Śląsk (prowincja)


Prowincja Śląsk (niem Provinz Schlesien) – pruska prowincja istniejąca w latach 1815-1919 i 1938-1941 ze stolicą we Wrocławiu (Breslau). Po przegraniu przez Niemcy II wojny światowej niemal całe terytorium, na którym leżała prowincja, należy do Polski, natomiast już od 1920 niewielki fragment prowincji znalazł się w granicach Czechosłowacji (kraik hulczyński).

Prowincja śląska powstała w wyniku reformy administracyjnej państwa pruskiego przeprowadzonej w obliczu zmian terytorialnych po wojnach napoleońskich i kongresie wiedeńskim. Po przejęciu przez Prusy północnej części Królestwa Saksonii część zajętych ziem obejmujących Łużyce Górne przyłączono do śląskiej jednostki administracyjnej, która objęła wówczas Lubań (niem. Lauban), Zgorzelec (niem. Görlitz), Rózbork (niem. Rothenburg), aż po Hoyerswerda. Poza jej granicami znalazły się jednak leżące już wcześniej w granicach Prus północne ziemie śląskie Krosno (dawne księstwo krośnieńskie), Sulechów, Świebodzin.

W niemieckiej tradycji granice prowincji śląskiej utrwaliły się jako tradycyjne granice Śląska, podczas gdy w polskiej – opartej o pierwotne granice diecezji wrocławskiej – jego zachodni kraniec wyznacza Kwisa, a ziemie przyłączone w 1815 postrzega się jako część historycznych Łużyc<ref>W tym przypadku rozszerzenie terytorium Śląska było sztuczne, gdyż zostały do niego włączone obszary czysto łużyckie, które ze Śląskiem nie miały historycznie nic wspólnego. Było to czysto administracyjne rozszerzenie zakresu terytorialngo pojęcia Śląsk – cytat za: R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, ISBN 83-911532-0-7, s. 30. </ref>. Różnice te przyczyniają się do różnych sporów.

Historia

Po wojnach śląskich teren Śląska został podzielony (ostatecznie w 1763) pomiędzy Prusy i Austrię (formalnie Królestwo Czech). Do państwa Hohenzollernów włączono większą część Śląska, który został nazwany Śląskiem Pruskim. Przy Habsburgach pozostały jedynie południowe fragmenty Księstwa Nyskiego, Karniowskiego oraz Opawskiego, a także niemal całe Księstwo Cieszyńskie. Habsburgowie stracili również ziemię kłodzką, włączoną administracyjnie do pruskiego Śląska.

W 1809 Francuzi przenieśli siedzibę departamentu kameralnego z Głogowa do Legnicy z uwagi na jej bardziej centralne położenie.

Największe zmiany przyniósł rok 1815. Na Kongresie Wiedeńskim ustalono, że północne rejony Królestwa Saksonii zaanektują Prusy. Tereny te, historycznie należące do Górnych Łużyc, włączono do nowo utworzonej prowincji Śląsk (Provinz Schlesien). Były to trzy powiaty – Zgorzelec, Lubań i Rózbork (Rothenburg). W 1825 po raz kolejny przesunięto administracyjną granicę Śląska na zachód – o około 50 kilometrów. Był to wąski i długi pas łużyckiego powiatu Hoyerswerda, otoczony z trzech stron Saksonią. Takie rozszerzenie terytorium prowincji było decyzją sztuczną – nowe obszary nie miały przedtem ze Śląskiem nic wspólnego<ref>R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, ISBN 83-911532-0-7, s. 30, "włączono obszary czysto łużyckie".</ref>.


Enklawę Świebodzina włączono do Brandenburgii (w 1815), podobnie jak wspomniane 3 mniejsze enklawy. Chcąc wyrównać północną granicę prowincji przesunięto ją bliżej Odry, włączając do niej fragmenty Brandenburgii – Czerwieńsk (Rothenburg) i Nietków (Polnisch Nettkow). Przydzielono je do powiatu zielonogórskiego, podobnie jak kolejny nabytek – wieś Drzonów.

W miejsce dawnych departamentów wprowadzono rejencje (Riegierungsbezirk), a te dzieliły się na powiaty. Na początku utworzono 4 rejencje: legnicką (13 powiatów), wrocławską (14), dzierżoniowską (11) i opolską (14). Dzierżoniowską w 1820 zlikwidowano i podzielono między rejencję wrocławską i legnicką. Do rejencji opolskiej włączono tereny dawnego księstwa nyskiego oraz niektóre inne ziemie, należące historycznie do Dolnego Śląska (Kluczbork, Byczyna). Hrabstwo kłodzkie, posiadające do tej pory dużą samodzielność administracyjną, włączono do rejencji wrocławskiej. Tak ukształtowane rejencje pozostały w niemal niezmienionych granicach aż do 1945.

