Ślązacy


Ślązacy (śl. Ślůnzoki<ref name="uwaga">Według alfabetu Steuera. Inne możliwe formy zapisu to S'loonzoki, Ślónzôki, Ślonzoki, albo nawet Ślązoki</ref>, śl-niem. Schläsinger, czes. Slezané, niem. Schlesier) – określenie grupy ludności urodzonej i mieszkającej na Śląsku.

Termin ten ma w literaturze historycznej i etnograficznej szerokie i często odmienne znaczenie. Obecnie pod pojęciem Ślązacy rozumie się:

  1. Ślązacy – osoby należące do zespołu grup etnograficznych ludności polskiej, zamieszkujących głównie Górny Śląsk<ref></ref>, obejmujący takie grupy jak: Bytomiacy, Górale śląscy, Górzanie, Krawaki, Lachy śląskie, Opolanie, Raciborzanie, Wałasi<ref name="OdojPeć2000"/>. Posługują się oni zespołem śląskich gwar lub dialektów języka polskiego o różnym zakresie wpływów języka niemieckiego i czeskiego. Grupy te rozwinęły bogatą kulturę, odrębną od sąsiednich regionów. Zachowując poczucie pewnej odrębności kulturalnej i językowej podobnie jak inne grupy etniczne Polski, deklarują narodowość polską.
  2. Ślązacy – osoby deklarujące odrębność narodową od Polaków, Czechów i Niemców i traktujące mowę śląską jako odrębny język. Większość osób deklarujących narodowość śląską mieszka na Górnym Śląsku – w środkowej części województwa śląskiego, wschodniej części województwa opolskiego<ref name="NSP2002_tab4"/>, jak również w Republice Czeskiej. Narodowość ta nie jest uznawana prawnie przez Polskę<ref>Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu 17 lutego 2007 oddalił skargę Związku Ludności Narodowości Śląskiej, uznając się za organ niekompetentny do orzekania o istnieniu bądź nieistnieniu narodowości. Od tej decyzji nie przysługuje odwołanie.</ref><ref>Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym ()</ref> i Republikę Czeską<ref>Zákon ze dne 10.července 2001 o právech příslušníků národnostních menšin a o změně některých zákonů</ref><ref></ref>. Jednakże w oficjalnych wynikach spisów ludności w tych krajach zdeklarowało ją 173,2 tys. osób<ref name="NSP2002_tab3"/> (spis statystyczny w 2002) i 362 tys. (spis statystyczny w 2011) w Polsce oraz 12,2 tys. osób<ref>Wstępne wyniki spisu powszechnego w Republice Czeskiej z 2011 r. (Deklaracje mieszane nie zostały jeszcze uwzględnione)</ref> (spis statystyczny w 2011) w Czechach.
  3. Ślązacy – osoby o wyraźnej polskiej tożsamości narodowej (Polacy), które mieszkają na Śląsku, ale ich przodkowie pochodzili z innych regionów Polski. Czują przywiązanie do regionu i kultury śląskiej, lecz przeważnie posługują się literackim językiem polskim.
  4. Ślązacy – Niemcy zamieszkujący Śląsk w Polsce, Republice Czeskiej oraz w Niemczech na terenach dawnej prowincji Dolny Śląsk (obecnie część krajów związkowych Saksonia i Brandenburgia) i prowincję Górny Śląsk, deklarujący narodowość niemiecką i posługujący się językiem niemieckim lub dialektem śląskim języka niemieckiego<ref>"niemiecki język potoczny na Dolnym Śląsku (niemiecki dialekt śląski) powstał w wyniki zmieszania się dialektów germańskich, które przynieśli ze sobą osiedleńcy z różnych stron Cesarstwa Niemieckiego, a także Flandrowie, którzy z czasem germanizują się lub polonizują. Z biegiem czasu wykształcił się z tej mieszanki językowej niemiecki dialekt śląski należący do wschodniej grupy dialektów środkowoniemieckich (Ostmitteldeutsch)." Do tego dialektu nawiązywały dawne niemieckie wyspy językowe w Poznańskiem, na polskim językowo Śląsku oraz w Małopolsce (zob. Bambrzy, język wilamowicki, Głuchoniemcy) [w:] Grażyna Kryszczuk. Świadomość językowa i kompetencja komunikacyjna Niemców na Dolnym Śląsku. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 1999. str. 43, Maria Brzezina. Polszczyzna Niemców. 1989.</ref>, a także osoby które w przeszłości wyemigrowały lub zostały wysiedlone, zachowując swą śląską tożsamość. Konstytucja Saksonii z 1992 zezwala na korzystanie z flagi i herbu Dolnego Śląska (równoprawnie z symbolami saskimi) na terenie śląskiej części kraju związkowego<ref></ref>.
  5. Ślązacy – mieszkańcy Śląska, niezależnie od identyfikacji etnicznej lub narodowej.

