskie innych państw.

Języki

Hiszpański (193,243,411 osób posługujących się tym językiem<ref name=SouthAmSpa>Oparte na ostatnich statystykach z 2010 roku. Źródła wg krajów: Argentynana ; Boliwia ; Kolumbia ; Ekwador ; Paragwaj ; Peru Instituto Nacional de Estadística e Informática (INEI) del Perú. Retrieved on June 10, 2010; Uruguwaj </ref>) oraz portugalski (193,197,164 osób<ref></ref>) są najbardziej rozpowszechnionymi językami w Ameryce Południowej. Hiszpański, wraz z innymi ojczystymi językami, jest językiem urzędowym w większości krajów. Portugalski natomiast jest językiem urzędowym w Brazylii, niderlandzki w Surinamie, angielski w Gujanie (w kraju tym jest używanych co najmniej 12 języków, m.in. hindi oraz arabski. Angielski obowiązuje na Falklandach, francuski jest językiem urzędowym Gujany Francuskiej i drugim językiem w Amapá, jednym z regionów Brazylii.

Do języków autochtonicznych Ameryki Południowej zalicza się język keczua w Ekwadorze, Peru, Chile, Argentynie i Boliwii, guarani w Paragwaju i, w znacznie mniejszym zakresie, Boliwii, ajmara w Boliwii, Peru oraz rzadziej Chile, a także mapudungun, którym posługują się osoby w niektórych strefach południowego Chile i Argentyny. Trzy języki atochtoniczne (keczua, ajmara i guarani) są uznawane, obok hiszpańskiego, jako języki urzędowe.

W Ameryce Południowej można się także spotkać z: językiem hindi i jawajskim w Surinamie, włoskim w Argentynie, Brazylii, Kolumbii, Chile, Wenezueli, Peru i Paragwaju. Niemiecki jest używany w wielu regionach południowych stanów Brazylii, zazwyczaj w formie dialektu Riograndenser Hunsrückisch. Język walijski pozostaje w użyciu w historycznych miastach, w Trelewie oraz w Rawson w Argentynie (Patagonia). Występują także niewielkie grupy używające języka japońskiego w Brazylii, Kolumbii, Wenezueli, Peru, Chile, Argentynie i Paragwaju. Językiem polskim posługuje się ok. 90 tys. mieszkańców polskiego pochodzenia z brazylijskich stanów Paraná, Santa Catarina i Rio Grande do Sul.

Linki zewnętrzne




Südamerika
South America
Amérique du Sud