Wraz z reformą administracyjną zlikwidowano większość enklaw. W 1818 ze wschodniej części powiatu Racibórz utworzono powiat Rybnik. Z większych powiatów wykrojono mniejsze, samodzielne – np. Kamienna Góra, Świerzawa, Wałbrzych. Powstało też kilka całkowicie nowych – Lubań, Ziębice, Złotoryja-Chojnów. W 1820 powiat Kluczbork przeniesiono z rejencji wrocławskiej do opolskiej. Po reformach w rejencji wrocławskiej były 22 powiaty, w legnickiej 19, a w opolskiej 16. Powierzchnie były podobne – 13600, 13500 oraz 13200 kilometrów kwadratowych. Równolegle oprócz oficjalnych nazw stosowano też nazwy zwyczajowe – Śląsk Dolny na rejencję legnicką, Śląsk Średni lub Środkowy na wrocławską (Mittelschlesien) i Śląsk Górny na opolską<ref>A. Scheer, Zmiany granic Śląska na przestrzeni wieków, Świdnica 2002, s. 36.</ref>.

W późniejszych dekadach doszło już tylko do niewielkich zmian wewnętrznych. W 1855 powstał powiat Nowa Ruda, w 1873 powiaty Katowice, Tarnowskie Góry i Zabrze. Na przełomie XIX i XX wieku miastami wydzielonymi (powiatami grodzkimi) były: Wrocław, Legnica, Opole, Zgorzelec, Bytom, Królewska Huta, Katowice i Świdnica. Największym powiatem był opolski (1424 km kwadratowe), najmniejszym Królewska Huta (6 kilometrów kwadratowych).

Podział administracyjny


Przez większość czasu prowincja Śląsk podzielona była na rejencje: legnicką, wrocławską, opolską. W początkowych latach (1815-1820) istniała także zachodnia rejencja z ośrodkiem w Reichenbach. W 1816 do rejencji dzierżoniowskiej (później wrocławskiej) włączono hrabstwo kłodzkie<ref></ref>. Podział ten istniał w praktycznie niezmienionej formie aż do końca I wojny światowej<ref>Jedyną dodatkową zmianą było przeniesienie okręgów Neisse i Grottkau do rejencji opolskiej.</ref>.
W 1919 została rozdzielona na dwie prowincje: Dolny i Górny Śląsk. W 1938 obie prowincje ponownie połączono, ale w 1941 znowu dokonano podziału. W czasie II wojny światowej utworzono dodatkowo rejencję katowicką, a rejencja opolska objęła anektowane tereny powiatów Blachownia i Zawiercie z województwa kieleckiego II Rzeczypospolitej.

Podział administracyjny w roku 1910

Rejencja wrocławska

(niem. Regierungsbezirk Breslau)
{
valign="top"width="50%" align="left"
Powiaty miejskie
  1. Breslau (Wrocław)
  2. Brieg (Brzeg) (od 1907)
  3. Schweidnitz (Świdnica)
Powiaty ziemskie
  1. Breslau (Wrocław)
  2. Brieg (Brzeg)
  3. Frankenstein (Ząbkowice Śl.)
  4. Glatz (Kłodzko)
  5. Groß Wartenberg (Syców)
  6. Guhrau (Góra)
  7. Habelschwerdt (Bystrzyca Kł.)
  8. Militsch (Milicz)
  9. Münsterberg (Ziębice)
valign="top"width="50%" align="left"
  1. <li value=10> Namslau (Namysłów)
  2. Neumarkt (Środa Śląska)
  3. Neurode (Nowa Ruda)
  4. Nimptsch (Niemcza)
  5. Oels (Oleśnica)
  6. Ohlau (Oława)
  7. Reichenbach (Dzierżoniów)
  8. Schweidnitz (Świdnica)
  9. Steinau (Ścinawa)
  10. Strehlen (Strzelin)
  11. Striegau (Strzegom)
  12. Trebnitz (Trzebnica)
  13. Waldenburg (Wałbrzych)
  14. Wohlau (Wołów)