Przy omawianiu kultury, języka i podziału etnograficznego w dalszej części hasła ma się na myśli kulturę Ślązaków w rozumieniu pkt. 1 lub 2 powyższych definicji. Kultura Niemców dolnośląskich i górnośląskich, Polaków o słabej identyfikacji z kulturą śląską jest omówiona we właściwych tematycznie hasłach.

Geografia

Obecnie autochtoni zamieszkują głównie tereny Górnego Śląska oraz Niemiec, jednak istnieją również emigracyjne skupiska w USA, w tym Panna Maria w Teksasie.

Podział etnograficzny

{ class="wikitable" style="font-size: 90%; "

+ Podział grup etnograficznych Śląska<ref></ref><ref name="OdojPeć2000"></ref>
! Grupa główna
! Podgrupy
! Obszar zamieszkiwania
! Dialekty/gwary

Bytomiacy (Bytomjoki)
–
?
?

Chwalimiacy (†)
–
Chwalim
gwara chwalimska

Górale czadeccy
–
Słowacja, północne tereny powiatu Czadca
gwary czadeckie

Górale śląscy (Gorole<ref name="gorol">Znaczenie tego słowa na Górnym Śląsku jest inne, często uznawane za obraźliwe, co prowadziło do nieporozumień, związku z tym można się też spotkać z określeniem Górol. Na Śląsku Cieszyńskim słowo gorol zachowało swoje pierwotne znaczenie: ''Góral'', w szczególności Góral Śląski i nie ma ono wydźwięku negatywnego. Innymi słowy określa ono rdzennego mieszkańca gór. Sami Górale Śląscy, bez wątpienia należący do śląskiej grupy etnograficznej, nie dostrzegają w samookreśleniu się jako Gorol niczego obraźliwego, vide: 404Gorolski Święto405 i (...) Piękno i niepowtarzalność "gorolskiej" Ziemi Jabłonkowskiej podkreśla również dzisiaj często używana i lubiana gwara. (...)].</ref>)
Breniacy, Jabłonkowianie, Morawianie, Wiślanie
pierwotnie tereny Beskidu Śląskiego i Beskidu Śląsko-Morawskiego w granicach dawnego Księstwa Cieszyńskiego
gwara cieszyńska, gwara jabłonkowska

Górzanie (Górarze)
–
powiat gliwicki, powiat tarnogórski, osiedla miejsko-przemysłowe od Wzgórz Mikołowskich po Tarnowskie Góry, od Gliwic po Przemszę i po Mysłowice
gwary gliwickie

Jacki jabłonkowskie
–
tylko Jabłonków (Śląsk Cieszyński, Czechy)
gwara jabłonkowska

Lachy śląskie (Dólanie, Dolacy)
–
południowo-zachodni fragment powiatu wodzisławskiego i raciborskiego
gwary laskie, gwara cieszyńska

Morawcy (także Lachy)
–
mieszkańcy pd. części Raciborskiego i Głubczyckiego po polskiej oraz Opawskiego i północno-wschodnich Moraw, po czeskiej stronie granicy. W Polsce i w Opawskiem (kraik hulczyński)
dialekt polsko-morawski – gwary laskie

Opolanie
Bajoki, Borosie, Goloki, Kobylorze, Krysioki, Leśnioki, Odrziki, Podlesioki, Zaodrzoki
Opolskie (Śląsk Opolski): powiat prudnicki, powiat kędzierzyńsko-kozielski, powiat brzeski, powiat opolski, powiat namysłowski, powiat strzelecki, powiat gliwicki
gwara opolska, dialekt Kobylorzy

2 Raciborzanie, Krawaki, grupa pszczyńsko-rybnicka
obszar nad Górną Odrą, w okolicach Raciborza
?

Wałasi (Wałachowie)
grupa wschodnia (cieszyńska), grupa zachodnia (frydecka)
Pogórze Śląskie w dorzeczu Wisły i bezpośrednie dorzecze Olzy, w granicach Śląska Cieszyńskiego (też tzw. Zaolzie)
gwara cieszyńska

2 Oleśniacy, Kluczborzany, Zalesiocy, Szabloki, Sieblocy
Lublinieckie, Oleskie, Kluczborskie
gwary namysłowskie, gwary oleskie, gwary sycowskie

Hazacy<ref group="uwaga">W tabelach wszystkich grup etnograficznych Polski, zaliczani do Wielkopolan, a gwary hazackie do dialektu wielkopolskiego z wpływami śląskimi</ref>
–
część powiatu rawickiego
gwary hazackie
}

Tożsamość kulturowa

Odrębność kulturowa autochtonicznych Ślązaków polega na silnie rozwiniętym, niemalże materialnym poczuciu tożsamości, która wyraża się w więziach regionalnych, elementach kultury i szczególnie używaniu gwar śląskich. Tożsamość kulturowa Ślązaków została utrwalona w wyniku zmiennych losów historycznych, a także pogranicznego charakteru społeczności<ref name="Berlińska1990:58"></ref>.

Przy analizowaniu sytuacji socjologicznych panującej na początku XX wieku podkreśla się, że Ślązacy ze Śląska Opolskiego nie posiadali rozwiniętej świadomości narodowej i przekonania o uczestnictwie we wspólnocie narodowej. Elementem jednoczącym tę zbiorowość była więź regionalna. Poza nieliczną grupą otwarcie manifestującą swą polskość, autochtoniczni Ślązacy ze Śląska Opolskiego pielęgnowali swe polskie elementy kulturowe nie jako wyraz łączności z narodem polskim, lecz jako elementy miejscowego folkloru i swojskiej kultury, dzięki której mogli odróżnić się od Niemców<ref name="Berlińska1990:58"/><ref></ref>.

Jednym z elementów tożsamości kulturowej rodzimych Ślązaków są używane przez nich gwary, które od wieków pozwalały rozpoznawać swoich i obcych. Wzmaniają one spójność grupy, a ich wyzbycie się równoznaczne jest z porzuceniem wspólnoty. Jednakże należy zwrócić uwagę, że autochtoni z ludnością napływową używają języka literackiego, a gwarami posługują się w rodzinie i obrębie własnej zbiorowości<ref></ref>.

Wśród autochtonicznych Ślązaków istnieje silna więź z własnym małym terytorium i jego społecznością lokalną. Badania socjologiczne przed 1990 r. wykazały jednak, że ponad 50% autochtonów na Śląsku Opolskim za ziemię rodzinną uważa swoją miejscowość lub okolice. Wykazano, że Ślązaków cechuje silna orientacja lokalna i regionalna i słaba orientacja na Polskę jako ojczyznę. Charakterystyczne jest przywiązanie do rodzinnych stron i niechęć do migracji w inne regiony Polski. Podstawą emocjonalnej więzi do rodzinnych stron jest silne poczucie zakorzenienia swojej rodziny, która mieszka tu od pokoleń<ref></ref>.