}

Rejencja legnicka

(niem. Regierungsbezirk Liegnitz)
{
valign="top"width="50%" align="left"
Powiaty miejskie
  1. Görlitz (Zgorzelec)
  2. Liegnitz (Legnica)
Powiaty ziemskie
  1. Bolkenhain (Bolków)
  2. Bunzlau (Bolesławiec)
  3. Freystadt (Kożuchów)
  4. Glogau (Głógów)
  5. Goldberg-Haynau (Złotoryja-Chojnów)
  6. Görlitz (Zgorzelec)
  7. Grünberg (Zielona Góra)
  8. Hirschberg (Jelenia Góra)
valign="top"width="50%" align="left"
  1. <li value=9> Hoyerswerda (Wojrowice)
  2. Jauer (Jawor)
  3. Landeshut (Kamienna Góra)
  4. Lauban (Lubań)
  5. Liegnitz (Legnica)
  6. Löwenberg (Lwówek Śląski)
  7. Lüben (Lubin)
  8. Rothenburg/Oberlausitz (Rozbork)
  9. Sagan (Żagań)
  10. Schönau (Świerzawa)
  11. Sprottau (Szprotawa)

}

Rejencja opolska

(niem. Regierungsbezirk Oppeln)
{
valign="top"width="50%" align="left"
Powiaty miejskie
  1. Beuthen (Bytom)
  2. Gleiwitz (Gliwice)
  3. Kattowitz (Katowice)
  4. Königshütte (Królewska Huta)
  5. Oppeln (Opole)
  6. Ratibor (Racibórz) (od 1.04.1903)
Powiaty ziemskie
  1. Beuthen (Bytom)
  2. Cosel (Koźle)
  3. Falkenberg (Niemodlin)
  4. Groß Strehlitz (Strzelce Opolskie)
  5. Grottkau (Grodków)
valign="top"width="50%" align="left"
  1. <li value=6> Kattowitz (Katowice)
  2. Kreuzburg (Kluczbork)
  3. Leobschütz (Głubczyce)
  4. Lublinitz (Lubliniec)
  5. Landkreis NeißeNeiße (Nysa)
  6. Neustadt (Prudnik)
  7. Oppeln (Opole)
  8. Pleß (Pszczyna)
  9. Ratibor (Racibórz)
  10. Rosenberg (Olesno)
  11. Rybnik (Rybnik)
  12. Beuthen-Tarnowitz (Tarnowskie Góry)
  13. Tost-Gleiwitz (Toszek-Gliwice)
  14. Zabrze (Zabrze)

}

Nadprezydenci prowincji

{
valign="top"width="50%" align="left"
valign="top"width="50%" align="left"

}

Ludność

{ class="wikitable" width=500
!

! 1817<ref name="Stefi Jersch-Wenzel">Stefi Jersch-Wenzel, Die Juden als Bestandteil der oberschlesischen Bevölkreung in der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts, tabela 1, s. 194</ref>
! 1849<ref name="Stefi Jersch-Wenzel"/>
! 1939<ref name="Die Verwaltung Schlesiens">Helmut Neubach, Die Verwaltung Schlesiens zwischen 1848 und 1945, s. 936.</ref>

Regierungsbezirk Breslau
align="center" 510 617
align="center" 1 174 679
align="center" 1 970 856

Regierungsbezirk Liegnitz
align="center" 499 788
align="center" 921 002
align="center" 1 316 588

Regierungsbezirk Reichenbach
align="center" 465 575
align="center" –
align="center" –

Regierungsbezirk Oppeln
align="center" 516 618
align="center" 965 912
align="center" 1 350 202

Regierungsbezirk Kattowitz
align="center" –
align="center" –
align="center" 2 824 415

Razem
align="center" 1 992 598
align="center" 3 061 593
align="center" 7 462 061
}

W grudniu 1939 roku ludność prowincji Śląsk wynosiła 7 462 061, co przy powierzchni 47 597 km² daje 156,8 mieszkańca na km²<ref name="Die Verwaltung Schlesiens"/>.

{ class="wikitable" width=500
"6" align="center" Narodowość i język ludności rejencji katowickiej w 1940 roku<ref>M. Błaszczak-Wacławik , W. Błasiak, T. Nawrocki Górny Śląsk szczególny przypadek kulturowy, Warszawa 1990, s. 63.</ref>

! "6" align="center" Narodowość

! niemiecka !! polska !! śląska !! żydowska !! inne !! czeska

align="center" 1 089 600
align="center" 931 121
align="center" 157 057
align="center" 88 746
align="center" 3939
align="center" 46 877

align="center" 47,02%
align="center" 40,18%
align="center" 6,78%
align="center" 3,83%
align="center" 0,17%
align="center" 2,02%

! "6" align="center" Język

! niemiecki !! polski !! śląski !! żydowski !! inne !! czeski

align="center" 897 812
align="center" 1 007 014
align="center" 288 445
align="center" 83 624
align="center" 4128
align="center" 30 312

align="center" 38,74%
align="center" 43,45%
align="center" 12,45%
align="center" 3,61%
align="center" 0,18%
align="center" 1,57%
}

Zobacz też

Linki zewnętrzne




Provinz Schlesien
Silesia Province
Silésie (province)