Mowa

Ślązacy posługują się dialektem śląskim, uznawanym przez część użytkowników za w pełni samodzielny język śląski<ref group="uwaga">Uznanie dialektu śląskiego za odrębny język budzi kontrowersje wśród językoznawców.</ref>, oraz językiem polskim literackim, językiem niemieckim i czeskim. Śląszczyzna od 2007 r. posiada kod ISO 639-3 "szl"<ref></ref>. Mieszkańcy Dolnego Śląska, do czasu wysiedlenia po II wojnie światowej, posługiwali się także dialektem śląskim języka niemieckiego do dziś używanego w Niemczech, Górnych Łużycach oraz przez mniejszość niemiecką w Polsce – posiada kod ISO 639-3 "sli"<ref></ref><ref></ref>.

Demografia

Spis z 1910 wykazał blisko 582 tys. osób podajacych język polski jako ojczysty i tylko ponad 51 tys. polski i niemiecki (dwujęzyczni). Przeprowadzane spisy ludności podporządkowane były celom politycznym, spis z roku 1925 wykazał już tylko ponad 151 tys. osób podajacych język polski jako ojczysty i 384 tys. dwujęzycznych. Był to wynik polityki germanizacyjnej, presji politycznej, ekonomicznej i administracyjnej<ref></ref>.

Na obszarze przyłączonym do Polski w 1945 r., tj. Śląsk Opolski i Dolny Śląsk, w chwili zakończenia działań wojennych wśród niemieckiej ludności przetrwało 891&nbsp;117 osób określonych jako "polska ludność rodzima" – z czego na Śląsku Opolskim 827&nbsp;500 oraz 63&nbsp;617 w woj. wrocławskim (dużym)<ref name="Suboczowa1948"></ref>.

Według danych z 15 września 1946 r. na Śląsku Opolskim polska ludność rodzima obejmowała 850 tys. osób, a w (dużym) woj. wrocławskim 15 tys. osób zweryfikowanych<ref name="Suboczowa1948"/>.

Po 1945 r. na Śląsku mieszkało 850 tys. zweryfikowanych autochtonów z niemieckiej części Śląska oraz 1,2 mln autochtonów z polskiej części Górnego Śląska<ref name="warm-maz"></ref><ref name="Popiołek375">Popiołek, Śląskie dzieje, s. 375</ref>. Znaczna część pozytywnie zweryfikowanych Ślązaków ze Śląska Opolskiego wyemigrowała po wojnie za granicę lub poczuwa się dziś do narodowości niemieckiej<ref name="warm-maz" />.

W 1991 r. podczas spisu powszechnego w Czechosłowacji narodowość śląską zadeklarowało 44&nbsp;556 osób głównie na Śląsku Opawskim, gdzie nie było możliwości zadeklarowania narodowości polskiej<ref></ref>.

w gminach województwa opolskiego i śląskiego wg danych ze spisu powszechnego z 2002

W najnowszym czeskim spisie powszechnym w 2011 narodowość śląską zadeklarowało 12 231 osób, z tego najwięcej w kraju morawsko-śląskim - 11 317<ref>Wyniku spisu z 2011 (wynik nie uwzględnia mieszanych deklaracji)</ref>. W 2001 r. w spisie powszechnym wśród obywateli Czech – 10&nbsp;878 osób zadeklarowało narodowość śląską, a 51&nbsp;968 obywateli narodowość polską<ref></ref>. Najwięcej obu rodzajów deklaracji było w kraju morawsko-śląskim, tj. 9753 osób deklarujących narodowość śląską oraz 38&nbsp;908 osób deklarujących narodowość polską<ref></ref><ref name="Bespyatov2001">Tim Bespyatov: Ethnic composition: 2001 census</ref>. W powiecie Opawa, którego część obszaru należy historycznie do Śląska Opawskiego było 4486 osób deklarujących narodowość śląską i 297 osób deklarujących narodowość polską<ref></ref>. Natomiast w powiatach: Frýdek-Místek oraz Karviná, których część obszaru należy historycznie do Śląska Cieszyńskiego było łącznie 3580 osób deklarujących narodowość śląską oraz 37&nbsp;117 osób deklarujących narodowość polską<ref></ref><ref></ref>. Choć we współczesnych Czechach to obywatel deklaruje swoją narodowość podczas spisu, oficjalne stanowisko rządu czeskiego mówi, iż Ślązacy nie spełniają wymogów potrzebnych do określenia ich jako odrębną mniejszość narodową, ale traktowani są jako mniejszość etniczna<ref></ref>.

W 2002 r. podczas Narodowego Spisu Powszechnego, narodowość śląską w polskiej części Śląska zadeklarowało 173&nbsp;153 osób, w tym 148,5 tys mieszkańców województwa śląskiego i 24,2 tys. osób w województwie opolskim<ref name="NSP2002_tab3"></ref>. W 2002 r. na obszarze polskiej części Śląska Cieszyńskiego (powiat cieszyński, powiat bielski, Bielsko-Biała) narodowość śląską zadeklarowało 1045 osób<ref name="NSP2002_tab4"></ref>. Zarzuty nierzetelności rachmistrzów przy Narodowym Spisie Powszechnym w 2002 r. podnosiły: Ruch Autonomii Śląska (uważający dane ze spisu za zaniżone), przewodniczący Zjednoczenia Łemków oraz przedstawiciele Związku Ukraińców w Polsce<ref></ref><ref></ref>.

W 2011 r. podczas Narodowego Spisu Powszechnego, narodowość śląską w polskiej części Śląska zadeklarowało 809&nbsp;000 osób, w tym 362 tys. osób zadeklarowało ją jako jedyną narodowość, 56 tys. jako pierwszą przy zadeklarowaniu również drugiej narodowości, 391 tys. jako drugą narodowość<ref>Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno-społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, s.18</ref>.

Etnonimia

Obie nazwy mające prawdopodobnie źródło przedindoeuropejskie (tzn. przedceltyckie, przedgermanskie i przedsłowiańskie) podobnie jak wiele innych hydronimów w tym regionie Europy. Silingami określono germańskie plemię zamieszkujących ziemie dzisiejszego Śląska w II wieku naszej ery. Ślężanami określono w IX wieku plemię zachodniosłowiańskie z terenu dzisiejszego Dolnego Śląska. Następnie w X wieku nazwę tę przejął cały obszar dorzecza górnej i środkowej Odry. Istnieje również alternatywna Polska etymologia łącząca nazwę Śląska z wyrazem slęg (oznaczający wilgotny, mokry). Polska literatura z XIX i XX wieku, Ślązakami określa autochtoniczną ludność zamieszkującą Śląsk.

Etnonimia lokalna

Do połowy XVIII wieku Królestwo Prus opanowało większą część Śląska. Spowodowało to powstanie określeń Ślązaków z pruskiej Prowincji Śląsk tj. Prusaków, Prusoków. Określenia te stosują Ślązacy ze Śląska Cieszyńskiego, którego dawne Księstwo Cieszyńskie pozostawało w Cesarstwie Austriackim (a następnie do Austro-Węgier). Mieszkańców Śląska Cieszyńskiego określa się mianem Cysaroków, Cesaroków, Cysarou'cy lub rzadziej Kajzeroków. Określenia te były i są stosowanie głównie na dawnych obszarach przygranicznych, gdzie posługiwali się nimi śląscy sąsiedzi po obu granicach<ref name="Kłodnicki60"></ref>.

Znanym szerzej etnonimem powstałym na początku XX wieku są Hanyse, Hanysy, którym określa się Ślązaków z Górnego Śląska. Nazwy tej używają tzw. Zagłębiacy z małopolskiego Zagłębia Dąbrowskiego, ale także mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego (Cysaroki)<ref name="Kłodnicki60"/>.

W okresie międzywojennym Ślązacy z Górnego Śląska często nazywali osoby przybyłe ze Śląska Cieszyńskiego na Górny Śląsk pejoratywnym określeniem Gorol<ref>Marzena Bochnak, Rola cieszyniaków w województwie śląskim (1922-1939). Zarys problematyki, "Pamiętnik Cieszyński, . 17, 2002, s. 92.</ref>. W gwarze śląsko-cieszyńskiej nie wykształtowało się określenie gorol w rozumieniu górnośląskim<ref name="gorol"/>.

Po II wojnie światowej nazwa Gorole określała ludność napływową z pozostałych regionów Polski. Określano tak osoby, które przyjechały na Śląsk za pracą, przeważnie mieszkających w blokach. Osadników określano także jako m.in. Poloki, Chachary. Ludność napływową z różnych regionów Ślązacy nadawali etnonimy np. z Warszawskiego – Krawaty, Krawaciarze, z Krakowskiego – Lajkoniki, Centusie, Krakusy, Kopidoły. Coraz częściej są zawierane małżeństwa między autochtonicznymi Ślązakami i ludnością napływową. Dzieci z takich związków określa się jako Krojcoki<ref name="Kłodnicki74"></ref>.

Helmuty, Helmuciki to obraźliwe określenie Ślązaków, którzy wyemigrowali do Niemiec<ref></ref>.

W 1920 r. nastąpił podział Śląska Cieszyńskiego między dwa państwa: Polskę i Czechosłowację (obecnie Republikę Czeską). Zdarzenie to przyczyniło się do szeregu zmian, poza oczywistymi jak zerwanie więzi społecznych, rodzinnych ludności dawnego Księstwa Cieszyńskiego, także m.in. powstaniu terminu Zaolzie, oraz utożsamiających się z nim tzw. Zaolziaków (Zaolzioki)<ref></ref>. Do Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego została sprowadzona ludność z "głębi" Czechosłowacji, a odsetek ludności rdzennej określającej się jako Polocy (Polacy) lub Ślónzocy<ref>474Paměť identity – identita paměti. Politiky vzpomínání ve Stonavě na Těšínsku.475 (po czesku, streszczenie na końcu dokumentu po polsku)</ref> zaczęła topnieć i choć często podkreślają swoją tutejszość często uważani są za element napływowy, obcy<ref></ref>.

Historia

Zdaniem części naukowców prasłowiański charakter ma już osadnictwo kultury łużyckiej na Śląsku<ref></ref><ref></ref>. Od VII w. n.e. teren Śląska znalazł się bezsprzecznie w zasięgu kultury słowiańskiej<ref> R. Żerelik, Dzieje Śląska do 1526 roku, [w:] M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002, s. 34.</ref>. Późniejsze źródła historyczne (m.in. Geograf Bawarski, Dokument praski) wymieniają z nazwy następujące plemiona: na zachodzie Dziadoszanie wraz z Bobrzanami nad rzeką Bóbr, dalej Ślężanie wokół Ślęży, Trzebowianie na północ od nich, Opolanie na wschód, Golęszycy w dorzeczu górnej Odry.

Beskid Śląski pozostawał przez 600 lat poza Polską i poddany był penetracji czeskiej i niemieckiej, jednak był najmniej wynarodowioną częścią Śląska, a wsie beskidzkie zachowały czystą śląską mowę i obyczaje<ref></ref>. Przepływ ludności nie odbywał się jednakże tylko w jednym kierunku: z Niemiec na Śląsk. Śląsk był regionem demograficznie prężnym i emigracja Ślązaków powodowała zmiany demograficzne w innych regionach. Na przykład, typowy Berlińczyk w 1938 roku był anegdotycznie Ślązakiem<ref>Anthony Read, David Fisher, "The Fall of Berlin", Da Capo Press, 1995, strona 18. (Google Books)</ref>. Zobacz też ostflucht.

Po pierwszej wojnie światowej na Górnym Śląsku wybuchły trzy powstania śląskie, Ślązacy zależnie od poglądów walczyli bądź po niemieckiej bądź polskiej stronie.

W czasie II wojny światowej, władze III Rzeszy wprowadziły spis ludności. Odnotowywano wtedy przypadki wypełniania rubryki narodowościowej jako "Schlonsaken" lub "Oberschlesier", jednak na podstawie rozporządzenia z marca 1941, wpis taki był skreślany. Ludzie, którzy wypełnili tak rubrykę musieli otrzymać jedną z innych czterech grup narodowościowych<ref>Aleksandra Matuszczyk Kotulaska: "Rydułtowy Zarys Dziejów", Urząd Miasta Rydułtowy, 1997, s. 278, ISBN 83-907476-1-8</ref>. Osoby te ze względu na bycie autochtonami, najczęściej otrzymywały 3 kategorię. Według raportów policji niemieckiej w grupach III i IV DVL powszechny był pozytywny stosunek do Polski oraz posługiwanie się językiem polskim<ref>Kazimierz Popiołek, Śląskie dzieje, PWN, Warszawa-Kraków 1976, str. 483</ref>.

Po II wojnie światowej, zgodnie z ustaleniami mocarstw w czasie konferencji poczdamskiej, postanowieniem Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec z 20 listopada 1945 oraz umowami dwustronnymi przedstawicieli rządu polskiego z brytyjską Armią Renu, władzami radzieckiej strefy okupacyjnej i innymi reprezentantami aliantów, niemieckojęzyczna ludność Śląska (który stał się częścią Polski) została przesiedlona do Niemiec<ref></ref>. Przesiedlono również do Niemiec niemieckojęzycznych mieszkańców Śląska Czeskiego. W wyniku obu tych wydarzeń została wysiedlona prawie cała ludność Dolnego Śląska i znaczna część mieszkańców Górnego Śląska. Część z nich podjęła działalność w ziomkostwach (Ziomkostwo Śląskie).

Prześladowania w pierwszych latach po II wojnie światowej, które w założeniu miały dotknąć aktywną część ludności niemieckiej i volksdeutschów z okresu III Rzeszy, w praktyce objęły również wszystkich Niemców i Ślązaków bez względu na ich postawę w czasie wojny oraz Polaków nie popierających władz komunistycznych (np. Obóz Zgoda w Świętochłowicach), w opinii społecznej Śląska zostało to źle przyjęte. Wielu Niemców górnośląskich i Ślązaków niemieckojęzycznych (zgermanizowanych) wyemigrowało lub zostało wypędzonych<ref></ref>.

Wypowiedzi w tekstach autobiografii i pamiętników rdzennych mieszkańców Górnego Śląska, odnoszące się do lat II wojny światowej i bezpośrednio po niej, według socjolog Antoniny Kłoskowskiej wykazują występowanie poczucia odrzucenia zarówno przez Niemców w okresie wojny, jak i przez Polaków po powrocie z wojennej tułaczki. Ze strony Polaków spotykała Ślązaków niechęć, bywali też stygmatyzowani mianem "szwabów" czy "hitlerów", zwłaszcza przez repatriantów z Kresów Wschodnich<ref>Antonina Kłoskowska: "Kultury narodowe u korzeni", Warszawa 1996, s. 37 ISBN 83-01-14557-9</ref>.

W czasach PRL zakazywano używania mowy śląskiej w szkołach i urzędach, a także nie dopuszczano do nauki języka niemieckiego osób w wieku szkolnym. Traktowano Ślązaków z podejrzliwością, cechującą niektórych skrajnych polityków. Ślązakom nie podobał się również napływ nowej ludności z Kresów Wschodnich oraz Zagłębia (później także z Polski centralnej), a zwłaszcza preferowanie jej przy obsadzaniu urzędów przez władze komunistyczne. Przybysze stanowili także znaczną większość wśród kadry kierowniczej. Było to spowodowane celową polityką polonizacji terenów Górnego Śląska, prowadzoną przez władze centralne<ref></ref>. Nie uwzględniono przy tym faktu, że kultura niemiecka stanowiła immamentną część tożsamości Górnoślązaków. W rezultacie akcja "repolonizacyjna" przyniosła efekt odwrotny do zamierzonego, to jest wzrost postaw proniemieckich, również w rodzinach popierających dawniej opcję polską<ref></ref>.

Kultura

podczas inauguracji sezonu w 2006 r.
Wśród Ślązaków istnieje duże przywiązanie do własnej tradycji i kultury.

Zwyczaje i tradycje

Autochtoniczna ludność z Górnego Śląska obchodzi tylko urodziny (geburstak, gyburstak<ref></ref>), Ślązacy nie obchodzą imienin<ref></ref><ref>Zwyczaje Śląska i Małopolski</ref>. Wyjątkiem jest Barbórka (4 grudnia – imieniny Barbary, patronki górników), uroczyście obchodzona już w XIX wieku<ref></ref> . Po Barbórce na Śląsku obchodzi się dzień św. Mikołaja - święto to dotarło w te rejony z Europy Zachodniej; dzieci obdarowywane są wówczas prezentami<ref></ref>.

Szczególnie uroczyście obchodzi się 50-te urodziny, tzw. Abrahama<ref></ref>.

Inną, charakterystyczną dla Śląska tradycją imprezową, jest tzw. babski comber. W przeszłości była to zabawa przeznaczona wyłącznie dla kobiet, połączona m.in. z pochodem przez miejscowość i przebieraniem się<ref></ref>. Obecnie nadal przeważnie biorą w niej udział tylko kobiety.

Dzień lub kilka dni przed ślubem odbywa się tzw. Polterabend - znajomi państwa młodych przynoszą pod dom pani młodej talerze i inne elementy zastawy i tłuką je na progu (przyszła pani młoda powinna je posprzątać). Współcześnie zamiast tłuczenia przynosi się także już same skorupy w worku i potrząsa się nimi tak długo, aż pani młoda wyjdzie z poczęstunkiem<ref></ref>.

Typowe dla Ślązaków jest używanie odmiennych form grzecznościowych w zależności od stopnia pokrewieństwa oraz szacunku należnego danej osobie. Do rodzeństwa i rówieśników Ślązacy mówią (godajům) "za jedno", czyli: (ty) "weź", "je żeś", do rodziców, wujostwa czy np. przełożonych w pracy "za dwoje", czyli: (wy) "weźće", "sům`eśće"; wreszcie do dziadków, pradziadków i osób starszych zwracają się "za troje": "weznům" (oni), "sům" (oni). Odmienia się wyłącznie czasownik, zatem poprawna śląska forma to "Ůupa weznům", a nie "dziadek wezmą"<ref></ref>.

Podczas wieczerzy wigilijnej na śląskiej stole pojawia się dziewięć lub dwanaście potraw, w tym typowe dla Śląska: siemieniotka, moczka i makówki. Opłatek, w przeszłości znany tylko w południowo-wschodniej części Górnego Śląska, obecnie, wraz z przybyciem ludności napływowej, jest powszechny w całym regionie<ref></ref>.

Dzieci idące po raz pierwszy do szkoły dostają od rodziców róg obfitości zwany tyta – wypełniony słodyczami.

W niedzielę Wielkanocną zajączek przynosi prezenty i chowa je w ogródkach, gdzie szukają ich głównie dzieci. Z kolei w wigilię prezenty pod choinkę przynosi Dzieciątko (Mikołaj prezenty przynosi 6 grudnia).

Zabawy

Popularnymi rozrywkami wśród Ślązaków są biesiady piwne, hodowla gołębi<ref></ref> (w gołębnikach, śl. fiśla) oraz papug i kanarków (w domu), a także gra w skata<ref></ref> i w tysiąca. Przy grze w tysiąca Ślązacy używają pochodzących z języka niemieckiego nazw kolorów karcianych: kiery to herce, kara to szele, trefle to krojce a piki to griny. Odmienna od reszty Polski jest także punktacja meldunków: trefl 100, pik 80, kier 60, karo 40; jednakże takiej samej używa się w okolicach Krakowa.

Pieśni i tańce

Innym składnikiem śląskich zabaw są pieśni i tańce. Oto tytuły niektórych pieśni: "Dzieweczko ze Śląska", "Szła dzieweczka", "Poszła Karolinka", "Wczoraj była niedzieliczka", "Dzióbka dej", "Skokoł wróbel po desce"…

Do tańców należą m.in.: trojak, mietlorz, drybek, walošek, starou baba, koźorajka, gůnśor.

Stroje ludowe

, Cieszyn 1914
Stroje ludowe z obszaru Dolnego Śląska<ref></ref>:
Stroje ludowe z obszaru Górnego Śląska:

Zobacz też

Linki zewnętrzne



Schlesier
Silesians